لەلایەن Cocer Peptides 
14 ڕۆژ لەمەوبەر
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
تێڕوانینێکی گشتی بنەڕەتی
GHK-Cu کۆمپلێکسێکە کە لەلایەن سێ پێپتید و ئایۆنەکانی مسی دوو وەلێنتەوە دروست دەبێت. GHK-Cu لە خوێن و لیکی مرۆڤ و میزدا هەیە و لەگەڵ تەمەندا وردە وردە چڕییەکەی کەم دەبێتەوە. لە کەسانی گەنج و تەندروستدا، چڕیی سیرۆمی GHK-Cu تاڕادەیەک بەرزە، بەڵام لەگەڵ زیادبوونی تەمەن، ئەم چڕییە دەتوانێت کەم ببێتەوە بۆ بەشێکی کەم لە ئاستی سەرەتایی خۆی. ئەم گۆڕانکارییە لە چڕبوونەوە پەیوەندی بە پرۆسەی پیربوونی شانەکانی وەک پێستەوە هەیە، و GHK-Cu ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پاراستنی تەندروستی شانەکان و چاککردنەوە.
وێنە 1 فیتۆکیمیاییە نانۆ فۆرمولاسیۆنکراوەکان لە توێژینەوەکانی دژە پیربوونی پێستدا: پێداچوونەوەیەکی بچووکی نوێکراوە.
لە ڕوانگەی گەردیلەییەوە، پێکهاتەی سێ پێپتیدی GHK-Cu گونجاوی زیندەیی و توانای چوونە ژوورەوەی خانەیی نایاب نیشان دەدات، ئەمەش وای لێدەکات ئایۆنەکانی مس بگوازێتەوە بۆ ناو خانەکان بۆ ئەوەی کاریگەرییەکانی جێبەجێ بکات. ئایۆنەکانی مس وەک توخمێکی شوێنەواری بنەڕەتی ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە زۆرێک لە کارلێکە ئەنزیمییەکان و پێکهاتەی ناوەندی چالاکیی ئەنزیمە بایۆلۆژییە جیاوازەکانن. لە کۆمپلێکسی GHK-Cu دا، بەستنەوەی ئایۆنەکانی مس لەگەڵ سێ پێپتیدەکەدا نەک تەنها پێکهاتەکەی جێگیر دەکات بەڵکو ئاسانکاری دەکات بۆ خانەکان بۆ وەرگرتن و بەکارهێنانی، بەمەش کاریگەرییەکانی لە ڕێکخستنی ئەرکە فیزیۆلۆژییە خانەییەکاندا بەکاردەهێنێت.
کاریگەرییەکانی ئاستی خانەیی GHK-Cu لە چاککردنەوەی پێستدا
بەرەوپێشبردنی کارکردنی ڕیشاڵە گەورەکان
ڕیشاڵە گەورەکان جۆری سەرەکی خانەن کە بەرپرسن لە بەرهەمهێنانی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی (ECM) لە پێستدا، کە پێکهاتەکانی وەک کۆلاجین، ئیلاستین و گلایکۆسامینۆگلایکان لەخۆدەگرێت، کە هەموو ئەمانە گرنگن بۆ پاراستنی پێکهاتە و لاستیکی پێست. GHK-Cu دەتوانێت پەرەسەندنی ڕیشاڵە گەورەکان هان بدات، ئەمەش وا دەکات ڕیشاڵە گەورەکان زیاتر بەشداری لە پرۆسەی چاککردنەوەی پێستدا بکەن. GHK-Cu دەتوانێت دەربڕینی جینەکانی پەیوەست بە دروستکردنی کۆلاجین بەرز بکاتەوە، وەک ئەوانەی جۆری یەکەم و جۆری سێیەمی کۆلاجین کۆد دەکەن، بەمەش دروستکردن و دەردانی کۆلاجین زیاد دەکات. کۆلاجین زۆرترین پرۆتینە لە پێستدا، هەروەها زیادبوونی ئاستی یارمەتی بەرزکردنەوەی خۆڕاگری و لاستیکی پێست دەدات، ئەمەش یارمەتی چاککردنەوە و بنیاتنانەوەی شانە تێکچووەکانی پێست دەدات. هەروەها GHK-Cu هاندەری دروستکردنی ڕیشاڵە گەورەکانی ئیلاستین دەبێت، کە لاستیکی بە پێست دەبەخشێت، ئەمەش وای لێدەکات بگەڕێتەوە بۆ دۆخی سەرەتایی خۆی دوای کشانی. ئەمەش گرنگییەکی بەرچاوی هەیە بۆ گەڕانەوەی کارکردنی ئاسایی فیزیۆلۆژی و دەرکەوتنی پێست.
ڕێکخستنی ڕەفتاری کیراتینۆساید
کیراتینۆسایدەکان پێکهاتەی سەرەکی خانەیی پێستی سەرەوەن و ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە کارکردنی بەربەستی پێست و پرۆسەکانی چاککردنەوە. GHK-Cu پەرە بە زیادبوونی کیراتینۆساید دەدات، کە دووبارە دروستبوونەوەی سەرپێست خێراتر دەکات. دوای برینداربوونی پێست، دەبێت کیراتینۆسایدەکان بە خێرایی زۆر بن و کۆچ بکەن بۆ شوێنی برینەکە بۆ ئەوەی چینێکی نوێی سەرپێست دروست بکەن. GHK-Cu کۆچی کیراتینۆسایدەکان بەرەوپێش دەبات لە ڕێگەی چالاککردنی ڕێڕەوی ئاماژەدانی ناو خانەیی، وەک ڕێڕەوی ئاماژەدانی پڕۆتینی کیناز چالاککراوی مایتۆجین (MAPK). ئەمەش وا دەکات کیراتینۆسایدەکان خێراتر ڕووی برینەکە داپۆشن و مەترسی تووشبوون کەم بکەنەوە و ژینگەیەکی جێگیر بۆ چاککردنەوەی دواتر پێست دابین بکەن. سەرەڕای ئەوەش، GHK-Cu جیاکردنەوەی کیراتینۆسایدەکان ڕێکدەخات، ئەمەش وایان لێدەکات چینەکانی قژ بە شێوەیەکی ئاسایی پێکبهێنن و کارکردنی بەربەستی پێست بگەڕێننەوە.
هاندانی دروستبوونی خوێنبەرەکان لە خانەکانی ناوپۆشی لەش
دروستبوونی خوێنبەرەکان هەنگاوێکی گرنگە لە پرۆسەی چاککردنەوەی پێستدا، چونکە ئۆکسجین و ماددە خۆراکیەکان بۆ شانە تێکچووەکان دابین دەکات لە هەمان کاتدا پاشماوەی گۆڕانکاری خۆراک لادەبات، بەمەش پەرە بە زیادبوون و جیاکردنەوەی خانەکان دەدات. GHK-Cu دەتوانێت هاندەری زیادبوون و کۆچی خانەکانی ناوپۆشی لەش بێت، ئەمەش هانیان دەدات بۆ دروستکردنی خوێنهێنەری نوێ. GHK-Cu دەتوانێت دەربڕینی فاکتەری گەشەی ناوپۆشی خوێنبەرەکان (VEGF) بەرز بکاتەوە، کە هۆکارێکی سەرەکییە بۆ خوێنبەرەکان، کە هاندەری زیادبوونی خانەکانی ناوپۆشی لەش، کۆچکردن و دروستبوونی لومێنە. هەروەها GHK-Cu کارلێکی نێوان خانەکانی ناوپۆشی لەش و ماتریکسی دەرەوەی خانەیی ڕێکدەخات، ئەمەش سەقامگیری و پێگەیشتنی خوێنبەرەکان بەرەوپێش دەبات. دروستبوونی خوێنبەرە نوێیەکان نەک تەنها یارمەتیدەرە لە چاکبوونەوەی برینەکان بەڵکو خۆراکێکی گونجاو بۆ شانەکانی پێست دابین دەکات، ئەمەش دەبێتە هۆی چاککردنەوە و دووبارە دروستبوونەوەی پێست بە گشتی.
وێنەی ٢ ڕێستکردنی جینۆمی پێست گەڕانەوە بۆ تەندروستی بە شێوەیەکی سروشتی لەگەڵ GHK
میکانیزمە گۆڕانکارییەکانی GHK-Cu لە چاککردنەوەی پێستدا
کاریگەری دژە هەوکردن
برینداربوونی پێست بە شێوەیەکی گشتی وەڵامێکی هەوکردن دروست دەکات، کە یارمەتی پاککردنەوەی ماددە نەخۆشخوازەکان و شانە تێکچووەکان دەدات. بەڵام هەوکردنی زۆر دەتوانێت چاکبوونەوەی برینەکان دوابخات. GHK-Cu خاوەنی تایبەتمەندی دژە هەوکردنە، دەربڕینی سایتاکینەکانی هەوکردن ڕێکدەخات. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە GHK-Cu دەتوانێت بەرهەمهێنانی سایتاکینەکانی لایەنگری هەوکردن وەکو فاکتەری نەکرۆزی وەرەم-α (TNF-α) و ئینتەرلوکین-6 (IL-6) بپارێزێت، لە هەمان کاتدا پەرە بە دەردانی سایتاکینەکانی دژە هەوکردن دەدات وەکو فاکتەری گەشەی گۆڕاو-β (TGF-β) و سینتاز ئۆکسیدی نایتریک هاندەری (iNOS). لە ڕێگەی ئەم کردارە ڕێکخراوەییە، GHK-Cu دەتوانێت وەڵامەکانی هەوکردن کەم بکاتەوە و ژینگەیەکی بچووکی لەبار بۆ چاکبوونەوەی برینەکان دروست بکات. لە مۆدێلی برینداربوونی میکانیکی بڕینی پێستی تەواو ئەستووری مشکدا، چارەسەرکردن بە پەچەی مایکرۆنێدڵی تواوەی GHK-Cu بووە هۆی کەمبوونەوەی بەرچاو لە دەربڕینی TNF-α و IL-6 لە شانەکاندا، لە کاتێکدا دەربڕینی TGF-β و iNOS زیاد بوو، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە GHK-Cu بە شێوەیەکی کاریگەر وەڵامەکانی هەوکردن ناهێڵێت و چاکبوونەوەی برینەکان بەرەوپێش دەبات.
کاریگەری دژە ئۆکسێنەر
فشاری ئۆکسجینی ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە برینداربوونی پێست و پرۆسەکانی پیربوون. جۆرەکانی ئۆکسجینی کارلێککەری زۆر (ROS) دەتوانن زیان بە بایۆمۆلیکولە ناو خانەییەکان بگەیەنن وەک DNA، پڕۆتینەکان و چەوریەکان، بەمەش کارکردنی خانەکان تێکدەدەن. GHK-Cu خاوەنی توانای دژە ئۆکسێنەرە، کە لە ڕێگەی چەندین ڕێگاوە بەدەستی دەهێنێت بۆ بێلایەنکردنی ROS. GHK-Cu دەتوانێت دەربڕینی ئەنزیمە دژە ئۆکسێنەرەکانی ناو خانەیی بەرز بکاتەوە، کە کاتالیزەی شیبوونەوەی ROS دەکەن، بەمەش زیانەکانیان بۆ خانەکان کەمدەکاتەوە. سەرەڕای ئەوەش، GHK-Cu دەتوانێت ڕاستەوخۆ کارلێک لەگەڵ ROS بکات بۆ بێلایەنکردنی چالاکییەکانیان. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی دەریانخستووە کە GHK-Cu بە شێوەیەکی کاریگەر بەرهەمهێنانی ROS لە کیراتینۆسایدەکاندا ناهێڵێت کە بەهۆی تیشکی سەروو بنەوشەیی B (UVB)ەوە هێنراوە، خانەکان لە زیانەکانی ئۆکسجینی دەپارێزێت. ئەمەش گرنگییەکی بەرچاوی هەیە بۆ چاککردنەوەی پێست و ڕێگریکردن لە پیربوونی فۆتۆ.
ڕێکخستنی ڕێڕەوی ئاماژەدانی خانەیی
GHK-Cu دەتوانێت کاریگەری لەسەر هەڵسوکەوت و کارکردنی خانەیی هەبێت بە ڕێکخستنی چەندین ڕێڕەوی ئاماژەدانی خانەیی. ڕێڕەوی ئاماژەدانی PI3K-Akt ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە زیادبوونی خانەیی، مانەوە و میتابۆلیزمدا. GHK-Cu دەتوانێت ڕێڕەوی ئاماژەدانی PI3K-Akt چالاک بکات، پەرە بە زیادبوونی خانەیی و مانەوە دەدات. لە ڕیشاڵە گەورەکانی پێستی مرۆڤدا، چارەسەرکردنی GHK-Cu ئاستی فۆسفۆڕیلاسیۆنی Akt بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات، بەمەش دەربڕینی جینەکانی پەیوەست بە زیادبوونی خانەکان بەرز دەکاتەوە. هەروەها GHK-Cu دەتوانێت ڕێڕەوی ئاماژەدانی پڕۆتین کیناز چالاککراوی مایتۆجین (MAPK) ڕێکبخات، لەوانە کیناز ڕێکخراوی سیگناڵی دەرەوەی خانەیی (ERK)، c-Jun N-terminal kinase (JNK)، و p38 MAPK، لەنێو ئەوانی تردا. ئەم ڕێڕەوانەی ئاماژەدان ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن لە پرۆسەکانی خانەیی وەک بڵاوبوونەوە، جیاکردنەوە، کۆچکردن و ئەپۆپتۆزی. GHK-Cu یارمەتی چاککردنەوە و دووبارە دروستبوونەوەی خانەکانی پێست دەدات بە ڕێکخستنی چالاکییەکانیان.
بەکارهێنانی GHK-Cu لە پیشەسازی جوانکاری و چاودێری پێست
دژە چرچ و لۆچی و چەسپاندنی پێست
لەگەڵ تەمەنمان کۆلاجین و ڕیشاڵی لاستیکی لە پێستدا وردە وردە کەم دەبنەوە و دەبێتە هۆی چرچبوون و شلبوونەوە. GHK-Cu یارمەتی دروستکردنی کۆلاجین و ڕیشاڵی لاستیکی دەدات لەلایەن ڕیشاڵە گەورەکانەوە، لاستیکی و ڕەقبوونی پێست زیاد دەکات لە هەمان کاتدا چرچ و لۆچی کەم دەکاتەوە. بەکارهێنانی درێژخایەنی بەرهەمەکانی چاودێری پێست کە GHK-Cu یان تێدایە بە شێوەیەکی بەرچاو لاستیکی پێست باشتر دەکات، لەگەڵ کەمبوونەوەی بەرچاو لە قووڵی و ژمارەی چرچبوون. لە توێژینەوەیەکدا کە 50 ژنە خۆبەخشی تەمەن 40-60 ساڵان بەشداربوون، دوای بەکارهێنانی کرێمێک کە GHK-Cu ی تێدابوو بۆ ماوەی 8 هەفتە، تاقیکردنەوەکانی لاستیکی پێست دەریانخست کە تێکڕای زیادبوونی 20% لە لاستیکی پێستدا. سەرەڕای ئەوەش، پشکنینی بینراو و هەڵسەنگاندنی نەرمەکاڵای شیکاری چرچی پێست پلەی جیاوازی کەمبوونەوەی قووڵی و ڕووبەری چرچ و لۆچی نیشان دا. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە GHK-Cu کاریگەرییەکی بەرچاوی هەیە لە کەمکردنەوەی چرچ و لۆچی و پتەوکردنی پێست، بە شێوەیەکی کاریگەر دەرکەوتنی پێستی پیر باشتر دەکات.
باشترکردنی ڕەنگی پێست و پێکهاتەی پێست
هەروەها GHK-Cu ڕۆڵی هەیە لە ڕێکخستنی ڕەنگی پێست و باشترکردنی پێکهاتەی پێست. دەتوانێت چالاکیی تایرۆسیناز ڕێگری بکات، دروستکردنی میلانین کەم بکاتەوە، بەمەش پەڵەی ڕەش و ماتبوون کەم بکاتەوە و ڕەنگی پێست یەکسانتر بکات. سەرەڕای ئەوەش، GHK-Cu یارمەتی دروستکردن و دووبارە داڕشتنەوەی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی دەدات، پێکهاتەی پێست باشتر دەکات و نەرمتر و ناسکتر دەکات. لە هەندێک بەرهەمی جوانکاری و چاودێری پێست کە GHK-Cu یان تێدایە، بەکارهێنەران ڕایانگەیاندووە کە دوای بەکارهێنانی بەرهەمەکە بۆ ماوەیەک ڕەنگی پێستیان گەشاوەتر دەبێت و پێکهاتەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر دەبێت، ئەمەش زیاتر بەهای بەکارهێنانی GHK-Cu لە بواری جوانکاری و چاودێری پێستدا پشتڕاست دەکاتەوە.
توێژینەوە لەسەر GHK-Cu لە چاککردنەوەی پێستدا
چاکبوونەوەی برین
لە پرۆسەی چاکبوونەوەی زەبر و زەنگی تونددا، وەک بڕین و بڕین، GHK-Cu ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت. پرۆسەی وەستانی خوێن خێراتر دەکات، ئەمەش کاتەکانی خوێنبەربوون کەمدەکاتەوە. بە پێشخستنی بڵاوبوونەوە و کۆچی ڕیشاڵە گەورەکان و کیراتینۆسایدەکان و خانەکانی ناوپۆشی لەش، داخستنی برین و چاککردنەوەی شانەکان خێراتر دەکات. لە تاقیکردنەوەکانی ئاژەڵدا، دوای بەکارهێنانی فۆرمولاسیۆنی GHK-Cu بۆ شوێنی برینەکە، خێرایی چاکبوونەوەی برین بە شێوەیەکی بەرچاو خێراتر بوو، و پێکهاتەی شانەکانی پێست دوای چاکبوونەوە زیاتر هاوشێوەی پێستی ئاسایی بوو، لەگەڵ کەمبوونەوەی دروستبوونی پەڵە. دەتوانرێت ئەمە بگەڕێنرێتەوە بۆ GHK-Cu نەک تەنها پەرەپێدانی زیادبوون و کۆچی خانەکان بەڵکو ڕێکخستنی دروستکردن و دووبارە داڕشتنەوەی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی، کە لە ئەنجامدا شانە تازە دروستبووەکانی ڕێکخراوتر و پێگەیشتووتر دەبن.
چاککردنەوەی سووتاوی
سووتاوی جۆرێکی توندی برینداربوونی پێستە کە زۆرجار لەگەڵ نەکرۆزی شانە بەرفراوانەکان و وەڵامەکانی هەوکردن. GHK-Cu چەندین ڕۆڵی هەیە لە چاککردنەوەی سووتاویدا. یەکەم: تایبەتمەندی دژە هەوکردنی دەتوانێت وەڵامەکانی هەوکردنی دوای سووتانی کەم بکاتەوە و ئاوسانی شانەکان کەم بکاتەوە و ئازار کەم بکاتەوە. دووەم: GHK-Cu پەرە بە زیادبوونی خانەکان و کۆچکردن دەدات لە دەوری برینی سووتاو، پرۆسەی پۆششی پۆششی خێراتر دەکات و کاتی چاکبوونەوەی برینەکە کورت دەکاتەوە. هەروەها GHK-Cu یارمەتی دروستبوونی خوێنبەرەکان دەدات، خۆراکێکی گونجاو بۆ شانە تێکچووەکان دابین دەکات و چاککردنەوە و دووبارە دروستبوونەوەی برینە سووتاوەکان ئاسان دەکات. لە مۆدێلی ئاژەڵە سووتاوەکاندا، بەکارهێنانی ئەو پەردەیانەی کە GHK-Cu یان تێدایە، چاکبوونەوەی برینەکان بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر دەکات و دروستبوونی پەڵە کەمدەکاتەوە.
چاکبوونەوەی درێژخایەنی برین
برینە درێژخایەنەکان، وەک برینی شەکرە و برینی فشار، بەهۆی پرۆسەی چاکبوونەوەی ئاڵۆز و ئامادەیی بۆ چەندین هۆکاری جیاواز چارەسەرکردنیان چالاکە. هەروەها GHK-Cu توانای لە چاکبوونەوەی درێژخایەنی برینەکانیدا نیشانداوە. دەتوانێت ژینگەی بچووکی ناوخۆیی برینە درێژخایەنەکان ڕێکبخات، وەڵامەکانی هەوکردن کەم بکاتەوە، پەرە بە زیادبوون و کۆچی خانەکان بدات، و میتابۆلیزمی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی باشتر بکات. لە مۆدێلی برینی شەکرەدا، GHK-Cu دەتوانێت دەربڕینی جینەکانی پەیوەست بە دروستبوونی خوێنبەرەکان و زیادبوونی خانەکان بەرز بکاتەوە، کە چاکبوونەوەی برینی برینی بەرەوپێش دەبات. هەروەها GHK-Cu دەتوانێت کارکردنی بەربەستی پێستی دەوروبەری برینە درێژخایەنەکان بەرز بکاتەوە، مەترسی تووشبوون کەم بکاتەوە و بارودۆخێکی لەبار بۆ چاکبوونەوەی برینەکان دروست بکات.
ئەنجام
وەک مۆلیکولێک کە چەندین چالاکیی بایۆلۆژی هەیە، GHK-Cu ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕێت لە چاککردنەوەی پێستدا. لە کاریگەرییە ڕێکخراوەییەکانی لەسەر خانەکانی پێست، میکانیزمەکانی لە چاکبوونەوەی برین، فۆڕمی جۆراوجۆری بەکارهێنان، تا بەکارهێنانی لە چاودێری پێستی جوانکاری و شوێنە کلینیکییەکان، کاریگەرییە بەسوودەکانی نیشان دەدات.
سەرچاوەکان
[1] ئوریۆستێگوی-پێنا ئەی جی، تۆرێس-کۆپادۆ ئەی، ئۆچۆا-سانچێز ئەی، و هاوکارانی. فیتۆکیمیاییە نانۆ فۆرمولاسیۆنکراوەکان لە توێژینەوەکانی دژە پیربوونی پێستدا: پێداچوونەوەیەکی بچووکی نوێکراوە [J]. 3 بایۆتێکنۆلۆژی، 2025،15(1):31.DOI:10.1007/s13205-024-04197-y.
[2] پیکارت ل، مارگۆلینا ئە. کردارەکانی دووبارە دروستکردنەوە و پارێزەری پێپتیدی GHK-Cu لە ژێر ڕۆشنایی داتای جینی نوێدا[J]. گۆڤاری نێودەوڵەتی زانستە گۆڕانکارییەکان، 2018،19(7).DOI:10.3390/ijms19071987.
[3] پیکارت ل، ڤاسکێز-سۆلتێرۆ جەی ئێم، مارگۆلینا ئە. ڕێکخستنەوەی جینۆمی پێست گەڕانەوە بۆ تەندروستی بە شێوەیەکی سروشتی لەگەڵ GHK[M]//Farage MA, Miller KW, Maibach H I. کتێبی خوێندنی پیربوونی پێست. بەرلین، هایدلبێرگ: سپرینگەر بەرلین هایدلبێرگ، 2017:1549-1566.
[4] پیکارت ل، ڤاسکێز-سۆڵتێرۆ جەی ئێم، مارگۆلینا ئە. ڕێستکردنی جینۆمی پێست بۆ گەڕانەوە بۆ تەندروستی بە شێوەیەکی سروشتی لەگەڵ GHK، 2015[C]. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:87425466. ئەم لینکە تایبەتە بە کۆڕپوس
بەرهەمێک کە تەنها بۆ بەکارهێنانی توێژینەوە بەردەستە:
