لەلایەن Cocer Peptides 
1 مانگ پێش ئێستا
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
پیربوون، وەک پرۆسەیەکی سروشتی حەتمی لە زیندەوەرە زیندووەکاندا، لە مێژە خاڵی سەرەکی توێژینەوەی زانستی بووە. لەگەڵ بەرزبوونەوەی تەمەنی زیندەوەران، خانەکان وردە وردە دەچنە ناو حاڵەتی پیربوونەوە و کەڵەکەبوونی ئەم خانە پیربوونانە دەتوانێت کاریگەری نەرێنی لەسەر کارکردنی ئاسایی شانە و ئەندامەکان هەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی تووشبوون بە نەخۆشییە جۆراوجۆرەکانی پەیوەست بە تەمەنەوە. FOX04 – DRI بەسوودە بۆ پاککردنەوەی خانە پیرەکان.
تێڕوانینێکی گشتی بۆ FOX04 - DRI
FOX04 - DRI پێپتیدێکی دروستکراوە، بە ناوی تەواوی سندوقی سەری چنگاڵ O فاکتەری نووسینەوە 4 - D - Retro - Inverso. دۆزینەوەی لە لێکۆڵینەوەی قووڵەوە سەرچاوە دەگرێت لە میکانیزمەکانی ڕێکخستنی خانە پیربووەکان. لە کاتی پیربوونی خانەیی، چەندین میکانیزمی گەردیلەیی بەشدارن، و فاکتەری نووسینەوەی FOX04 ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لەم پرۆسەیەدا. FOX04 شێوازی دەربڕینی تایبەت و گۆڕانکاری کارایی لە خانە پیرەکاندا نیشان دەدات. بە ڕوونکردنەوەی میکانیزمی کارکردنی، زانایان FOX04-DRI یان دیزاین و دروستکرد بۆ ئەوەی بە تایبەتی خانە پیرەکان بکاتە ئامانج، بە ئامانجی چارەسەرکردنی کێشەکانی پەیوەست بە تەمەن.
وێنە 1 وێناکردنی نەخشەیی نەهێشتنی ڕیشاڵە گەورەکانی سییەکانی پیربوو بەهۆی دوکەڵی جگەرە بە بەکارهێنانی نانۆگەردیلەکانی DNAی بارگاویکراوی FOXO4 siRNA.
میکانیزمی FOX04-DRI لە پاککردنەوەی خانە پیرەکاندا
دەستێوەردان لە کارلێکی FOX04-p53: لە خانە پیرەکاندا، FOX04 کارلێک لەگەڵ پڕۆتینی p53 دەکات. پڕۆتینی p53 ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە وەڵامەکانی فشاری خانەیی، ڕێکخستنی خولی خانەکان و ئەپۆپتۆزی. لە ژێر بارودۆخی ئاساییدا، p53 ئەپۆپتۆزی لە خانە تێکچووەکان یان پیرەکاندا بەرەوپێش دەبات بە چالاککردنی دەربڕینی زنجیرەیەک جینی پەیوەست بە ئەپۆپتۆزی، بەمەش تەندروستی دانیشتوانی خانەکان دەپارێزێت. لە خانە پیرەکاندا، FOX04 دەبەسترێتەوە بە p53، ڕێگری دەکات لە گواستنەوەی بۆ ناوکی خانەکە، ڕێگری دەکات لە p53 لە ئەنجامدانی ئەرکی لایەنگری ئەپۆپتۆتیک، لە ئەنجامدا مانەوە و کەڵەکەبوونی خانە پیرەکان. FOX04-DRI دەتوانێت بە تایبەتی دەستوەردان بکات لەم کارلێکە لە نێوان FOX04 و p53، ڕێگری لە بەستنەوەیان دەکات، ڕێگە بە p53 دەدات دووبارە بچێتە ناو ناوکی خانەوە، ڕێڕەوی ئاماژەدانی ئەپۆپتۆزی چالاک بکات، و ئەپۆپتۆزی لە خانە پیرەکاندا هان بدات، بەمەش پاککردنەوەی خانە پیرەکان بەدەست دەهێنێت.
ڕێکخستنی ڕێڕەوی ئاماژەدانی ناو خانەیی: جگە لە دەستوەردان لە کارلێکی FOX04-p53، FOX04-DRI لەوانەیە کاریگەری لەسەر چارەنووسی خانە پیربووەکانیش هەبێت بە ڕێکخستنی ڕێڕەوەکانی تری ئاماژەدانی ناو خانەیی. ڕێڕەوی ئاماژەدانی PI3K/AKT ڕۆڵێکی سەرەکی ڕێکخراوەیی دەگێڕێت لە لایەنە جیاوازەکانی گەشەی خانەکان، بڵاوبوونەوە، مانەوە و میتابۆلیزمدا. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە چالاکیی ڕێڕەوی ئاماژەدانی PI3K/AKT زۆرجار لە خانە پیرەکاندا دەگۆڕێت، ئەمەش کاریگەری لەسەر ئەرکە ئاساییەکانیان دەبێت. FOX04-DRI لەوانەیە چالاکیی ڕێڕەوی ئاماژەدانی PI3K/AKT ڕێکبخات، هاوسەنگی گواستنەوەی سیگناڵەکان لە ناو خانە پیرەکاندا دەگۆڕێت، بەم شێوەیە ژینگەیەکی نالەباری ناو خانەیی بۆ مانەوەیان دروست دەکات و ئەپۆپتۆزی هان بدات. هەروەها ڕێکخستنی ئەم ڕێڕەوی ئاماژەدان ڕەنگە کاریگەری لەسەر دۆخی گۆڕانکاری خانەیی هەبێت، کە زیاتر خانە پیرەکان بەرەو ئەپۆپتۆزی دەبات.
کاریگەری لەسەر فینۆتایپی دەردراوی پەیوەست بە پیربوون (SASP): خانە پیربووەکان زنجیرەیەک سایتاکین، کیمۆکاین و پرۆتئاز دەردەکەن، کە فینۆتایپی دەردانی پەیوەست بە پیربوون (SASP) پێکدەهێنن. SASP نەک تەنها کاریگەری نەرێنی لەسەر خانە ئاساییەکانی دەوروبەری هەیە، ئەرکە ئاساییەکانیان تێکدەدات، بەڵکو وەڵامە هەوکردنی درێژخایەنەکانیش دەستپێدەکات، ئەمەش پرۆسەی پیربوونی شانە و ئەندامەکان زیاتر خێراتر دەکات. FOX04-DRI لەوانەیە کاریگەرییە نەرێنییەکانی خانە پیرەکان لەسەر ژینگەی بچووکی دەوروبەر کەم بکاتەوە بە ڕێگریکردن لە دەربڕین و دەردانی هۆکارەکانی پەیوەست بە SASP لە خانە پیرەکاندا. لە توێژینەوەکەدا دەرکەوت کە دوای چارەسەرکردنی خانە پیرەکان بە FOX04-DRI، ئاستی دەربڕینی هۆکارەکانی پەیوەست بە SASP وەک IL-1α، IL-1β، فاکتەری نەکرۆزی وەرەم α (TNFα)، و MMP2 لە خانە پیرەکاندا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمبووەتەوە. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە FOX04-DRI دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر SASP ی خانە پیرەکان ڕێکبخات، ژینگەی بچووکی خانەیی باشتر بکات، و بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پەرە بە پاککردنەوەی خانە پیرەکان و چاکبوونەوەی ژینگەی بچووکی شانە بدات.
ڕۆڵی FOX04-DRI لە شانە و نەخۆشییە جیاوازەکاندا
ڕۆڵ لە سیستەمی زاوزێدا: کەمبوونەوەی درەنگ دەستپێکردنی نێر نەخۆشییەکی پەیوەندیدارە بە تەمەنەوە کە میکانیزمی سەرەکی تێکچوونی کارکردنی خانەکانی نێوان کۆئەندامی زاوزێی تەمەندارە. FOX04 بە تایبەتی لە خانەکانی نێوان کۆئەندامی زاوزێی مرۆڤدا دەردەکەوێت، و لە کەسانی بەساڵاچوودا، گواستنەوەی ناوکی FOX04 پەیوەندی بە کەمبوونەوەی دروستکردنی تێستۆستیرۆنەوە هەیە. بە بەکارهێنانی خانەکانی نێوان کۆئەندامی زاوزێی تەمەن TM3 کە بەهۆی هایدرۆجین پەرۆکسایدەوە هێنراونەتە ئاراوە وەک مۆدێلێکی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی، تێبینی کرا کە FOX04 دەتوانێت توانای ژیانی خانەکانی نێوان کۆئەندامی زاوزێی تەمەندار بپارێزێت و ئەپۆپتۆزی ئەوان ڕابگرێت. FOX04-DRI بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو هەناردەکردنی ناوکی p53 و ئەپۆپتۆزی خانەکانی نێوان کۆئەندامی زاوزێی تەمەندار بە تێکدانی کارلێکی FOX04-p53 هان دەدات. لە مۆدێلێکی سروشتی مشکی پیردا، بەڕێوەبردنی FOX04-DRI ژینگەی بچووکی کۆئەندامی زاوزێی باشتر کرد و کەمی دەردانی تێستۆستیرۆنی پەیوەست بە تەمەن کەمکردەوە. بۆیە، FOX04-DRI ڕەنگە سوودبەخش بێت بۆ چارەسەرکردنی کەمبوونەوەی کۆئەندامی زاوزێی درەنگ دەستپێکردنی نێر.
وێنەی 2 دەربڕینی FOXO4 لە کۆئەندامی زاوزێی مرۆڤدا کە بە ڕەنگکردنی بەرگری فلۆرۆسەنت دۆزراوەتەوە.
ڕۆڵی لە کۆئەندامی هەناسەدان
ڕیشاڵی سییەکان: ڕیشاڵی سییەکان (PF) نەخۆشییەکی پێشکەوتووی نێوان سییەکانە. ڕوودان و بڵاوبوونەوەی لەگەڵ تەمەندا زیاد دەکات و پیربوونی خانەیی بە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بزوێنەر دادەنرێت لە دروستبوونی نەخۆشییەکەیدا. لە مۆدێلی مشکی PF کە بەهۆی بلیۆمایسین (BLM)ەوە هێنراوە، FOX04-DRI کاریگەرییەکانی هاوشێوەی ئەوانەی دەرمانی پەسەندکراوی پیرفینیدۆن نیشان دا. ژمارەی خانە پیربووەکان کەمدەکاتەوە، دەربڕینی فینۆتایپی دەرەقی پەیوەست بە پیربوون (SASP) دادەبەزێنێت، و گۆڕانکارییە مۆرفۆلۆژییەکانی BLM و نیشتنی کۆلاجین لە شانەکانی سییەکان کەمدەکاتەوە. سەرەڕای ئەوە، FOX04-DRI ڕێژەی خانەکانی جۆری دووەمی پۆششی کۆئەندامی هەناسە (AEC2) و ڕیشاڵە گەورەکان زیاد دەکات لە هەمان کاتدا ژمارەی ڕیشاڵی ماسولکەیی کەم دەکاتەوە. تاقیکردنەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەریانخست کە بە بەراورد لەگەڵ هێڵەکانی خانەکانی ڕیشاڵە گەورەکانی سییەکانی مشک و مرۆڤ، FOX04-DRI زیاتر مەیلی بۆ کوشتنی ڕیشاڵی ماسولکەی هاندەری فاکتەری گەشەی گۆڕاو-β (TGF-β) هەبووە، و بە ڕێگریکردن لە ڕیشاڵی ماسولکەیی، بووە هۆی دابەزینی ڕێڕەوی کارلێکی وەرگری ماتریکسی دەرەوەی خانەیی (ECM) لە PFی هاندەری BLM.
نەخۆشی درێژخایەنی ڕێگری سییەکان (COPD): دروستبوونی نەخۆشی و پێشکەوتنی COPD پەیوەندییەکی نزیکیان بە پیربوونی خانەییەوە هەیە. لە ڕیشاڵە گەورەکانی سییەکان کە بەهۆی دوکەڵی جگەرەیەوە هێنراوە، دەربڕینی FOX04 بەرز دەبێتەوە. بۆ کۆتایی هێنان بە FOX04 لە ڕیشاڵە گەورەکاندا، نانۆبۆری DNA خۆکۆکەرەوە (siFOXO4-NT) کە بارکراون بە FOX04 siRNA ی تاکە ڕیشاڵی دیزاین و دروستکران. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە siFOXO4-NT دەتوانێت بچێتە ناو ڕیشاڵە گەورەکانی سییەکانی مرۆڤ (خانەکانی HFL-1) بە شێوەیەکی وابەستە بە چڕیی و کات، بەمەش ئاستی FOX04 لە ناو ئامێری پشکنیندا کەمدەکاتەوە. siFOXO4-NT بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو خانە تەمەندارەکانی HFL-1 لەناو دەبات بە کەمکردنەوەی بەرزبوونەوەی دەربڕینی BCLXL و ڕێژەی BCL2/BAX لە خانە تەمەندارەکانی HFL-1 کە بەهۆی دەرهێنانی دوکەڵی جگەرە (CSE)ەوە هێنراوە.
ڕۆڵ لە شانەکانی ئیسقاندا: چاندنی کۆندرۆسایتی ئۆتۆلۆگ (ACI) ڕێگایەکە بۆ چارەسەرکردنی تێکچوونی ئیسقانەکانی جومگە و ڕێگریکردن لە هەوکردنی ئێسک و جومگەی دوای زەبر. لە کاتی فراوانبوونی کۆندرۆسایتی لەناو ئامێری پشکنیندا، کە هەنگاوێکی پێویستە لە ACI، خانە پیرەکان دروست دەبن، کە کاریگەری نەرێنی لەسەر کوالیتی و بڕی ئیسقانەکانی تازە دروستبوو. توێژەران گریمانەیان کرد کە چارەسەری FOX04-DRI دەتوانێت خانە پیرەکان لە کۆندرۆسایتە فراوانبووەکان لاببات، بەمەش تواناکانیان بۆ دروستکردنی ئیسقانەکانی کوالیتی بەرز بەرز دەکاتەوە. بۆ ھاوشێوەکردنی پرۆسەی فراوانبوونی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی لە ACI، کۆندرۆسایتی جیاکراوەکان لە بەخشەرە تەندروستەکان فراوانکران بۆ ئاستی دوو هێندەبوونی دانیشتووان (PDL) 9، کە نوێنەرایەتی کۆندرۆسایتی ئامادەبوو بۆ چاندن دەکات، لە کاتێکدا خانەکانی PDL3 وەک کەمترین کۆنترۆڵی فراوانبوون خزمەتیان کرد. ئەنجامەکان دەریانخست کە چارەسەری FOX04-DRI زیاتر لە نیوەی خانەکانی لە PDL9 لابرد بەڵام هیچ کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ژمارەی کۆندرۆسایتی PDL3 نەبوو. ئاستی پیربوونی کۆندرۆسایتی PDL9 کە بە FOX04-DRI چارەسەر کراون بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەتەوە. بە پشتبەستن بە ئەنجامە ستانداردەکانی کشتوکاڵی مایکرۆ-کلاستەر، پێش چارەسەرکردنی FOX04-DRI توانای کۆندرۆجینی کۆندرۆسایتی PDL9ی بەرز نەکردەوە، بەڵام شانەکانی کۆندرۆیدی وەرگیراو لە خانەکانی PDL9ی پێش چارەسەرکراوی FOX04-DRI دەربڕینی کەمتری هۆکارەکانی دەردانی پەیوەست بە پیربوونیان نیشان دا. FOX04-DRI بە شێوەیەکی کاریگەر خانە پیرەکانی لە کۆندرۆسایتی PDL9 لابرد.
ڕۆڵ لە ڕیشاڵی سییەکان بەهۆی تیشکەوە (RIPF): RIPF ئاڵۆزیەکی باو و توندە دوای چارەسەری تیشکی وەرەمی سنگ. مشکەکانی C57BL/6 بە شێوەیەکی هەڕەمەکی دابەشکران بەسەر گروپەکانی تیشکدانەوە و تیشکدانەوە + FOX04-DRI، لەگەڵ نیوە سنگی ڕاستی هەر گروپێک کە تیشکی تیشکی ئێکسی 17 Gy وەرگرت. مشکەکانی گروپی FOX04-DRI و گروپی تیشکدانەوە + گروپی FOX04-DRI FOX04-DRI لە ڕێگەی دەرزی ناو زراوەوە لە هەفتەکانی 16 و 20 دوای تیشکدانەوە بەکارهێنران. ئەنجامەکان دەریانخست کە FOX04-DRI نیشتنی کۆلاجینی لە شانەکانی سییەکانی مشکی RIPF کەمکردەوە، دەربڕینی col1α1 و α-SMA کەمکردەوە، و ژمارەی خانە پۆزەتیڤەکانی β-galactosidase (β-gal) کەمکردەوە (نیشاندەرێکی خانە پیربووەکان) لە شانەکانی سییەکان. FOX04-DRI توانی دەربڕینی جین و پڕۆتینەکانی P21 و P16^(Ink4a) لە شانەکانی سییەکانی مشکی RIPF، هەروەها دەربڕینی جینەکانی SASP IL-1α، IL-1β، فاکتەری نەکرۆزی وەرەم α (TNFα)، و MMP2 ڕێگری بکات. هەروەها FOX04-DRI ئاستی جۆرەکانی ئۆکسجینی کارلێککەر (ROS) لە شانەکانی سییەکانی مشکی RIPF کەمدەکاتەوە و چالاککردنی پڕۆتینەکانی p-AKT و p-PI3K بەرەوپێش دەبات. ئەمە ئەوە پیشان دەدات کە FOX04-DRI فشاری ئۆکسجینی کەمدەکاتەوە و پیربوونی خانەیی ناهێڵێت بە چالاککردنی ڕێڕەوی ئاماژەدانی PI3K/AKT، بەمەش RIPF پێچەوانە دەکاتەوە.
وێنەی 3 FOXO4-DRI جیاکردنەوەی ماسولکەی ڕیشاڵی لە مشکە PF ی هاندەری BLM کەم دەکاتەوە.
ئەنجام
بە کورتی، FOX04-DRI، وەک دەرمانێکی شۆڕشگێڕانە کە توانای نەهێشتنی تایبەتی خانە پیربووەکانی هەیە، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە چارەسەرکردنی نەخۆشییە پەیوەندیدارەکانی تەمەن و دەستێوەردانی پیربوون.
سەرچاوەکان
[1] هان ی، وو ی، هێ بی، و هاوکارانی. نانۆگەردیلەکانی DNA کە FOXO4 دەکەنە ئامانج بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو ڕیشاڵە گەورەکانی سییەکانی پیربوو کە بەهۆی دوکەڵی جگەرەوە هێنراوەتەوە لەناو دەبەن [J]. پێشکەوتنی نانۆسکیڵ، 2023،5(21):5965-5973.DOI:10.1039/d3na00547j.
[2] هان ئێکس، یوان ت، ژانگ ج، و هاوکارانی. پێپتیدی FOXO4 ڕیشاڵی ماسولکەیی دەکاتە ئامانج ڕیشاڵی سییەکان بەهۆی بلۆمایسین لە مشکدا لە ڕێگەی ڕێڕەوی کارلێکی ECM-وەرگرەوە باشتر دەکات [J]. گۆڤاری پزیشکی خانەیی و گۆڕانکاری، 2022،26(11):3269-3280.DOI:10.1111/jcmm.17333.
[3] هوانگ ی، هێ ی، ماکارسیزک م ج، و هاوکارانی. پێپتیدی سینۆلیتیک FOXO4-DRI بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو خانە پیرەکان لە کۆندرۆسایتی مرۆڤی فراوانکراوی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی لادەبات [J]. سنوورەکان لە ئەندازیاری بایۆلۆجی و بایۆتەکنەلۆژیا، 2021،9:677576.DOI:10.3389/fbioe.2021.677576.
[4] ژانگ سی، شی ی، چێن ه، و هاوکارانی. FOXO4-DRI کەمی دەردانی تێستۆستیرۆن کە پەیوەندی بە تەمەنەوە هەیە کەم دەکاتەوە بە ئامانجکردنی خانە پیرەکانی لیدیگ لە مشکە بەساڵاچووەکاندا [J]. پیربوون (ئەلبانی نیویۆرک)، 2020،12(2):1272-1284.DOI:10.18632/پیربوون.102682.
[5] Baar M P. چارەنووسی خانەکان بەهۆی تێکچوونی DNA لە کاتی پیربووندا، 2019[C]. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:196682180. زانیاری زیاتر لەسەر ئەم بابەتە
بەرهەمێک کە تەنها بۆ بەکارهێنانی توێژینەوە بەردەستە:
