Cocer Peptides
1 phaxsi nayra
TAQI ARTÍCULO UKATXA PRODUCTOS UKA YATIYÄWINAKAXA AKA WEB SITIO UKANXA YATIYÄWINAKA UKATXA YATICHAÑATAKIWA.
Aka sitio web ukan uñacht’ayat yänakax in vitro ukan yatxatañatakikiwa. Yatxatawixa in vitro (latin arunxa: *in vidrio*, ukaxa sañ muniwa vidrio ukanxa) jaqina janchipa anqäxapanwa lurasi. Uka yänakax janiw qullanakäkiti, janiw Administración de Alimentos y Medicamentos (FDA) de Estados Unidos ukan iyawsatäkiti, ukat janiw kuna qullañ tuqitsa, usunakas jan ukax usunakas jarkʼaqañatakisa, qullañatakisa ni qullañatakisa apnaqatäñapäkiti. Uka yänaka jaqina jani ukaxa uywanakan janchiparu kunaymana uñt’ayañaxa kamachi tuqixa wali jark’atawa.
Mä juk’a uñakipaña
Chuymankipstañax juk’at juk’at funciones fisiológicas ukanakax juk’at juk’at pist’ata ukat juk’amp usunakar puriñampiw uñt’ayasi. Chuymankipstañan chimpunakapata ukhamarak uñacht’awinakapat amuyañax wali wakiskiriwa, chuymankipstañan mecanismos biológicos ukanakap qhananchañataki ukhamarak estrategias uñstayañataki, chuymankipstañan k’achat k’achat ukhamarak jan uñt’at usunakat jark’aqañataki.

Figura 1. Anti-arrugas uka mecanismo.
Chuymanïñan chimpunaka ukat uñacht’äwinakapa
1) Inestabilidad Genómica ukaxa
Inestabilidad genómica ukax chuymankipstañanx mä jach’a ch’amanchawiwa. ADN jan walt’awinakaxa tantachasiwixa factores endógenos ukanakatxa juti, ukhamaraki especies de oxígeno reactivo (ROS) ukanakaxa luratarakiwa procesos metabólicos uksana, ukhamaraki factores exógenos ukanakatxa radiación ultravioleta ukatxa químicos ukanakatxa. Organismonakajj chuymankipstasipki ukhajja, ADN askichañ mecanismonakan sum irnaqatapajj jukʼampiw jiljjattaski, ukat ADN jan askichataw jan waltʼayasi. ADN doble cadena ukan p’akjatanakapax jan sum askichatäkaspa ukhaxa, jan walt’awinaka estructural cromosómica ukat rearreglos genéticos ukanakaw utjaspa, ukax expresión génica ukat función celular ukanakaruw jan walt’ayaspa. Chuymankipstat celulanakanxa, ADN jan waltʼayañ thakinx proteínas claves ukanakan expresiónpan mayjtʼayasaxa, celulax ADN jan waltʼayasiñatakix toleranciapwa jiskʼacharaki, ukhamatwa chuymankipstañarux jankʼak puriraki. Aka inestabilidad genómica ukaxa janiwa función celular normal ukarukixa jan walt’aykiti jan ukasti wali jak’atwa uñt’ayataraki kunaymana usunaka qalltawimpi ukhamaraki nayraru sartawimpi ukhamaraki cáncer ukhamaraki neurodegenerativa usunaka.
2) Telómeros ukanakan jan waltʼäwipa
Telómeros ukax secuencias de ADN repetitivas ukanakaw cromosomas tukuyanx utji, ukax tapa protectora ukham irnaqapxi, ukax cromosomas tukuyanakan fusión ukat degradación ukanakar jark’aqi. Célulanakajj jaljtatäki ukhajja, telómeros ukanakajj jukʼat jukʼatwa jiskʼaptapjje, kunattejj ADN polimerasa sat polimerasajj janiw cromosomas tukuyanakap taqpach mayamp lurañjamäkiti. Kunapachatï telómeros ukanakax mä jukʼa jiskʼaptapxi ukhaxa, celulanakax estado senescente ukar mantapxi jan ukax apoptosis ukar puripxi. Ukax kunatix jisk’a telómeros ukanakax celulanakax ADN jan walt’ayataw uñt’apxi, ukhamatw ciclo celular ukan puntos de control ukanakar activa, ukhamat celulanakax jan juk’amp jaljañapataki. Telomerasa ukax telómeros ukanakan largop jilxatayaspawa, ukampis actividad ukax jilpach células somáticas ukanx juk’akiw utji. Ukat jilïr jaqïki ukhajja, telómeros sat chʼakhanakajj jiskʼaptaskakiwa, ukat celulanakan senescenciapajj wali wakiskiriwa. Yaqhip yatxatäwinakanxa, telomérasis activañasa jan ukax terapia génica apnaqañasa telómeros ukanakan jayarstʼayañax mä jukʼa celulanakan senescenciap qhiptʼayaspawa sasaw sapxi, ukhamatwa machaq amuyunakax anti-envejecimiento tuqit yatxatäwinakatakix utji.
3) Mayjt’awinaka epigenética tuqita
Regulación epigenética ukaxa mä jach’a lurawiwa especificidad espaciotemporal de la expresión génica uksanxa, ukatxa chuymankipstaña thakhixa wali jach’a mayjt’awinaka epigenética ukampiwa chikañchasi. ADN metilación ukan mayjt’awinakapax epigenético ukan mayjt’awinakapat maynïriwa. Chuymankipstañ pachanxa, taqpacha niveles de metilación ADN ukaxa jisk’achasiwa, ukampisa yaqhipa regiones específicas promotoras génicas ukanakaxa hipermetilación uñacht’ayapxi, ukaxa uka genes ukanakaruxa silenciamiento ukar puriyi. Aka genes ukanakaxa regulación del ciclo celular, ADN askichawi, juk’ampinaka, ukanakaxa expresión reducida ukaniwa hipermetilación promotora ukanakampi, ukhamarusa funciones celulares normales ukanakaruxa afectarakiwa. Ukhamaraki histona modificaciones ukanakaxa acetilación ukhamaraki metilación ukanakaxa mayjt’ayatarakiwa, ukaxa estructura cromatina ukatxa accesibilidad génica ukanakaruxa ch’amancharaki. Aka mayjt’awinakaxa epigenéticos ukaxa procesos celulares ukanakaruxa regulaspawa, kunjamatixa proliferación, diferenciación ukatxa chuymankipstatanakaxa expresión génica ukarux jan walt’ayasa, ukatxa mayjt’awinakaxa epigenéticos ukanakaxa mä grado de reversibilidad uñacht’ayi, ukaxa mä metas potenciales ukanaka churaraki chuymankipstaña intervención ukataki.
4) Homeostasis proteica uka chhaqhayaña
Homeostasis proteica ukaxa fundamento ukhamawa función celular normal ukaru puriñapataki, ukaxa procesos ukanakampiwa lurataraki, kunjamatixa plegado proteico, transporte ukatxa degradación. Chuymanïxasaxa, células ukan homeostasis proteica ukan mecanismonakapax jukʼat jukʼatwa jan equilibratäxi. Aka expresión ukhamaraki función de chaperones moleculares ukanakaxa kunjamatixa proteínas de choque térmico ukanakaxa jisk’achasiwa, ukaxa jark’iwa machaq sintetizadas proteínas ukanakaxa chiqapa doblada, ukaxa puriyarakiwa acumulación de proteínas mal plegadas ukanakaxa células ukanaka taypina. Ukhamaraki sistemas proteasoma ukatxa autofagia-lisosómica ukanakana lurawinakapaxa jan walt’ayatarakiwa, ukhamata jani wali doblada ukhamaraki jan walt’ayata proteínas ukanaka q’umachañataki. Aka proteínas anormal ukanakan tantachasiwipax agregados ukanakaw lurasi, ukax células ukan procesos fisiológicos normales ukanakaruw jan walt’ayi, ukax vías de señalización de estrés intracelular ukanakaruw activa, ukat celulanakax chuymankipstañaruw puriyi. Neurodegenerativa usunakanxa, jan wali dobladas proteínas ukanakaxa β-amiloide ukhamaraki tau proteínas ukanakaxa waljawa tantachasipxi, ukaxa disfunción neuronal ukhamaraki jiwaña utjayaraki, ukaxa wali jak’akiwa homeostasis proteica chhaqhata chuymankipstaña pachana.
5) Disregulación de la señalización nutricional ukaxa mä juk’a pachanakwa lurasi
Nutrientenak uñtʼañ thakinakajj celulanakan jiltäwipata, metabolismo ukat chuymankipstañan wali wakiskiriwa. Mä uñacht’awi mTOR (diana mamífera de rapamicina) uka thakhi; ukaxa células ukanxa estado nutricional ukaruxa amuyaspawa ukatxa procesos ukanakaruxa regulaspawa, kunjamatixa síntesis proteica, celula jiltawi ukatxa autofagia. Kunawsatixa manq’añanakaxa walja utjki ukjaxa, mTOR ukaxa activada, ukaxa células jiltawi ukhamaraki proliferación ukanakaru ch’amancharaki; ukampis mTOR thakhix sinti activación ukax chuymanïñampiw chikañchasi, kunatix autofagia ukarux jark’aqi, ukax orgánulos ukat proteínas jan walt’ayat tantachasiwiruw puriyi, ukampirus respuestas inflamatorias ukanakaruw ch’amancharaki. Restricción moderada de calorías ukaxa actividad mTOR uksaruwa jark’aqaspa, autofagia uksaruwa ch’amanchaspa, ukhamaraki residuos celulares uksa q’umacharakispa, ukhamata chuymankipstañapataki. Ukhamaraki, insulina/insulina uñtasita factor de crecimiento-1 (IGF-1) uka señalización thakhixa wali jak’akiwa regulación nutriente ukampi ukhamaraki chuymanïñampi; disregulación uka thakhixa metabolismo celular ukaru ukhamaraki jakäwiparuxa jan walt’ayiwa. Nutriente-sensor thakhinak regulación ukampixa, estados metabólicos celulares ukanakaxa suma uñjatarakispawa, ukhamata chuymankipstañatakixa juk’ampi ch’amanchasispa.
6) Mitocondrial ukan jan walt’awipa
Mitocondrias, kunjamatixa celulanakan ch’amapaxa, chuymankipstañanxa mä jach’a lurawiwa. Chuymankipstatäxi ukhaxa, mitocondrias ukan estructurapa ukat funcionamientopax wali mayjtʼatawa. ADN mitocondrial (ADNmt), janiwa histona jark’aqasiñampixa utjkiti ukatxa ROS luraña chiqanaka jak’ankiwa, ukaxa oxidativo jan walt’awinakaruwa puriraki, ukaxa ADNmt mutaciones ukanakampiwa tantachasi. Aka mutaciones ukaxa complejos de cadena respiratoria mitocondrial ukanakana lurawiparuxa jan walt’ayiwa, ATP lurawixa jisk’achatarakiwa, ukhamaraki ROS lurawixa jilxatayatarakiwa. Sinti ROS ukax mitocondrias ukat yaqha biomoléculas ukanakaruw celulanakan juk’amp jan walt’ayi, ukat mä jan wali ciclo uñstayi. Ukhamaraki, desequilibrios dinámica mitocondrial (fusión ukatxa fisión ukanakampi) ukaxa función mitocondrial ukhamaraki distribución ukanakaruxa afectarakiwa. Células senescentes ukanxa, sinti fisión mitocondrial ukaxa mä jisk’a, fragmentada mitocondrias ukanakaru puriyi, ukaxa jan wali lurawimpiwa. Disfunción mitocondrial ukan jan walt’awinaka metabolismo energético ukat jilxatata estrés oxidativo ukax celular ukhamarak organismo chuymanïñanx wali wakiskiriwa, kunayman chuymanïñ tuqit usunak qalltatapampi ukhamarak jilxattatapampix wali jak’at uñt’atawa, kunjamatix cardiovasculares usunaka ukat neurodegenerativa usunaka.
7) Celularan jilïr jaqïñapa
Senescencia celular ukaxa capacidad proliferativa chhaqhata ukatxa estado relativamente estable, irreversible de arresto de crecimiento ukaru mantañawa sañ muni. Células senescentes ukaxa uñacht’ayiwa sapa mayni características fenóticas, ukaxa jilxatata volumen celular, morfología aplanada, ukhamaraki jach’a actividad β-galactosidasa. Mecanismos desencadenante de senescencia celular ukax kunaymaniwa, telómeros ukanakax jisk’achatawa, ADN jan walt’ayatarakiwa ukat estrés oxidativo ukanakaw utjaraki. Células senescentes ukaxa mä serie de citoquinas, quimioquinas ukatxa proteasas ukanakawa mistu, ukaxa mä fenotipo secretor asociado a la senescencia (SASP) ukhamjamawa. SASP ukaxa janiwa efectos paracrinos ukanakakixa celulas muyuntki ukanakaruxa uñacht’aykiti, ukaxa respuestas inflamatorias ukatxa remodelación de matriz extracelular ukanakaruxa ch’amancharaki, jan ukasti fibrosis tisular ukhamaraki microambiente tumoral ukanaka utjañapatakixa ch’amancharakispawa. Senescencia celular ukax mä juk’a células tumorales ukanakan proliferación ukarux chhaqtayaspawa, ukampis cuerpon células senescentes ukanakax jaya pacha tantachasitapax tejidos ukat órganos ukanakan funcionamiento ukarux jan waliruw puriyaspa, ukat chuymankipstañarux jank’akiw puriyaspa.
8) Células Madre ukanakan qarjatäñapa
Células madre ukax jupanakpachaw machaqar tukuyañ yatipxi ukat kunayman celulanakaruw mayjt’ayasipxi, ukax wali wakiskiriwa tejidos ukat órganos ukanakan jilxatañataki, mantenimiento ukat askichañataki. Kunjamatix jilïr marax jilxattaski, células madre ukan lurawipax juk’at juk’atw juk’at juk’at juk’at juk’at juk’at juk’at juk’at juk’at jilxattaski, ukatx capacidad de autorenovación ukax juk’akiw utji ukatx potencial de diferenciación ukax juk’akiw utji. Chuymankipstañ pachanxa, equilibrio de diferenciación de células madre hematopoyéticas ukanakax kunayman linajes de células de sangre ukarux jan walt’ayatawa, ukat sistema inmunológico ukan jan walt’awiparuw puri. Ukhamaraki, células madre mesenquimales ukanakan proliferación ukat diferenciación ukanakan capacidades ukanakax jan ch’amanïñapatakiw ch’akha, cartílago ukat tejidos adiposos ukanakar askichañatakisa ukat wasitat uñstayañatakisa jan walt’ayaraki. Células madre ukanakax qarjasiñapatakix microambiente ukan mayjt’awinakapaw utji, desregulación de vías de señalización intracelular ukat ADN ukan jan walt’awinakapaw tantachasi. Células madre ukanakan jan irnaqatapax tejidos ukat órganos ukanakan askichañ chʼamapwa jiskʼacharaki, ukatwa usuchjatanakarusa ukat usunakarus janiw sum jaysañjamäkiti, ukhamatwa cuerpon chuymankipstatäxi.
9) Comunicación Intracelular ukan mayjt’awinaka
Comunicación intercelular ukaxa wali wakiskiriwa homeostasis de tejidos ukatxa órganos ukanaka utjañapataki. Chuymankipstañ pachanxa, intracelular ukan aruskipäwipax wali mayjt’atawa. Kunjamatixa maraxa jilxattaskixa, celulanaka taypina comunicación de junción de gap ukaxa jisk’achasiwa, ukaxa intercambio de materiales ukhamaraki transmisión de señales celulas ukanaka taypina afectarakiwa. Ukatjja, sistema endocrino ukan irnaqatapajj mayjtʼarakiwa, ukatwa hormonanakajj jan waltʼayasiñatak yanaptʼaraki. Mayjt’awinakaxa secreción ukhamaraki acción de hormonas ukanakana insulina ukhamaraki hormona de crecimiento ukanakana metabolismo sistémico ukhamaraki función celular ukanakaruxa jan walt’ayiwa. Aka activación de vías de señalización inflamatoria ukaxa yaqha wakiskir aspecto ukhamawa alterada comunicación intracelular ukataki. Células senescentes ukaxa factores SASP ukanakawa mistu, ukaxa respuestas inflamatorias crónicas ukanaka uñstayi, ukaxa comunicación intercelular normal ukatxa microambiente tisular ukanakaruxa jan walt’ayiwa. Aka mayjt’awinakaxa comunicación intracelular ukanxa, tejidos ukatxa órganos ukanaka taypinxa coordinación disfuncional ukaruwa puriyi, ukhamata chuymankipstaña nayraru sartañapataki.
Chuymankipstañ Markachirinakan ukhamarak Características ukanakan maynit maynikam chikt’atätapa
Kunayman markachirinaka ukat chuymankipstañan uñacht’awinakapax janiw saparst’atäkiti jan ukasti maynit maynikamaw mayacht’asipxi ukat maynit maynikamaw ch’amanchasipxi, mayacht’asisaw chuymankipstañ thakhix irpxaruwayi. Inestabilidad genómica ukax ADN ukar jan walt’ayañatakiw puriyi, ukax celularan chuymankipstatapa ukat células madre ukanakan qarjasiñapatakiw yanapt’i. Ukhamaraki, telómeros ukanakan desgaste ukax ADN ukan jan walt’awinakaparux activarakiwa, ukax inestabilidad genómica ukarux juk’amp ch’amancharaki. Mayjt’awinaka epigenética ukaxa expresión génica ukarux ch’amanchaspawa, ukhamata procesos ukanakaru regulación ukhama homeostasis proteica, regulación nutricional ukatxa función mitocondrial ukanakaru. Disfunción mitocondrial ukan ROS ukanakax ADN ukarux juk’amp jan walt’ayaspawa, ukax inestabilidad genómica ukar puriyaspawa, ukampirus señalización intracelular ukan thakhinakaparux jan walt’ayarakispawa ukat comunicación intercelular ukarux mayjt’ayaspawa. Senescencia celular ukhamaraki agotamiento de células madre ukaxa tejidos ukanaka askichaña ukhamaraki capacidad regenerativa ukanakaruxa jan walt’ayiwa, ukatxa microambiente tisular ukan mayjt’awinakaxa, ukhamaraki, senescencia celular ukhamaraki función de células madre ukanakaruxa jan walt’ayiwa.
Aplicación de Marcadores de Envejecimiento ukatxa Características ukanakaxa K’umara jakaña ukhamaraki usunaka tuqina
1) Biomarcadores ukham uñt’atawa
Chuymankipstañ chimpunaka ukat uñacht’awinakax biomarcadores ukhamaw irnaqaspa, mä jaqin grado de chuymankipstatapa ukhamarak k’umaräñapataki. Amuyt’añataki, telómeros ukanakan largopa, ADN metilación ukat indicadores de función mitocondrial ukanakamp tupusaxa, mä jaqin biológica edad ukat mä juk’a edad ukamp usuntañax kunjamas uk yatiñax wakisispawa. Aka biomarcadores ukaxa yanapt’iwa nayraqata uñt’añataki kunatixa utjkixa k’umara jakaña tuqita, ukaxa mä base ukhamawa gestión personalizada de salud ukatxa intervención ukataki. Cardiovascular usunakat jark’aqasiñatakix, wilanx inflamación ukamp chikt’at chuymankipstañ biomarcadores ukanakaw uñt’ayasi, ukax jach’a riesgo ukan jaqinakar uñt’añatakiw yanapt’i, ukatx nayraqat jark’aqasiñatakiw yanapt’i, kunjamatix jakäw mayjt’ayaña jan ukax droga terapia.
2) Droga lurañ amtanaka
Kunayman chimpunaka ukat chuymankipstañan uñacht’awinakapax walja amtanakaw qullanak lurañatakix utji. Inestabilidad genómica ukatakixa, ADN askichañataki qullanakaxa lurasirakispawa; telómeros ukanakan desgaste ukatakixa, telomerasa ukar activar jan ukax telómeros ukanakar jark’aqir qullanakax yatxatasispawa; homeostasis proteica chhaqhayañatakixa, qullanakaxa lurasirakispawa función molecular chaperona ukaru ch’amanchañataki jan ukaxa ch’amanchañataki proteína degradación ukaru, juk’ampinaka Aka qhipa maranakanxa, yatxatawi rapamicina ukatxa análogos ukatxa mTOR thakhi tuqiru uñtatawa, ukaxa wali nayraru sartawiwa chuymankipstañataki ukhamaraki juk’ampi jakañataki, ukaxa mä modelo exitoso ukhamawa anti-envejecimiento qulla lurañataki. Celulanakan chuymankipstatapatakixa, qullanak lurañax células senescentes ukanakar q’umachañataki jan ukax SASP ukar jark’aqañatakix chuymankipstañamp chikt’at usunakan sintomanakaparux askichaspawa ukat chuymankipstañ thakhix juk’ampiw jilxattaspa.
(3) Estrategias de Intervención de Salud uka tuqita
Ukhamaraki, chuymankipstaña markachirinaka ukhamaraki características ukanakata amuyt’asaxa, estrategias de intervención sanitaria correspondientes ukanakaxa luratarakispawa. Intervención dietética tuqitxa, restricción de calorías ukatxa dieta mediterránea ukaxa nutriente-sensor thakhinaka regulaspawa, estado metabólico uksa suma uñjañataki, ukhamaraki chuymankipstaña qhiphart’ayaspa. Intervención ejercicio ukaxa función mitocondrial ukarux ch’amanchaspawa, células madre proliferación ukhamaraki diferenciación ukanakaru ch’amanchaspawa, ukhamaraki comunicación intercelular ukarux juk’amp sumaptayarakispa, taqi ukanakax chuymankipstañarux qhiphart’ayañatakix wali askiwa. Antioxidantes ukanaka apnaqañaxa estrés oxidativo ukarux jisk’achaspawa, células ukanakarux ROS ukan jan walt’awinakapat jark’aqaspawa, ukhamaraki función celular normal ukar puriñapataki. Aka estrategias de intervención integral de salud ukaxa yanapt’iwa chuymankipstañataki ukhamaraki chuymani jaqinakaru suma jakañataki.
Tukuyawi
Uka chimpunakaxa ukhamaraki uñacht’awinakaxa chuymankipstañanxa walja mayjt’awinakawa niveles moleculares ukatxa celulares ukhamaraki tejido/órganos ukanakaru, ukaxa maynit maynikamawa mayachata ukatxa maynit maynikamawa ch’amanchasi, tantachasiwixa mecanismos biológicos complejos de envejecimiento ukanakawa. Aka chimpunaka ukhamaraki uñacht’awinaka amuyañaxa mä fundamento teórico ukhamawa, chuymankipstaña usunaka jark’aqañataki, uñt’añataki ukhamaraki qullañataki.
Uñakipt’atanaka
[1] Pintea A, Manea A, Pintea C, ukat yaqhanakampi. Péptidos: Candidatos Emergentes para la Prevención y Tratamiento de la Senescencia de la Piel: Mä uñakipaña[J]. Biomoléculas, 2025,15 (1},ARTÍCULO-NÚMERO = {88).DOI:10.3390/biom15010088.Ukaxa mä juk’a pachanakwa lurasiraki.
[2] Yıldız C, Ozilgen M. Kunatsa p’iqin lurawinakapax chuymankipstañamp jan walt’ayaspa: Mä termodinámica uñakipaña[J]. Revista Internacional de Ejergia, 2021 uka marana.
[3] Joseph A. W., Jeevitha Shree DV, Saluja KPS, ukat yaqhanakampi. Nayra arknaqawix chuymankipstañan jan walt’awip amuyañatakix aplicaciones móviles ukanakan[C]//, Singapur, 2021. Springer Singapur, 2021-01-01.DOI: 10.1007/978-981-16-0041-8_27.
[4] Joseph AW, Dv J, Saluja KS, ukat yaqhanakampi. Nayra arknaqawix chuymankipstañan jan walt’awip amuyañatakix aplicaciones móviles ukanakan[J]. Arxiv, 2021,abs/2101.00792 ukat juk’ampinaka. Ukhamaraki, ukaxa yaqha yatxatatanakampiwa yatxatataraki
[5] Wiesman AI, Rezich M. T., O’Neill J, ukat yaqhanakampi. Markachirinakax Epigenéticos de Envejecimiento ukax Oscilaciones Neurales ukanakaruw yatiyapxi, ukax Atención Selectiva ukar yanapt’i[J]. Corteza Cerebral, 2020,30 (3): 1234-1243.DOI:10.1093/cercor/bhz162.Ukaxa mä juk’a yatxatatawa.
[6] Marron M M. Fragilidad ukat sarnaqañ yatiñax mä marcadores integrados de edad ukhamarak firma metabolómica ukanaka, 2019[C]. Ukhamaraki, ukaxa yaqha yatxatatanakampiwa yatxatataraki
[7] Wang Y, Huang T, Sha X, ukat yaqhanakampi. Modelo de autoorganización ukaxa uñacht’ayiwa características sistemáticas de la envejecimiento[J]. Biología Teórica & Modelado Médico, 2018,17.
[8] Juhász D, Németh D. [Mayjt’awinaka funciones cognitivas ukanaka k’umara chuymanïñanxa][J]. Ideggyogyaszati Szemle-Neurociencia Clínica, 2018,71 (3-04):105-112.DOI:10.18071/isz.71.0105.Ukaxa mä juk’a yatxatatawa.