لەلایەن Cocer Peptides 
13 ڕۆژ لەمەوبەر
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
قەڵەوی تادێت دەبێتە پرسێکی جیهانی جددی، نەک تەنها کاریگەری لەسەر تەندروستی جەستەیی هەیە بەڵکو پەیوەندییەکی نزیکیشی بە نەخۆشییە درێژخایەنەکانی وەک نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان و شەکرەی جۆری دووەمەوە هەیە. دۆزینەوەی شێوازی سەلامەت و کاریگەر بۆ دابەزاندنی کێش، جێگەی سەرنجی توێژینەوە پزیشکییەکان بووە. تیزێپاتاید دەرمانێکە کە کار لەسەر دوو وەرگرەکان دەکات، ڕێگەیەکی نوێ پێشکەش دەکات بۆ چارەسەرکردنی قەڵەوی.
وێنەی 1: پێکهاتە و هەنگاوە سەرەتاییەکانی ئاماژەدانی گەردیلەیی لە ڕێگەی GIPR و GLP1R لە دوو ئاگۆنیستەکانی GIPR-GLP1R RG7697-NNCOO90-2746 و LY3298176.
میکانیزمی ئاگۆنیستی دوو وەرگری تیزێپاتاید
(1) میکانیزمی ئاگۆنیستی وەرگری GIP
بنەمای فیزیۆلۆژی وەرگری GIP
وەرگری GIP وەرگرێکی خانەیی تایبەتمەندە کە لە چەندین ئەندامدا هەیە، لەوانە پەنکریاس، شانە چەورییەکان، جگەر و ماسولکەکان. لەسەر ڕووی خانەکانی β دوورگەی پەنکریاس، کاتێک هۆرمۆنی GIP بەم وەرگرە دەبەسترێتەوە، ڕێڕەوی ئاماژەدانی ناو خانەیی چالاک دەکات، کە دەبێتە هۆی زیادبوونی ئاستی cAMPی ناو خانەیی. پاشان cAMP پرۆتینی کیناز A چالاک دەکات، کە لە ڕێگەی زنجیرەیەک کاردانەوە، دەردانی ئەنسۆلین بەرەوپێش دەبات.
لە شانە چەورییەکاندا، چالاککردنی وەرگری GIP میتابۆلیزمی خانە چەورییەکان ڕێکدەخات. یارمەتی وەرگرتنی گلوکۆز دەدات لەلایەن خانە چەورییەکانەوە، دروستکردن و هەڵگرتنی ترشی چەوری زیاد دەکات، هەروەها ڕێگری لە شلبوونەوەی چەوری دەکات. توێژینەوەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ئەم پرۆسەیە ڕەنگە پەیوەندی بە زیادبوونی ژمارەی گواستەرەوەکانی گلوکۆزەوە هەبێت (GLUT4)، کە ئاسانکاری دەکات بۆ چوونە ژوورەوەی گلوکۆز بۆ ناو خانە چەورییەکان، کە کەرەستەی خاو بۆ دروستکردنی چەوری دابین دەکات.
کاریگەرییەکانی تیزێپاتاید لەسەر وەرگری GIP
تیزێپاتاید پێکهاتەیەکی هاوشێوەی هۆرمۆنی GIP هەیە و دەتوانێت بە تایبەتی بە وەرگرەکانی GIP ببەسترێتەوە و چالاکیان بکات. بە بەراورد لەگەڵ GIP ناوخۆیی، تیزێپاتاید نزیکایەتییەکی بەهێزتری بەستنەوەی هەیە بۆ وەرگرەکان، کە چالاککردنی کاریگەرتری ڕێڕەوی ئاماژەدان چالاک دەکات. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە دوای بەستنەوەی بە وەرگرەکانەوە، دەتوانێت ئاستی cAMP بە شێوەیەکی بەردەوام زیاد بکات، بەمەش بە شێوەیەکی بەرچاوتر دەردانی ئەنسۆلین بەرەوپێش دەبات. لە شانە چەورییەکاندا، ڕێکخستنی وردی میتابۆلیزمی چەوری دوای چالاککردنی وەرگرەکان هەم وەرگرتنی گلوکۆز لەلایەن خانە چەورییەکانەوە و هەم دروستکردن و هەڵگرتنی هاوسەنگی ترشە چەورییەکان دەکات، ڕێگری لە کۆبوونەوەی چەوری زۆر دەکات- هۆکارێکی گرنگە بۆ پاراستنی میتابۆلیزمی چەوری ئاسایی.
وێنەی 2: کاریگەرییە بەراوردکارییەکانی RG7697/NNCOO90-2746 و LY3298176 لە تاقیکردنەوە کلینیکییەکان، تەنها لەو شوێنانە نەبێت کە ئەستێرەکان ئاماژەیان پێدەکات (تەنها لە مشکەکاندا نیشان دراوە).
(2) میکانیزمی چالاککردنی وەرگری GLP-1
بنەمای فیزیۆلۆژی وەرگرەکانی GLP-1
هەروەها وەرگری GLP-1 وەرگرێکی خانەییە کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە خانەکانی βی پەنکریاس، کۆئەندامی هەرس و مێشکدا دابەشکراوە. لە خانەکانی β پەنکریاسدا، GLP-1 بە وەرگرەکەوە دەبەسترێتەوە و ڕێڕەوی ئاماژەدان چالاک دەکات بۆ بەرەوپێشبردنی دەردانی ئەنسۆلین. بە پێچەوانەی GIP، کاریگەرییەکانی GLP-1 بە پێی ئاستی گلوکۆزی خوێن ڕێکدەخرێن: یارمەتی دەردانی ئەنسۆلین دەدات کاتێک گلوکۆزی خوێن بەرزە و کاریگەرییەکانی لاواز دەبن کاتێک گلوکۆزی خوێن ئاسایی بێت، ئەمەش وا دەکات سەلامەتتر بێت.
لە کۆئەندامی هەرسدا، چالاککردنی وەرگری GLP-1 ڕاگرتنی خۆراک لە گەدەدا درێژدەکاتەوە، ڕێگری دەکات لە بەرزبوونەوەی خێرای گلوکۆزی خوێن دوای نانخواردن، هەروەها ڕێگری دەکات لە دەردانی ترشی گەدە، کە چڵمی گەدە و ڕیخۆڵە دەپارێزێت. لە مێشکدا کار لەسەر ئەو ناوچانە دەکات کە ئارەزووی خواردن کۆنتڕۆڵ دەکەن و برسێتی کەمدەکاتەوە و تێربوون زیاد دەکات، بەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی وەرگرتنی خۆراک.
کاریگەرییەکانی تیزێپاتاید لەسەر وەرگری GLP-1
تیزێپاتاید نزیکایەتییەکی بەهێزی بەستنەوەی هەیە بۆ وەرگرەکانی GLP-1، و لە کاتی چالاکبووندا، کاریگەری هاوشێوەی کاریگەرییەکانی GLP-1ی ناوخۆیی بەرهەم دەهێنێت. لە ڕووی ڕێکخستنی گلوکۆزی خوێنەوە، یارمەتی دەردانی ئەنسۆلین دەدات بە پشتبەستن بە ئاستی گلوکۆزی خوێن، بەمەش باشتر گلوکۆزی خوێن کۆنتڕۆڵ دەکات. لە کۆئەندامی هەرسدا، کاریگەرییەکەی بۆ دواخستنی بەتاڵبوونەوەی گەدە زیاتر لە هەندێک دەرمانی تەقلیدیدا بەرچاوە. لە مێشکدا کاریگەری سەرکوتکردنی ئارەزووی خواردن زیاتر بەردەوام دەبێت، بە شێوەیەکی کاریگەر یارمەتی دابەزاندنی کێش دەدات.
(3) کاریگەرییە هاوبەشەکانی ئاگۆنیزمی دوو وەرگر
کاریگەرییە هاوبەشەکان لە ڕێکخستنی گلوکۆزی خوێن
تیزێپاتاید کار لەسەر هەردوو وەرگری GIP و GLP-1 دەکات، لە ئەنجامدا باشتر ڕێکخستنی گلوکۆزی خوێن. GIP بە شێوەیەکی سەرەکی بە خێرایی دەردانی ئەنسۆلین لە سەرەتای ماوەی دوای نانخواردن بەرەوپێش دەبات، کە لوتکەی گلوکۆزی خوێن کەمدەکاتەوە؛ GLP-1 بەردەوامە لە کارکردن بە درێژایی پرۆسەی دوای نانخواردن، نەک تەنها یارمەتی دەردانی ئەنسۆلین دەدات بەڵکو دواخستنی بەتاڵکردنەوەی گەدە، کەمکردنەوەی وەرگرتنی خۆراک، و پاراستنی ئاستی جێگیری گلوکۆزی خوێن. چالاککردنی هەردوو وەرگرەکە لە یەک کاتدا دەبێتە هۆی کۆنترۆڵکردنی گلوکۆزی خوێن لە دوای نانخواردن بە شێوەیەکی گونجاوتر. بۆ نموونە لە تاقیکردنەوەکانی ئاژەڵانی نەخۆشی شەکرەدا، تیزێپاتاید زیادبوونی گلوکۆزی خوێنی دوای نانخواردن زیاتر لە دەرمانەکانی GIP یان GLP-1 بە تەنیا کەمکردەوە و گلوکۆزی خوێن خێراتر گەڕایەوە باری ئاسایی خۆی.
کاریگەرییە هاوبەشەکان لەسەر میتابۆلیزمی وزە
لە ڕووی میتابۆلیزمی وزەوە، ئاگۆنیستەکانی وەرگری GIP یارمەتی وەرگرتنی گلوکۆز دەدەن لەلایەن خانە چەورییەکانەوە، بەڵام لە ژێر کاریگەری Tizepatide، دروستکردنی چەوری زۆر کۆنابێتەوە. لە هەمان کاتدا، ئاگۆنیستەکانی وەرگری GLP-1 ئارەزووی خواردن سەرکوت دەکەن، تێربوون زیاد دەکەن، وەرگرتنی کالۆری کەم دەکەنەوە و سووتانی چەوری و خەرجکردنی وزە بەرەوپێش دەبەن. ئەم دوو کردارە هاوسەنگی لە نێوان وەرگرتنی وزە و خەرجکردندا دروست دەکات. بۆ نموونە لە تاقیکردنەوەکانی ئاژەڵی قەڵەویدا، دوای بەکارهێنانی تیزێپاتاید بۆ ماوەیەک، کێشی جەستەی ئاژەڵەکان کەمیکرد، چەوری جەستە کەمبووەوە و میتابۆلیزمی بنەڕەتی خێراتر بوو.
وێنەی 3: جیاوازی نێوان ئاگۆنیستە هاوبەشەکان (کایمێرا) و پێکهاتەکانی تێکەڵبوونی پێپتید
بەکارهێنانی تیزێپاتاید لە چارەسەری قەڵەویدا
(1) کاریگەری دابەزاندنی کێش
بەڵگەی توێژینەوەی پێش کلینیکی
لە تاقیکردنەوەکانی ئاژەڵدا، مشکە قەڵەوەکان کە تیزێپاتایدیان پێدرابوو، وردە وردە کێشیان دابەزاند بە تێپەڕبوونی کات، لەگەڵ کەمبوونەوەی بەرچاوتر بە بەراورد بە گروپی کۆنترۆڵ. شیکاری چەوری لەش دەریخست کە نەک تەنها بارستەی چەوری کەمدەکاتەوە بەڵکو دابەشکردنی چەوری باشتر دەکات، کەڵەکەبوونی چەوری ناوپۆشی جەستە کەمدەکاتەوە. میکانیزمە سەرەتاییەکان دوو لایەنەن: یەکەم، چالاککردنی وەرگری GLP-1 ئارەزووی خواردن سەرکوت دەکات بە ڕێگریکردن لە ناوەندی برسێتی مێشک؛ دووەم: یارمەتی سووتانی چەوری دەدات و خەرجکردنی وزە زیاد دەکات.
بەڵگەی تاقیکردنەوەی کلینیکی
لە تاقیکردنەوە کلینیکییەکان کە نەخۆشانی قەڵەویان کردە ئامانج، تیزێپاتاید کاریگەری باشی دابەزاندنی کێشی نیشان دا. چەندین تاقیکردنەوەی کۆنترۆڵکراوی هەڕەمەکی دەریانخست کە دوای ماوەی چارەسەرکردن، کێشی جەستەی نەخۆشەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە. بۆ نموونە، لە تاقیکردنەوەیەکی ٢٤ هەفتەییدا، گروپی چارەسەرکردن بە تێکڕا دابەزینی کێشیان بە ڕێژەی نزیکەی ١٠% ئەزموون کرد، لە کاتێکدا گروپی پلاسیبۆ گۆڕانکارییەکی کەمیان نیشان دا. جگە لەوەش دەوری کەمەر و دەوری شانەکانی نەخۆشەکان کەمیکردووە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە نەک تەنها یارمەتی دابەزاندنی کێش دەدات بەڵکو دابەشکردنی چەوری باشتر دەکات و مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی پەیوەست بە قەڵەوی کەمدەکاتەوە.
(2) باشتربوونی نیشاندەرەکانی پەیوەست بە نەخۆشی گۆڕانکاری گۆڕانکاری
باشترکردنی ڕێکخستنی گلوکۆزی خوێن
زۆرجار نەخۆشانی قەڵەوی کێشەی گلوکۆزی خوێنیان هەیە، و تیزێپاتاید کۆنترۆڵی گلوکۆزی خوێن باشتر دەکات لە هەمان کاتدا یارمەتی دابەزاندنی کێش دەدات. لە تاقیکردنەوە کلینیکییەکاندا، نەخۆشەکان کەمبوونەوەی بەرچاویان لە گلوکۆزی خوێنی بەڕۆژووبوون، گلوکۆزی خوێنی دوای نانخواردن و هیمۆگلۆبین A1c (نیشاندەرێکی درێژخایەنی کۆنترۆڵکردنی گلوکۆزی خوێن) دوای چارەسەرکردن ئەزموون کرد. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە لە ڕێگەی دوو میکانیزمی وەرگرەوە کاردەکات، پەرە بە دەردانی ئەنسۆلین دەدات و هەستیاری ئەنسۆلین بەرز دەکاتەوە، لە هەمان کاتدا بەتاڵکردنەوەی گەدە دوادەخات و مژینی خێرای خۆراک کەمدەکاتەوە. بە بەراورد لەگەڵ دەرمانە تەقلیدییەکانی دژە شەکرە، نەک تەنها گلوکۆزی خوێن دادەبەزێنێت بەڵکو یارمەتی دابەزاندنی کێشیش دەدات، کە سوودی زیاتر پێشکەش بە نەخۆشە قەڵەوەکان دەکات کە نەخۆشی شەکرەیان هەیە.
باشترکردنی ڕێکخستنی چەوری
زۆرجار قەڵەوی لەگەڵ ناڕێکی چەوری خوێندایە، وەک بەرزبوونەوەی سێ گلیسیرید و ئاستی نزم لە چەوری پڕۆتینی چڕی بەرز (HDL). تیزێپاتاید دەتوانێت چەورییەکان ڕێکبخات: دوای بەکارهێنان، نەخۆشەکان تووشی کەمبوونەوەی ئاستی ترایگلیسیرید و زیادبوونی ئاستی HDL بوون. ئەمە ڕەنگە پەیوەندی بە ڕێکخستنی میتابۆلیزمی چەورییەوە هەبێت، وەک پەرەپێدانی وەرگرتنی گلوکۆز لەلایەن خانە چەورییەکانەوە، کەمکردنەوەی دەردانی ترشی چەوری، و بەرزکردنەوەی ئۆکساندنی چەوری، بەمەش پرۆفایلی چەوری باشتر دەکات و مەترسی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان کەمدەکاتەوە.
(3) سوودە ئەگەرییەکان بۆ سیستەمی دڵ و خوێنبەرەکان
ڕێکخستنی پەستانی خوێن
قەڵەوی یەکێکە لە هۆکارەکانی مەترسی بەرزبوونەوەی فشاری خوێن. توێژینەوە کلینیکیەکان دەریانخستووە کە دوای چارەسەرکردن بە تیزێپاتاید، پەستانی خوێنی سیستۆلیک و دیاستۆلیکی نەخۆشەکان هەردووکیان کەم دەبنەوە. ئەمەش ڕەنگە پەیوەندی بە دابەزینی کێش و باشتربوونی میتابۆلیزمەوە هەبێت: دابەزاندنی کێش بارگرانی لەسەر دڵ کەمدەکاتەوە، هەروەها باشتربوونی ئاستی گلوکۆز و چەوری خوێن یارمەتی گەڕاندنەوەی تەندروستی بۆرییەکانی خوێن و کەمکردنەوەی بەرگری خوێنبەرەکان دەدات. سەرەڕای ئەوەش، کاریگەرییەکانی لەسەر کۆئەندامی هەرس ڕەنگە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ڕێکخستنی دەمارەکانی هێلکەدان هەبێت، بەمەش پەستانی خوێن ڕێکدەخات.
کاریگەری پاراستنی خوێنبەرەکان
هەوکردنی درێژخایەن و فشاری ئۆکسجینی لە نەخۆشانی قەڵەودا باون، کە دەتوانێت زیان بە ناوپۆشی خوێنبەرەکان بگەیەنێت و ببێتە هۆی ڕەقبوونی خوێنبەرەکان. تیزێپاتاید لە ڕێگەی باشترکردنی میتابۆلیزم و کەمکردنەوەی دەردانی هۆکارەکانی هەوکردن و کەمکردنەوەی فشاری ئۆکسجینی، ناوپۆشی خوێنبەرەکان دەپارێزێت. توێژینەوەکان دەریدەخەن کە دوای چارەسەرکردن، نیشاندەری هەوکردنی نەخۆشەکان وەکو پڕۆتینی کارلێکی C (CRP) کەمیکردووە، هەروەها نیشاندەری کارکردنی ناوپۆشی خوێنبەرەکان وەک دەردانی ئۆکسیدی نیتریک زیاد بووە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ باشتربوونی تەندروستی خوێنبەرەکان و یارمەتیدەرە لە خۆپاراستن لە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان.
ئەنجام
تیزێپاتاید توانای بەرچاو لە چارەسەرکردنی قەڵەویدا نیشان دەدات بە کارکردن لە یەک کاتدا لەسەر وەرگرەکانی GIP و GLP-1. نەک هەر بە شێوەیەکی کاریگەر یارمەتی دابەزاندنی کێش دەدات بەڵکو نیشاندەری گۆڕانکارییەکانیش وەک گلوکۆزی خوێن و ئاستی چەوری باشتر دەکات، لە هەمان کاتدا پاراستنی دڵ و خوێنبەرەکان دابین دەکات. لە ڕێگەی میکانیزمە فرەلایەنەکانی کارکردنیەوە، بژاردەیەکی نوێی چارەسەرکردن بۆ قەڵەوی و حاڵەتە پەیوەندیدارەکان پێشکەش دەکات.
سەرچاوەکان
[1] بۆر جی ئەی، های دی ئێڵ، توپس ئەی. چارەسەری دەرمانی قەڵەوی: کارکردنی ئینکرێتین لە سیستەمی دەماری ناوەندیدا [J]. ڕەوتەکان لە زانستە دەرمانسازییەکان، 2023،44(1):50-63.DOI:10.1016/j.tips.2022.11.001.
[2] جێنسن تی ئێڵ، ندێن ئەی بی ئۆ، کارستۆفت ک، و هاوکارانی. تیرزێپاتید. دوو ئاگۆنیست وەرگری GLP-1/GIP، چارەسەرکردنی جۆری دووەمی شەکرە و قەڵەوی[J]. ماددە هۆشبەرەکانی داهاتوو، 2023. DOI:10.3389/fendo.2022.1004044
[3] ویلیارد ئێف ئێس، دۆرۆس ج دی، گەیبی ئێم بی، و هاوکارانی. تیرزێپاتید ئاگۆنیستێکی وەرگری دووانەی GIP و GLP-1 ناهاوسەنگ و لایەنگرییە [J]. Jci Insight، 2020،5(17).DOI:10.1172/jci.insight.140532.
[4] باستین م، ئەندرێلی ف. دووانە GIP-GLP1-وەرگر ئاگۆنیستەکان لە چارەسەرکردنی جۆری دووەمی شەکرە: پێداچوونەوەیەکی کورت لەسەر زانیارییە سەرهەڵداوەکان و توانای چارەسەرکردن [J]. نەخۆشی گۆڕانکارییەکانی شەکرە و قەڵەوی-ئامانجەکان و چارەسەرکردن، 2019،12:1973-1985.DOI:10.2147/DMSO.S191438.
بەرهەمێک کە تەنها بۆ بەکارهێنانی توێژینەوە بەردەستە:
