ލިޔުނީ ކޯސަރ ޕެޕްޓައިޑްސް 
1 މަސް ކުރިން
މި ވެބްސައިޓުން ފޯރުކޮށްދޭ ހުރިހާ މާއްދާތަކާއި އުފެއްދުމުގެ މައުލޫމާތަކީ ހަމައެކަނި މައުލޫމާތު ފެތުރުމާއި ތައުލީމީ ބޭނުމުގައެވެ.
މި ވެބްސައިޓުގައި ފޯރުކޮށްދޭ އުފެއްދުންތަކަކީ ހަމައެކަނި އިން ވިޓްރޯ ރިސާޗަށް ޚާއްޞަ އުފެއްދުންތަކެކެވެ. އިން ވިޓްރޯ ރިސާޗް (ލެޓިން ބަހުން: *އިން ގްލާސް*، މާނައަކީ ބިއްލޫރި ތަކެތީގައި) އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުން ބޭރުގައި ކުރިއަށް ގެންދެއެވެ. މި އުފެއްދުންތަކަކީ ބޭސްތަކެއް ނޫން ކަމަށާއި، އެމެރިކާގެ ފުޑް އެންޑް ޑްރަގް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަން (އެފްޑީއޭ) އިން ފާސްކޮށްފައިވާ އުފެއްދުންތަކެއް ނޫން ކަމަށާއި، އެއްވެސް ސިއްހީ ހާލަތެއް، ބައްޔެއް، ނުވަތަ ބައްޔެއް ހުއްޓުވުމަށް، ފަރުވާ ދިނުމަށް، ނުވަތަ ފަރުވާ ކުރުމަށް ބޭނުންކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. މި އުފެއްދުންތައް އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑަށް ނުވަތަ ޖަނަވާރުގެ ހަށިގަނޑަށް އެއްވެސް ގޮތަކަށް ތައާރަފް ކުރުމަކީ ގާނޫނުން ވަރަށް ބޮޑަށް މަނާ ކަމެކެވެ.
އޯވަރވިއު
މުސްކުޅިވުމުގެ ސިފައަކީ ފިޒިއޮލޮޖިކަލް ފަންކްޝަންތައް މަޑުމަޑުން ދަށްވެ، ބަލިތަކަށް ފަސޭހަވުން އިތުރުވުމެވެ. މުސްކުޅިވުމުގެ އަލާމާތްތަކާއި ސިފަތައް ދެނެގަތުމަކީ މުސްކުޅިވުމުގެ ބަޔޮލޮޖިކަލް މެކޭނިޒަމްތައް ސާފުކޮށްދިނުމާއި، މުސްކުޅިވުން މަޑުޖައްސާލައި، އެއާ ގުޅުންހުރި ބަލިތަކުން ރައްކާތެރިވުމަށް ސްޓްރެޓެޖީތައް އެކުލަވާލުމުގައި ވަރަށް މުހިންމު ކަމެކެވެ.
ފޮޓޯ 1. އެންޓި ރިންކްލް މެކޭނިޒަމް.
މުސްކުޅިވުމުގެ އަލާމާތްތަކާއި ސިފަތައް
(1) ޖީނޮމިކް އިންސްޓޭބިލިޓީ
ޖީނޮމިކް އިންސްޓޭބިލިޓީ އަކީ މުސްކުޅިވުމުގެ މުހިންމު ޑްރައިވަރެކެވެ. ޑީއެންއޭ އަށް ލިބޭ ގެއްލުން އެއްވެ އުފެދެނީ މެޓަބޮލިކް ޕްރޮސެސްތަކުގެ ތެރޭގައި އުފެދޭ ރިއެކްޓިވް އޮކްސިޖަން ސްޕީޝީސް (ROS) ފަދަ އެންޑޯޖެނަސް ކަންތައްތަކުގެ އިތުރުން އަލްޓްރާވައިލެޓް ރޭޑިއޭޝަން އަދި ކެމިކަލް ފަދަ އެގްޒޯޖެނަސް ކަންތައްތަކުންނެވެ. ޖަރާސީމުތައް މުސްކުޅިވަމުންދާ ވަރަކަށް ޑީއެންއޭ މަރާމާތު ކުރުމުގެ ނިޒާމުތަކުގެ ރަނގަޅުކަން ދަށްވެ، ޑީއެންއޭ އަށް ލިބޭ ގެއްލުންތައް ހައްލު ނުވެ އެވެ. ޑަބަލް ސްޓްރެންޑް ޑީއެންއޭ ބްރޭކްތައް ރަނގަޅަށް މަރާމާތު ނުކުރެވިއްޖެނަމަ، އޭގެ ސަބަބުން ކްރޮމޮސޯމް ސްޓްރަކްޗަރަލް އެބްނޯމަލިޓީސް އާއި ޖީން ރީއެރެންޖްމަންޓްވެ، ޖީން އެކްސްޕްރެޝަނާއި ސެލްއުލަރ ފަންކްޝަނަށް އަސަރުކޮށްފާނެއެވެ. މުސްކުޅިވަމުން އަންނަ ސެލްތަކުގައި ޑީއެންއޭ އަށް ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ޖަވާބުދާރީވުމުގެ މަގުގައި މުހިއްމު ޕްރޮޓީންތަކުގެ އެކްސްޕްރެޝަނަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ޑީއެންއޭ އަށް ލިބޭ ގެއްލުންތަކަށް ސެލްގެ ކެތްތެރިކަން ކުޑަވެ، މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސް އަވަސްވެގެންދެއެވެ. މި ޖީނޮމިކް އިންސްޓޭބިލިޓީއަކީ ހަމައެކަނި ސެލްގެ އާދައިގެ މަސައްކަތްތަކަށް އަސަރުކުރާ ކަމެއް ނޫން ކަމަށާއި ކެންސަރާއި ނިއުރޯޑިޖެނެރޭޓިވް ބަލިތައް ފަދަ އުމުރާ ގުޅުންހުރި އެކި ބަލިތައް ފެށުމާއި ކުރިއެރުމާ ވެސް ވަރަށް ގާތުން ގުޅިފައިވާ ކަމެކެވެ.
(2) ޓެލޯމިއަރ އެޓްރިޝަން
ޓެލޯމިއަރސް އަކީ ކްރޮމޯސޯމްތަކުގެ ކޮޅުތަކުގައި ތަކުރާރުވާ ޑީއެންއޭ ސިކުއެންސް ތަކެއް ކަމަށާއި، މިއީ ރައްކާތެރި ކެޕްތަކެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކޮށް، ކްރޮމޯސޯމްގެ ކޮޅުތައް ފިއުޝަން ވުމާއި ޑިގްރެޑޭޝަން ހުއްޓުވާ އެއްޗެކެވެ. ސެލް ބައިބައިވުމުގެ ތެރޭގައި ޓެލޯމިއަރސް މަޑުމަޑުން ކުރުވަނީ ޑީއެންއޭ ޕޮލިމިރޭޒް އަށް ކްރޮމޯސޯމްތަކުގެ ކޮޅުތައް ފުރިހަމައަށް ރިޕްލިކޭޓް ނުކުރެވޭތީއެވެ. ޓެލޯމިއަރސް ވަކި މިންވަރަކަށް ކުރުވުމުން ސެލްތައް މުސްކުޅި ހާލަތަކަށް ވަދެ ނުވަތަ އެޕޮޕްޓޮސިސް އަށް ވަދެއެވެ. އެއީ ކުރު ޓެލޯމިއަރ ތަކަކީ ޑީއެންއޭ އަށް ގެއްލުން ލިބިފައިވާ އެއްޗެއް ކަމަށް ސެލްތަކުން ދެނެގަނެ، އެކަމުގެ ސަބަބުން ސެލް ސައިކަލް ޗެކްޕޮއިންޓްތައް އެކްޓިވޭޓް ވެގެން ސެލް އިތުރަށް ބައިބައިވުން ހުއްޓުވާތީ އެވެ. ޓެލޯމިރޭޒް އިން ޓެލޯމިއާގެ ދިގުމިން ދިގުކޮށްދޭ ނަމަވެސް ގިނަ ސޮމެޓިކް ސެލްތަކުގައި އޭގެ ހަރަކާތް ދަށްވެއެވެ. އުމުރު ދުވަސް އިތުރުވަމުންދާވަރަކަށް ޓެލޯމިއަރސް ކުރުވަމުންދާއިރު، މިއީ ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުގެ މުހިންމު މާކެރަކަށް ވެގެންދެއެވެ. ބައެއް ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި ޓެލޯމިރޭޒް އެކްޓިވޭޓް ކުރުމުން ނުވަތަ ޓެލޯމިއާގެ ދިގުމިން އިތުރުކުރުމަށް ޖީން ތެރަޕީ ބޭނުންކުރުމަކީ ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް ސެލްގެ މުސްކުޅިވުން ލަސްކޮށްދީ، އެންޓި އެޖިންގް ރިސާޗަށް އާ ވިސްނުންތަކެއް ލިބިގެންދާނެ ކަމެކެވެ.
(3) އެޕިޖެނެޓިކް ބަދަލުތައް
ޖީން އެކްސްޕްރެޝަންގެ ސްޕޭޝިއޯޓެމްޕަރަލް ސްޕެސިފިކްޓީގައި އެޕިޖެނެޓިކް ރެގިއުލޭޝަން މުހިއްމު ދައުރެއް އަދާކުރާއިރު، މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސްއާއެކު ފުޅާދާއިރާއެއްގައި އެޕިޖެނެޓިކް ބަދަލުތައް އަންނަ ކަމަށް ވެސް ޑރ. ޑީއެންއޭ މެތައިލޭޝަން ޕެޓަރންތަކަށް ބަދަލު އައުމަކީ އާންމުކޮށް އެޕިޖެނެޓިކް ބަދަލުތަކުގެ ތެރެއިން އެއް ބަދަލެވެ. މުސްކުޅިވުމުގެ ތެރޭގައި ޖުމްލަ ގޮތެއްގައި ޑީއެންއޭ މެތައިލޭޝަންގެ މިންވަރު ދަށްވި ނަމަވެސް ވަކި ވަކި ޖީން ޕްރޮމޯޓަރ ސަރަހައްދުތަކެއްގައި ހައިޕަރމެތައިލޭޝަން ފެނިގެންދާތީ މި ޖީންތައް ސައިލެންސް ވެއެވެ. ސެލް ސައިކަލް ރެގިއުލޭޝަން، ޑީއެންއޭ މަރާމާތުކުރުން ފަދަ ކަންކަމާ ގުޅުންހުރި ޖީންތަކުގައި ޕްރޮމޯޓަރ ހައިޕަރމެތައިލޭޝަންގެ ސަބަބުން އެކްސްޕްރެޝަން ދަށްވެ، އޭގެ ސަބަބުން ސެލްގެ އާދައިގެ ވަޒީފާތަކަށް އަސަރުކުރެއެވެ. އެސިޓައިލޭޝަން އަދި މެތައިލޭޝަން ފަދަ ހިސްޓޯން މޮޑިފިކޭޝަންތަކަށް ވެސް ބަދަލުތަކެއް އައިސް، ކްރޮމެޓިން ސްޓްރަކްޗަރ އާއި ޖީން އެކްސެސިބިލިޓީއަށް އަސަރުކުރެއެވެ. މި އެޕިޖެނެޓިކް ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ޖީން އެކްސްޕްރެޝަނަށް އަސަރުކޮށް ޕްރޮލިފަރޭޝަން، ޑިފެރެންޝިއޭޝަން، އަދި މުސްކުޅިވުން ފަދަ ސެލްއުލަރ ޕްރޮސެސްތައް ރެގިއުލޭޓް ކުރެވޭއިރު، އެޕިޖެނެޓިކް ބަދަލުތަކުން ރިވަރސިބިލިޓީގެ މިންވަރެއް ދައްކައި، މުސްކުޅިވުމުގެ އިންޓަރވެންޝަނަށް ޕޮޓެންޝަލް ޓާގެޓްތައް ލިބިގެންދެއެވެ.
(4) ޕްރޮޓީން ހޯމޯސްޓޭސިސް ގެއްލުން
ޕްރޮޓީން ހޯމޯސްޓޭސިސް އަކީ ޕްރޮޓީން ފޯލްޑިންގ، ޓްރާންސްޕޯޓް، އަދި ޑިގްރެޑޭޝަން ފަދަ ޕްރޮސެސްތައް ހިމެނޭ ސެލްތަކުގެ އާދައިގެ މަސައްކަތް ދެމެހެއްޓުމުގެ ބިންގާ އެވެ. އުމުރާއެކު ސެލްތަކުގެ ތެރޭގައި ޕްރޮޓީން ހޯމޯސްޓޭސިސް ގެ މެކޭނިޒަމްތައް މަޑުމަޑުން އިންބެލެންސް ވެގެންދެއެވެ. ހީޓް ޝޮކް ޕްރޮޓީން ފަދަ މޮލިކިއުލަރ ޗެޕެރޯންސްގެ އެކްސްޕްރެޝަން އަދި ފުންކްޝަން ދަށްވެ، އަލަށް އުފައްދާ ޕްރޮޓީންތައް ރަނގަޅަށް ފޯލްޑް ނުވެ، ސެލްތަކުގެ ތެރޭގައި ގޯސްކޮށް ފޯލްޑް ޕްރޮޓީންތައް ޖަމާވެއެވެ. އަދި ޕްރޮޓީއަސޯމް އަދި އޮޓޯފޭޖީ-ލައިސޯސޯމަލް ސިސްޓަމްތަކުގެ ވަޒީފާތައް ވެސް ގޯސްވެ، ގޯސްކޮށް ފަޅާފައިވާ އަދި ހަލާކުވެފައިވާ ޕްރޮޓީންތައް ސާފުކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ދަށްވެއެވެ. މި އާދަޔާ ހިލާފު ޕްރޮޓީންތައް އެއްވުމުން ސެލްތަކުގެ ތެރޭގައި އާދައިގެ ފިޒިއޮލޮޖިކަލް ޕްރޮސެސްތަކަށް ބުރޫއަރާ، އިންޓްރާސެލިއުލަރ ސްޓްރެސް ސިގްނަލިންގ މަގުތައް އެކްޓިވޭޓްކޮށް، ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމަށް މަގުފަހިވާ އެގްރިގޭޓްތައް އުފެދެއެވެ. ނިއުރޯޑިޖެނެރޭޓިވް ބަލިތަކުގައި β-އެމިލޮއިޑް އަދި ޓާއު ޕްރޮޓީން ފަދަ ގޯސްކޮށް ފޯލްޑް ކުރެވިފައިވާ ޕްރޮޓީންތައް ގިނަ އަދަދަކަށް ޖަމާވެ، ނިއުރޯނަލް ޑިސްފެންޝަން އާއި މަރުވާއިރު، މިއީ މުސްކުޅިވުމުގެ ތެރޭގައި ޕްރޮޓީން ހޯމޯސްޓޭސިސް ގެއްލުމާ ވަރަށް ގާތް ގުޅުމެކެވެ.
(5) ނިއުޓްރިއެންޓް ސިގްނަލިންގ ޑިސްރެގިއުލޭޓްވުން
ނިއުޓްރިއެންޓް ސެންސިންގ މަގުތަކަކީ ސެލް ބޮޑުވުމާއި، މެޓަބޮލިޒަމް އަދި މުސްކުޅިވުމުގައި މުހިއްމު ދައުރެއް އަދާކުރާ މަގުތަކެކެވެ. މިސާލެއްގެ ގޮތުން mTOR (މެމަލިއަން ޓާގެޓް އޮފް ރެޕަމައިސިން) މަގު ނަގާށެވެ؛ އެއީ ސެލްތަކުގެ ތެރޭގައި ހުންނަ ނިއުޓްރިޝަނަލް ސްޓޭޓް އިހުސާސްކޮށް، ޕްރޮޓީން ސިންތެސިސް، ސެލް ގްރޯތް، އަދި އޮޓޯފޭޖީ ފަދަ ޕްރޮސެސްތައް ރެގިއުލޭޓް ކުރެވޭ އެއްޗެކެވެ. ނިއުޓްރިއެންޓްސް ގިނަވުމުން އެމްޓީއޯއާރު އެކްޓިވޭޓްވެ، ސެލް ބޮޑުވުމާއި ގިނަވުމަށް މަގުފަހިކޮށްދެއެވެ؛ އެހެންނަމަވެސް އެމްޓީއޯއާރު މަގު މާބޮޑަށް އެކްޓިވޭޓް ވުމަކީ މުސްކުޅިވުމާ ގުޅުންހުރި ކަމެއް ކަމުގައި ވާއިރު، މިއީ އޮޓޯފޭޖީ ހުއްޓުވައި، ހަލާކުވެފައިވާ އޯގަނައިލްތަކާއި ޕްރޮޓީންތައް އެއްވެ، އިންފްލެމޭޓަރީ ރިސްޕޮންސްތައް ވެސް ކުރިއެރުވުމެވެ. މެދުމިނުގެ ކެލޮރީ ރެސްޓްރިކްޝަން ކުރުމަކީ އެމްޓީއޯއާރު އެކްޓިވިޓީ ހުއްޓުވައި، އޮޓޯފޭޖީ އެކްޓިވޭޓްކޮށް، ސެލްއުލަރ ވޭސްޓް ސާފުކޮށް، މުސްކުޅިވުން ލަސްކޮށްދޭ ކަމެކެވެ. އިންސިއުލިން/އިންސިއުލިން ލައިކް ގްރޯތް ފެކްޓަރ-1 (IGF-1) ސިގްނަލިންގ ޕަތްވޭ އަކީ ވެސް ނިއުޓްރިއެންޓް ރެގިއުލޭޝަން އަދި މުސްކުޅިވުމާ ވަރަށް ގާތް ގުޅުމެއް އޮންނަ އެއްޗެކެވެ؛ މި މަގު ޑިސްރެގިއުލޭޓް ވުމުން ސެލްގެ މެޓަބޮލިޒަމް އާއި އުމުރަށް އަސަރު ކުރެއެވެ. ނިއުޓްރިއެންޓް ސެންސިންގ މަގުތައް ރެގިއުލޭޓްކޮށްގެން ސެލްއުލަރ މެޓަބޮލިކް ސްޓޭޓްސް ރަނގަޅުވެ، މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސް ލަސްވެދާނެއެވެ.
(6) މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ޑިސްފެންޝަން
ސެލްގެ ބާރުގަދަ ވަސީލަތްތަކުގެ ގޮތުގައި މައިޓޮކޮންޑްރިއާ އަކީ މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސްގައި މައިގަނޑު ދައުރެއް އަދާކުރާ އެއްޗެކެވެ. އުމުރުން ދުވަސްވުމާއެކު މައިޓޮކޮންޑްރިއާގެ އޮނިގަނޑާއި ވަޒީފާއަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް އަންނަ ކަމަށް ވެސް ޑރ. ހިސްޓޯން ޕްރޮޓެކްޝަން ނެތް އަދި އާރ.އޯ.އެސް އުފައްދާ ތަންތަނުގެ ކައިރީގައި ހުންނަ މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ޑީއެންއޭ (mtDNA) އަކީ އޮކްސިޑޭޓިވް ޑެމޭޖް އަށް މަގުފަހިވާ އެއްޗަކަށް ވާތީ އެމްޓީޑީއެންއޭ ގެ މުއުޓޭޝަންތައް ޖަމާވެއެވެ. މި މުއުޓޭޝަންތަކުގެ ސަބަބުން މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ރެސްޕިރޭޓަރީ ޗޭން ކޮމްޕްލެކްސްތަކުގެ ވަޒީފާ ދަށްވެ، އޭޓީޕީ އުފެއްދުމުގެ ރަނގަޅުކަން ދަށްވެ، އާރްއޯއެސް އުފެއްދުން އިތުރުވެއެވެ. މާގިނައިން އާރ.އޯ.އެސް ވުމުން ސެލްތަކުގެ ތެރޭގައި ހުންނަ މައިޓޮކޮންޑްރިއާ އާއި އެހެނިހެން ބަޔޯމޮލިކިއުލްތަކަށް އިތުރަށް ގެއްލުންދީ، ނުބައި ދައުރެއް އުފެދެއެވެ. މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ޑައިނަމިކްސް (ފިއުޝަން އަދި ފިޝަން ހިމެނޭގޮތަށް) ގައި ހުންނަ އިމްބެލެންސްތަކުގެ ސަބަބުން މައިޓޮކޮންޑްރިއަލްގެ ވަޒީފާއާއި ޑިސްޓްރިބިއުޝަނަށް ވެސް އަސަރުކުރެއެވެ. މުސްކުޅިވެފައިވާ ސެލްތަކުގައި މާގިނައިން މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ފިޝަން ގެ ސަބަބުން ކުރު، ފަޅައިގެން ގޮސްފައިވާ މައިޓޮކޮންޑްރިއާ އުފެދި، ވަޒީފާ އަދާކުރުން ދަށްވެއެވެ. މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ޑިސްފެންޝަންގެ ސަބަބުން ހަކަތަ މެޓަބޮލިޒަމްގެ އާދަޔާ ހިލާފުވުމާއި އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް އިތުރުވުމަކީ ސެލްތަކާއި ޖަރާސީމުތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުގެ މުހިންމު ސިފަތަކެވެ.
(7) ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް
ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް އަށް ނިސްބަތްވަނީ ޕްރޮލިފެރޭޓިވް ކެޕޭސިޓީ ގެއްލި، ނިސްބަތުން ސްޓޭބަލް، ގްރޯތް އެރެސްޓްގެ ރިވަރސިބަލް ސްޓޭޓަކަށް ވަނުމެވެ. މުސްކުޅިވާ ސެލްތަކުން ތަފާތު ފީނޯޓައިޕިކް ސިފަތަކެއް ފެންނައިރު، އޭގެ ތެރޭގައި ސެލް ވޮލިއުމް އިތުރުވުމާއި، މޯރފޮލޮޖީ ފްލެޓްވުމާއި، β-ގެލެކްޓޯސައިޑޭޒް އެކްޓިވިޓީ މަތިވުން ހިމެނެއެވެ. ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުގެ ޓްރިގަރިން މެކޭނިޒަމްތަކަކީ ތަފާތު މެކޭނިޒަމްތަކެއް ކަމަށާއި އޭގެ ތެރޭގައި ޓެލޯމިއާ ކުރުވުމާއި، ޑީއެންއޭ އަށް ގެއްލުންވުމާއި، އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް ހިމެނެއެވެ. ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުން ސައިޓޮކިންސް، ކީމޯކައިންސް އަދި ޕްރޮޓީއޭޒް ގެ ސިލްސިލާއެއް ނިކުމެ، ސެނެސެންސް އެސޯސިއޭޓެޑް ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕް (SASP) އެއް އުފެދެއެވެ. ސާސްޕް އިން ވަށައިގެންވާ ސެލްތަކަށް ޕެރަކްރައިން އަސަރުކޮށް، އިންފްލެމެޓަރީ ރިސްޕޮންސްތަކާއި އެކްސްޓްރާސެލިއުލަރ މެޓްރިކްސް ރިމޯޑެލިންގ އުފެއްދުމުގެ އިތުރުން ޓިޝޫ ފައިބްރޯސިސް އާއި ޓިއުމަރ މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓް އުފެދުމަށް މަގުފަހިކޮށްދެއެވެ. ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުން ޓިއުމަރ ސެލް ގިނަވުން ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް ދަމަހައްޓާއިރު، ހަށިގަނޑުގައި މުސްކުޅިވެފައިވާ ސެލްތައް ދިގު މުއްދަތަކަށް ޖަމާވުމުން ޓިޝޫތަކާއި ގުނަވަންތަކުގެ މަސައްކަތްތަކަށް ނޭދެވޭ އަސަރުކޮށް، މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސް އަވަސްވެދާނެއެވެ.
(8) ސްޓެމް ސެލް ވަރުބަލިވުން
ސްޓެމް ސެލްތަކަކީ އަމިއްލައަށް އާވެ، އެކި ސެލް ވައްތަރުތަކަށް ތަފާތުވުމުގެ ޤާބިލުކަން ލިބިފައިވާ ސެލްތަކެކެވެ. އުމުރު ދުވަސް އިތުރުވަމުންދާވަރަކަށް ސްޓެމް ސެލްގެ މަސައްކަތް މަޑުމަޑުން ދަށްވެ، ސެލްފް ރިނިއުއަލް ކެޕޭސިޓީ ދަށްވެ، ޑިފެރެންޝިއޭޝަން ޕޮޓެންޝަލް ލިމިޓެޑް ވެއެވެ. މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސްގައި ލޭގެ އެކި ސެލް ލައިނޭޖްތަކަށް ހެމަޓޮޕޮއިއެޓިކް ސްޓެމް ސެލް ޑިފެރެންޝިއޭޝަންގެ ބެލެންސް ގެއްލި، ދިފާއީ ނިޒާމުގެ މަސައްކަތް ދަށްވެއެވެ. މެސެންޗައިމަލް ސްޓެމް ސެލްތަކުގެ ޕްރޮލިފަރޭޝަން އަދި ޑިފެރެންޝިއޭޝަން ކެޕޭސިޓީ ވެސް ބަލިކަށިވެ، ކަށި، ކާޓިލޭޖް އަދި އެޑިޕޯސް ޓިޝޫތައް މަރާމާތުކޮށް އަލުން އުފެއްދުމަށް އަސަރުކުރެއެވެ. ސްޓެމް ސެލް ވަރުބަލިވުމަށް މެދުވެރިވާ ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓަށް އަންނަ ބަދަލުތަކާއި، އިންޓްރާސެލިއުލަރ ސިގްނަލިންގ މަގުތައް ޑިސްރެގިއުލޭޓްވުމާއި، ޑީއެންއޭ އަށް ގެއްލުން ޖަމާވުން ހިމެނެއެވެ. ސްޓެމް ސެލްގެ މަސައްކަތް ގެއްލުމުން ޓިޝޫތަކާއި ގުނަވަންތަކުގެ މަރާމާތު ކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ދަށްވެ، އަނިޔާއާއި ބަލިތަކަށް ފައިދާހުރި ގޮތެއްގައި ރައްދު ނުދީ، ހަށިގަނޑު މުސްކުޅިވުމަށް މަގުފަހިވެއެވެ.
(9) އިންޓްރާސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަން އަށް އަންނަ ބަދަލުތައް
ޓިޝޫތަކާއި ގުނަވަންތަކުގެ ހޯމޯސްޓޭސިސް ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި އިންޓަރސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަން ވަރަށް މުހިންމެވެ. މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސްގެ ތެރޭގައި އިންޓްރާސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަން އަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް އަންނަ ކަމަށް ވެސް ޑރ. އުމުރު ދުވަސް އިތުރުވަމުންދާވަރަކަށް ސެލްތަކުގެ މެދުގައި ގޭޕް ޖަންކްޝަން ކޮމިއުނިކޭޝަން ދަށްވެ، ސެލްތަކުގެ މެދުގައި މެޓީރިއަލް ބަދަލުވުމާއި ސިގްނަލް ޓްރާންސްމިޝަނަށް އަސަރުކުރެއެވެ. މީގެ އިތުރުން އެންޑޮކްރައިން ސިސްޓަމްގެ ވަޒީފާއަށް ވެސް ބަދަލު އައިސް ހޯރމޯންތައް އިންބެލެންސް ނުވެ އެވެ. އިންސިއުލިން އަދި ގްރޯތް ހޯރމޯން ފަދަ ހޯރމޯންތަކުގެ ސެކްރެޝަން އަދި އެކްޝަނަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ސިސްޓަމިކް މެޓަބޮލިޒަމް އާއި ސެލްއުލަރ ފަންކްޝަން އަށް އަސަރުކުރެއެވެ. އިންފްލެމެޓަރީ ސިގްނަލިންގ ޕަތްވޭސް އެކްޓިވޭޓް ވުމަކީ އިންޓްރާސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަން ބަދަލުވުމުގެ އަނެއް މުހިންމު ކަމެކެވެ. ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުން ކްރޮނިކް އިންފްލެމެޓަރީ ރިސްޕޮންސްތައް އުފެދި، އާދައިގެ އިންޓަރސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަން އަދި ޓިޝޫ މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓަށް ބުރޫއަރާ ސާސްޕީ ފެކްޓަރސް ނިކުމެއެވެ. އިންޓްރާސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަން އަށް އަންނަ މި ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ޓިޝޫތަކާއި ގުނަވަންތަކުގެ މެދުގައި ޑިސްފެންޝަނަލް ކޯޑިނޭޝަން އުފެދި، އެކަމުގެ ސަބަބުން މުސްކުޅިވުން ކުރިއަރައި ދިއުމަށް މަގުފަހިވެއެވެ.
މުސްކުޅިވުމުގެ މާކެރާއި ސިފަތަކުގެ ގުޅުން
މުސްކުޅިވުމުގެ އެކި މާކެރުތަކާއި ސިފަތަކަކީ އެކަހެރި ސިފަތަކެއް ނޫން ނަމަވެސް ގުޅިފައިވާ އަދި އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ނުފޫޒު ފޯރުވާ ކަންތައްތަކެއް ކަމުން ޖަމާޢަތުގައި މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސް ދުއްވާލައެވެ. ޖީނޮމިކް އިންސްޓޭބިލިޓީގެ ސަބަބުން ޑީއެންއޭ އަށް ގެއްލުން ލިބި، އެކަމުގެ ސަބަބުން ސެލްތައް މުސްކުޅިވުމާއި ސްޓެމް ސެލްތައް ވަރުބަލިވުން ފަދަ ކަންކަން މެދުވެރިވެއެވެ. އަދި ޓެލޯމިއާ އެޓްރިޝަން އިން ޑީއެންއޭ އަށް ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ޖަވާބު ވެސް އެކްޓިވޭޓްކޮށް، ޖީނޮމިކް އިންސްޓޭބިލިޓީ އިތުރަށް ގޯސްކޮށްދެ އެވެ. އެޕިޖެނެޓިކް ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ޖީން އެކްސްޕްރެޝަނަށް އަސަރުކޮށް، ޕްރޮޓީން ހޯމޯސްޓޭސިސް، ނިއުޓްރިއެންޓް ރެގިއުލޭޝަން، އަދި މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ފަންކްޝަން ފަދަ ޕްރޮސެސްތައް ރެގިއުލޭޓް ވެދާނެ އެވެ. މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ޑިސްފެންޝަން އިންޑައުސްޑް އާރ.އޯ.އެސް އިން ޑީއެންއޭ އަށް އިތުރަށް ގެއްލުންދީ، ޖީނޮމިކް އިންސްޓޭބިލިޓީ އަށް މަގުފަހިކޮށްދޭއިރު، އިންޓްރާސެލިއުލަރ ސިގްނަލިންގ މަގުތަކަށް އަސަރުކޮށް، އިންޓަރސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަން ބަދަލުކޮށްދެއެވެ. ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމާއި ސްޓެމް ސެލް ވަރުބަލިވުމުން ޓިޝޫ މަރާމާތުކުރުމާއި ރިޖެނެރޭޓިވް ކެޕޭސިޓީއަށް ގެއްލުން ލިބޭއިރު، ޓިޝޫ މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ސެލްގެ މުސްކުޅިވުމާއި ސްޓެމް ސެލްގެ މަސައްކަތްތަކަށް އަސަރުކުރެއެވެ.
ސިއްހަތާއި ބަލިތަކުގައި މުސްކުޅިވުމުގެ މާކެރާއި ސިފަތައް ބޭނުންކުރުން
(1) ބަޔޯމާކެރުގެ ގޮތުގައި
މުސްކުޅިވުމުގެ މާކެރާއި ސިފަތަކަކީ ފަރުދެއްގެ މުސްކުޅިވުމުގެ މިންވަރާއި ސިއްހީ ހާލަތު ވަޒަންކުރުމަށް ބަޔޯމާކެރެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ. މިސާލަކަށް ޓެލޯމިއާގެ ދިގުމިނާއި، ޑީއެންއޭ މެތައިލޭޝަން ޕެޓަރންސް އަދި މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ފަންކްޝަން އިންޑިކޭޓަރސް މިންކުރުމުން، ފަރުދެއްގެ ބަޔޮލޮޖިކަލް އުމުރާއި، އުމުރާ ގުޅުންހުރި ބަލިތައް ޖެހުމުގެ ނުރައްކާ ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް ލަފާކުރެވޭނެއެވެ. މި ބަޔޯމާކެރުގެ އެހީގައި ސިއްހީ މައްސަލަތައް އަވަހަށް ދެނެގަނެ، ޕާސަނަލައިޒްޑް ހެލްތު މެނޭޖްމަންޓާއި އިންޓަރވެންޝަންގެ އަސާސެއް ލިބިގެންދެއެވެ. ކާޑިއޯ ވެސްކިއުލަރ ބަލިތަކުން ރައްކާތެރިވުމުގައި ލޭގައި އިންފްލެމޭޝަނާ ގުޅުންހުރި މުސްކުޅިވުމުގެ ބަޔޯމާކެރެއް ހޯދުމަކީ ރިސްކް ބޮޑު ފަރާތްތައް ދެނެގަތުމަށް އެހީތެރިވެދޭ ކަމެކެވެ.
(2) މަސްތުވާތަކެތި ތަރައްޤީކުރުމުގެ އަމާޒުތައް
މުސްކުޅިވުމުގެ އެކި މާކެރުތަކާއި ސިފަތަކުގެ ސަބަބުން ބޭސް އުފެއްދުމަށް ގިނަ އަދަދަކަށް އަމާޒުތައް ލިބެއެވެ. ޖީނޮމިކް އިންސްޓޭބިލިޓީއަށް ޑީއެންއޭ މަރާމާތު ކުރުމަށް ބާރުއަޅާ ބޭސްތައް އުފެއްދިދާނެ އެވެ؛ ޓެލޯމިއަރ އެޓްރިޝަން އަށް ޓެލޯމިރޭޒް އެކްޓިވޭޓް ކުރާ ނުވަތަ ޓެލޯމިއަރސް ރައްކާތެރިކުރާ ބޭސްތައް ހޯދިދާނެއެވެ؛ for loss of protein homeostasis, drugs that enhance molecular chaperone function or promote protein degradation can be developed, etc. ފާއިތުވި އަހަރުތަކުގައި އެމްޓީއޯއާރު މަގަށް އަމާޒުކޮށްގެން ރެޕަމައިސިން އާއި އޭގެ އެނަލޮގްތަކާ ބެހޭ ދިރާސާތަކުން މުސްކުޅިވުން ލަސްކޮށް އުމުރު ދިގުކުރުމުގައި ބޮޑެތި ކުރިއެރުންތަކެއް ލިބި، އެންޓި-އޭޖިންގ ބޭސް އުފެއްދުމަށް ކާމިޔާބު މޮޑެލްއެއް ލިބިފައިވެއެވެ. ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމަށް ބަލާއިރު، މުސްކުޅިވެފައިވާ ސެލްތައް ސާފުކޮށް ނުވަތަ ސާސްޕް އިންހިބިޓް ކުރެވޭ ބޭސްތައް އުފެއްދުމަކީ މުސްކުޅިވުމާ ގުޅުންހުރި ބަލިތަކުގެ އަލާމާތްތައް ރަނގަޅުވެ، މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސް ލަސްވެދާނެ ކަމެކެވެ.
(3) ހެލްތު އިންޓަރވެންޝަން ސްޓްރެޓެޖީސް
މުސްކުޅިވުމުގެ މާކެރުތަކާއި ސިފަތައް ދެނެގަތުމަށް ބިނާކޮށް، އެއާ ގުޅޭ ހެލްތު އިންޓަރވެންޝަން ސްޓްރެޓެޖީތައް އެކުލަވާލެވިދާނެއެވެ. ޑައިޓޭރިއަން އިންޓަރވެންޝަންގެ ގޮތުން ކެލޮރީ ރެސްޓްރިކްޝަން އާއި މެޑިޓެރޭނިއަން ޑައިޓް އިން ނިއުޓްރިއެންޓް ސެންސިންގ މަގުތައް ރެގިއުލޭޓްކޮށް، މެޓަބޮލިކް ސްޓޭޓަސް ރަނގަޅުކޮށް، މުސްކުޅިވުން ލަސްކޮށްދެއެވެ. ކަސްރަތު އިންޓަރވެންޝަންގެ ސަބަބުން މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ފަންކްޝަން އިތުރުވެ، ސްޓެމް ސެލް ޕްރޮލިފަރޭޝަން އަދި ޑިފެރެންޝިއޭޝަން ޕްރޮމޯޓްކޮށް، އިންޓަރސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަން ރަނގަޅުވެ، މިހުރިހާ ކަމެއްގެ ސަބަބުން މުސްކުޅިވުން ލަސްކުރުމަށް ހެޔޮ އަސަރުތަކެއް ކުރެއެވެ. އެންޓިއޮކްސިޑެންޓްސް ބޭނުންކުރުމަކީ އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް ކުޑަކޮށްދީ، ސެލްތައް އާރ.އޯ.އެސް އަށް ލިބޭ ގެއްލުންތަކުން ރައްކާތެރިކޮށްދީ، ސެލްތަކުގެ އާދައިގެ މަސައްކަތް ދަމަހައްޓައިދޭނެ ކަމެކެވެ. މި ފުރިހަމަ ހެލްތު އިންޓަރވެންޝަން ސްޓްރެޓެޖީތަކުގެ އެހީގައި މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސް ލަސްކޮށްދީ، އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ފެންވަރު ރަނގަޅުވެއެވެ.
ނިންމުން
މުސްކުޅިވުމުގެ މާކެރުތަކާއި ސިފަތަކުގެ ތެރޭގައި މޮލިކިއުލަރ އިން ސެލްއުލަރ އަދި ޓިޝޫ/އޯގަން ލެވެލްއަށް އަންނަ ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ބަދަލުތައް ހިމެނޭއިރު، މިއީ ގުޅިފައިވާ އަދި އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ނުފޫޒު ފޯރުވާ، ޖަމާޢަތުގައި މުސްކުޅިވުމުގެ ކޮމްޕްލެކްސް ބަޔޮލޮޖިކަލް މެކޭނިޒަމްތައް އުފެދޭ ކަންކަމެވެ. މި މާކެރުތަކާއި ސިފަތައް ދެނެގަތުމަކީ މުސްކުޅިވުމާ ގުޅުންހުރި ބަލިތަކުން ރައްކާތެރިވުމާއި، ދެނެގަތުމާއި، ފަރުވާ ދިނުމަށް ނަޒަރިއްޔާތުގެ ބިންގަލެއް ލިބިގެންދާ ކަމެކެވެ.
މަސްދަރުތައް
[1] ޕިންޓިއާ އޭ، މަނޭއާ އޭ، ޕިންޓިއާ ސީ، އެޓް އަލް. ޕެޕްޓައިޑްސް: އިމަރޖިންގ ކެންޑިޑޭޓްސް ފޯރ ދަ ޕްރިވެންޝަން އެންޑް ޓްރީޓްމަންޓް އޮފް ސްކިން ސެނެސެންސް: އެ ރިވިއު[ޖޭ]. ބަޔޯމޮލިކިއުލްސް، 2025،15(1}،އާޓިކަލް-ނަންބަރު = {88).DOI:10.3390/biom15010088.
[2] Yıldız C, Ozilgen M. މުސްކުޅިވުމާއެކު ސިކުނޑީގެ މަސައްކަތްތައް ގޯސްވެދާނެ ސަބަބުތައް: ތަރމޮޑައިނަމިކް އިވެލުއޭޝަނެއް[J]. އިންޓަރނޭޝަނަލް ޖާނަލް އޮފް އެކްސަރޖީ، 2021.
[3] ޖޯސެފް އޭޑަބްލިއު، ޖީވިތާ ޝްރީ ޑީވީ، ސަލޫޖާ ކޭޕީއެސް، އެޓް އަލް. މޯބައިލް ފޯނު އެޕްލިކޭޝަންތަކަށް މުސްކުޅިވުމުގެ އަސަރު ދެނެގަތުމަށް ލޮލުގެ ޓްރެކިންގ[C]//، ސިންގަޕޫރު، 2021. ސްޕްރިންޖަރ ސިންގަޕޫރު، 2021-01-01.DOI: 10.1007/978-981-16-0041-8_27.
[4] ޖޯސެފް އޭޑަބްލިއު، ޑީވީ ޖޭ، ސަލޫޖާ ކޭއެސް، އެޓް އަލް. މޯބައިލް ފޯނު އެޕްލިކޭޝަންތަކަށް މުސްކުޅިވުމުގެ އަސަރު ދެނެގަތުމަށް ލޮލުގެ ޓްރެކިންގ[J]. އާކްސިވް، 2021،އެބްސް/2101.00792. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:230435965 ގައި ޑރ
[5] ވިސްމަން އޭއައި، ރެޒިޗް އެމްޓީ، އޯނީލް ޖޭ، އެޓް އަލް. އެޕިޖެނެޓިކް މާކެރސް އޮފް އެޖިންގ ޕްރިޑިކްޓް ދަ ނިއުރަލް އޮސިލިޝަންސް ސާވިންގ ސެލެކްޓިވް އެޓެންޝަން[J]. ސެރެބްރަލް ކޮޓަކްސް، 2020،30(3):1234-1243.DOI:10.1093/cercor/bhz162.
[6] މެރޮން އެމް އެމް. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:202009741 ގައި ޑރ
[7] ވަންގް ވައި، ހޫއަންގް ޓީ، ޝާ އެކްސް، އެޓް އަލް. ސެލްފް އޮގަނައިޒޭޝަން މޮޑެލް އިން މުސްކުޅިވުމުގެ ނިޒާމީ ސިފަތައް ހާމަވެގެންދެއެވެ[J]. ތިއަރީ ބަޔޮލޮޖީ & މެޑިކަލް މޮޑެލިންގ، 2018،17.
[8] Juhász D, Németh D. [ޞިއްޙަތު ރަނގަޅު މުސްކުޅިވުމުގައި ކޮގްނިޓިވް ފަންކްޝަންތަކަށް އަންނަ ބަދަލުތައް][J]. އިޑެގްޔޯގްޔާސްޒާޓީ ސެމްލޭ-ކްލިނިކަލް ނިއުރޯސައިންސް، 2018،71(3-04):105-112.DOI:10.18071/isz.71.0105.
