لەلایەن Cocer Peptides 
29 ڕۆژ لەمەوبەر.
سیستەمی دەمار لە ڕێگەی تۆڕە ئاڵۆزەکانی گواستنەوەی دەماری و ڕێڕەوی ئاماژەدانی خانەییەوە، زانین و هەست و کارەکانی جەستە ڕێکدەخات. تێکچوون یان تێکچوون لەناو ئەم سیستەمەدا دەتوانێت ببێتە هۆی کێشەی تەندروستی گەورە وەک نەخۆشی ئەلزەهایمەر، نەخۆشی پارکینسۆن، دڵەڕاوکێ، خەمۆکی و زەبر و زەنگی دەمارەکان. ڕێڕەوی سەرەکی بۆ پاراستنی تەندروستی دەمار و مەعریفی- لەوانەش پاراستنی دەمارەکان، بەرزکردنەوەی مەعریفی، ڕێکخستنی سۆزداری و چاککردنەوەی برینداربوونی دەمارەکان- پشت بە دەستێوەردانی ورد دەبەستن لە مانەوەی دەمارەکان، پلاستیسیتی سیناپسی، هەوکردنی دەمارەکان و میکانیزمەکانی دووبارە دروستبوونەوە. ماددە پێپتیدەکان، بە چالاکییە بایۆلۆژییە بەرزەکانیان و توانای ڕژانی بەربەستی خوێن-مێشک، وەک مۆلیکولی ئایدیاڵ بۆ ئامانجکردنی ڕێڕەوی دەمارەکان سەریان هەڵداوە. ئەوان تێکچوونی دەمارەکان لەسەر ئاستی خانەکان دوادەخەن و چاککردنەوەی کارایی بەرەوپێش دەبەن، ئەمەش ئاراستەی نوێ دەکەنەوە بۆ خۆپاراستن و چارەسەرکردنی تێکچوونی دەمارەکان.
وێنە 1 میکانیزمە نەخۆشخوازەکانی پێشنیارکراوی تێکچوونە مەعریفییە کاراییەکان. سەرچاوە: تێکچوونی مەعریفی کارایی: لە دەرەوەی مێشکی ساختە (٢٠٢٤).
میکانیزمەکان و بەهای کلینیکی بوارە سەرەکییەکانی بەکارهێنان
1. پاراستنی دەمارەکان: بەرگری فرەڕەهەند لە دژی زیانەکانی تێکچوونی دەمارەکان
ماددە پێپتیدەکان بەربەستێکی بەرگری بۆ خانە دەمارییەکان دروست دەکەن لە ڕێگەی دژە ئۆکساندن، دژە هەوکردن و پاراستنی مایتۆکۆندریال.
کەمکردنەوەی زیانەکانی فشاری ئۆکسجینی
پێپتیدە ئامانجدارەکانی مایتۆکۆندریای (بۆ نموونە، SS-31) لە پەردەی ناوەوەی مایتۆکۆندریالدا جێگیر دەبن، کە بەرهەمهێنانی جۆرەکانی ئۆکسجینی کارلێککەری زۆر (ROS) ڕێگری دەکەن. ئەمەش DNAی مایتۆکۆندریال و یەکپارچەیی پەردە دەپارێزێت، کە ئەپۆپتۆزی دەمارەکان دوادەخات. لە مۆدێلەکانی جەڵتەی مێشک و نەخۆشی پارکینسۆندا، ئەم پێپتیدانە بە شێوەیەکی بەرچاو لەدەستدانی دەمارە دۆپامینەرژیکەکان کەمدەکەنەوە.
ڕێگریکردن لە پەستانی هەوکردنی دەمارەکان
هەندێک پێپتید (بۆ نموونە، سێریبرۆلایسین)، وەک کۆمپلێکسی نیۆرۆپێپتید، ڕێڕەوی هەوکردنی NF-κB دادەبەزێنن. ئەوان چالاکبوونی زیادەی مایکرۆگلیال و وەڵامەکانی هەوکردن بەهۆی β-amyloid (Aβ) کەمدەکەنەوە لە هەمان کاتدا دەربڕینی هۆکارە دەمار گەشەسەندووەکان (BDNF، NGF) بەرەوپێش دەبەن، کە ژینگەیەکی بچووکی گونجاو بۆ مانەوەی دەمارەکان دەپارێزن.
پاراستنی بەربەستی خوێن-مێشک
پێپتیدەکانی وەک TB 500 دەربڕینی پڕۆتینەکانی پەیوەندی توند لە خانەکانی ناوپۆشی خوێنبەرەکاندا بەرز دەکەنەوە، ئەمەش چوونە ناوەوەی ماددە زیانبەخشەکان کەمدەکاتەوە. ئەمەش بە تایبەتی مەترسی ئاوسانی مێشک و نەکرۆزی دەمارەکان لە برینداربوونی مێشکدا کەم دەکاتەوە.
2. بەرزکردنەوەی مەعریفی: بەرزکردنەوەی پلاستیسیتی سیناپتیک و ئەرکی بیرەوەری
بە ئامانجی دابەزینی مەعریفی و تێکچوونی بیرەوەری فێربوون، ماددە پێپتیدییەکان بە ڕێکخستنی گواستەرە دەمارییەکان و پێکهاتە سیناپتیکییەکان کاردەکەن.
بەرزکردنەوەی سیناپتیک لەلایەن پێپتیدە نۆترۆپیکەکانەوە
هەندێک لە پێپتیدەکان (بۆ نموونە، سێما) چالاکیی هۆرمۆنی دەردانی تایرۆتڕۆپین تقلید دەکەن، کە یارمەتی دەردانی دۆپامین و نۆرۆئەپینفرین دەدەن. ئەمەش پلاستیسیتی سیناپسی لە هیپۆکامپوسدا بەرز دەکاتەوە، یادەوەری فەزایی لە مۆدێلەکانی نەخۆشی ئەلزەهایمەردا باشتر دەکات. توێژینەوە کلینیکیەکان دەریدەخەن کە دەتوانن نمرەی مەعریفی و خێرایی پرۆسێسی زانیاری بەرز بکەنەوە.
ڕێکخستنی سیستەمی کۆلینەرژیک
هەندێک پێپتیدی کۆلینەرژیک-تقلیدکەر کارایی گواستنەوەی ئەسیتیلکۆلین بەرز دەکەنەوە و چڕیی کۆڵین لە درزی سیناپسیدا باشتر دەکەن، کە توانای دەستێوەردان لە تێکچوونی مەعریفی سووک و دابەزینی مەعریفی دوای نەشتەرگەری دەهێڵنەوە.
دژە نیشتنی ئامیلۆید:
زنجیرەکانی ئامانجکردنی Aβ (بۆ نموونە، بەشی پێپتیدی 176-191) کۆبوونەوەی ڕیشاڵی Aβ ڕێگری دەکەن، دروستبوونی پلاکی ژەهراوی دەماری کەمدەکاتەوە و پێشکەوتنی نەخۆشیناسی نەخۆشی ئەلزەهایمەر دوادەخات، ئەمەش وایان لێدەکات ببێتە شوێنێکی گەرمی توێژینەوە بۆ دەستێوەردانی پێشوەختە.
3. ڕێکخستنی سۆزداری: دووبارە داڕشتنەوەی هاوسەنگی گواستەرە دەمارییەکان و وەڵامدانەوەی فشار
ماددە پێپتیدەکان دەستوەردان دەکەن لە تێکچوونەکانی باری دەروونی وەک دڵەڕاوکێ و خەمۆکی بە کارکردن لەسەر سیستەمی لیمبیک و میحوەرەکەی دەمارە هێلکەدانەکان.
گۆڕینی ڕێڕەوی 5-HT
هەندێک لە پێپتیدەکان (بۆ نموونە، Sel)، وەک گۆڕینی ئەرێنی وەرگرەکانی GABA_A، گواستنەوەی ڕێگریکەری ترشی γ-aminobutyric (GABA) بەرز دەکەنەوە، کە بە خێرایی نیشانەکانی دڵەڕاوکێ کەم دەکەنەوە. خێرایی دەستپێکردنیان و پرۆفایلی سەلامەتییان لە بەنزۆدیازیپینە تەقلیدییەکان تێدەپەڕێت. پێپتیدەکانی دژە وەرگری تاککینین بێهێزی لە خەمۆکیدا باشتر دەکەن بە ڕێگریکردن لە دەردانی مادەی P.
ڕێکخستنی میحوەرەکەی HPA
پێپتیدەکانی وەک ئۆکسیتۆسین ڕێکخستنی قژ پێشەوەی ئامێگدالا بەرز دەکەنەوە، ئاستی کۆرتیزۆڵی هۆرمۆنی فشار کەم دەکەنەوە. ئەمەش پرۆسێسی بیرەوەری سۆزداری لە دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی و تێکچوونی فشاری دوای کارەسات (PTSD) باشتر دەکات.
چاککردنەوەی پلاستیسیتی دەمار
پێپتیدەکانی وەرگیراو لە BDNF گەشەی بڕبڕەی پشتی دێندریت لە دەمارەکانی هیپۆکامپدا بەرەوپێش دەبەن، چڕی سیناپسی دەگەڕێننەوە کە بەهۆی فشاری درێژخایەنەوە کەم بووەتەوە و ئەرکەکانی ڕێکخستنی سۆزداری لە ئاستی پێکهاتەییدا چاک دەکەنەوە.
4. چاککردنەوەی برینداربوونی دەمارەکان: چالاککردنی بەرنامەکانی دووبارە دروستکردنەوە و گەشەسەندنی ئەکسۆنەکان
بۆ برینەکانی گەڕانەوە نەبوو وەک برینداربوونی بڕبڕەی پشت و نەخۆشی دەمارەکانی دەوروبەر، ماددە پێپتیدەکان بەسەر ژینگەی بچووکی ڕێگریکەری دووبارە دروستبوونەوەدا زاڵ دەبن.
بەرەوپێشبردنی گەشەی ئەکسۆنەکان
پێپتیدەکانی NGF-تقلیدکەر وەرگرەکانی TrkA چالاک دەکەن، کە دەبێتە هۆی درێژبوونەوەی ئەکسۆنەکانی دەمارەکان. لە مۆدێلی برینداربوونی دەماری سیاتیکدا، گەشەسەندنی ئەکسۆنەکان خێراتر دەکەن و چاکبوونەوەی کارکردنی جووڵەیی باشتر دەکەن. پێپتیدەکانی پەیوەست بە کۆندرۆیتیناز (بۆ نموونە، کۆنلوتین) پرۆتۆگلایکانە ڕێگریکەرەکان وەکو کۆندرۆیتین سەلفات تێکدەدەن، کە بەربەستەکانی پەڵە دوای برینداربوونی بڕبڕەی پشت پاکدەکەنەوە.
ڕێکخستنی کارکردنی خانەکانی شوان
پێپتیدەکانی پارێزەری گەدە و ڕیخۆڵە (بۆ نموونە، BPC-157) پەرە بە زیادبوونی خانەکانی شوان و دروستبوونی مایلین دەدەن، خێرایی گواستنەوەی دەمارەکان لە نەخۆشی دەمارەکانی دەوروبەری شەکرەدا باشتر دەکەن و ئازار و نائاساییەکانی هەستەکان کەم دەکەنەوە.
جووڵاندن و جیاکردنەوەی خانە بنەڕەتییەکان
پێپتیدەکانی وەرگیراو لە FGF-2 خانە بنەڕەتییە دەمارییە ناوخۆییەکان هان دەدەن بۆ کۆچکردن بۆ شوێنەکانی برینداربوون و جیابوونەوە بۆ دەمارە کاراییەکان و خانەکانی گلیال، ئەمەش بنەمایەکی خانەیی بۆ دووبارە دروستبوونەوەی سیستەمی دەماری ناوەندی دابین دەکات.
ئەنجام
بەکارهێنانی ماددە پێپتیدییەکان لە تەندروستی دەمار و مەعریفیدا گۆڕانکارییەک لە 'چارەسەرکردنی نیشانەکان' بۆ 'دوبارە دروستبوونەوەی دەمارەکان' لە پارادایمە چارەسەرییەکاندا دیاری دەکات. بە ئامانجکردنی فشاری ئۆکسجینی، کارکردنی سیناپسی، هەوکردنی دەمارەکان و ڕێڕەوی دووبارە دروستبوونەوە، ئەم ماددانە سوودی هاوبەشی فرە میکانیکی لە پاراستنی دەمارەکان، بەرزکردنەوەی مەعریفی، ڕێکخستنی سۆزداری و چاککردنەوەی برینەکاندا نیشان دەدەن- بەتایبەتی توانای جێگرەوەنەکراو لە نەخۆشییە تێکچووەکانی دەمار و چاککردنەوەی زەبر و زەنگدا نیشان دەدەن.
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بەپێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
