1kits (Ebipipa 10) .
| Okubeerawo: | |
|---|---|
| Omuwendo: | |
▎ Cartalax kye ki?
Cartalax ye peptide nnyimpi ng’erina obusobozi obulung’amya ebiramu. Enkola yaayo ey’okukola mulimu okukwatagana n’ebikwata obutoffaali ebitongole, okutandikawo ebibaawo mu butoffaali, n’okulungamya okulaga kw’obuzaale, okusengejja obutoffaali, okukula kw’obutoffaali n’ebirala.
▎ Okunoonyereza ku Cartalax
Ensibuko y’okunoonyereza eya Cartalax eri etya?
Enkola y’okuzuula: Yasooka kuzuulibwa mu kunoonyereza ku nsigo z’ennyana. Ekirungo kya polypeptide ekyawuddwa okuva mu nsigo kyasobola okusitula okuzza obuggya obutoffaali bw’ekibumba mu nvunza ezikaddiye. Okuyita mu kwekenneenya, kyazuulibwa nti ekirungo kino kyalimu peptides ez’enjawulo nga Cartalax (AED) ne T-35 (EDL). Okuzuula kuno kwaleetawo okunoonyereza okw’obwegendereza okwakolebwa bannassaayansi ku mpisa n’emirimu gya Cartalax.
Okunoonyereza ku nkola y’okukola: Okunoonyereza kuzudde nti Cartalax okusinga ekola ku fibroblasts. Fibroblasts zibeera nnyo mu bitundu by’omubiri nga eggumba ly’omuntu, olususu, emisuwa n’ensigo. Cartalax ekosa okukula kw’obutoffaali n’okufa kw’obutoffaali okuyita mu nkola za molekyu eziwera, gamba ng’okwongera ku mutindo gw’akabonero k’okukula kw’obutoffaali Ki-67, okukendeeza ku bubonero bwa p53, n’okukola ekkubo ly’obubonero bwa NF-κB. Ebikolwa bino biwa Cartalax emirimu gy’okukendeeza ku kukaddiwa kw’obutoffaali, okuzzaawo enkola y’obutoffaali obukaddiye, n’okulwawo okukaddiwa kw’ebitundu, kale esengekebwa ng’ekirungo ekiziyiza okukaddiwa kw’ebiramu.
Okunoonyereza ku bujjanjabi: Mu kugezesebwa kw’abantu okwakolebwa mu St. Petersburg Institute of Bioregulation and Gerontology, Cartalax yakozesebwa okujjanjaba abalwadde b’amagumba n’okuzimba amagumba. Ebivuddemu biraga nti Cartalax esobola okumalawo obulumi bw’abalwadde 68% abalina obulwadde bw’amagumba g’okugulu n’abalwadde 53% abalina obulwadde bw’amagumba, okulongoosa entambula y’ennyondo, n’okulaga obubonero bw’okulongoosa amagumba ku bifaananyi, era era yalina emigaso egimu ku bubonero bw’okuzimba amagumba.
Enkola y’okukola kwa Cartalax eri etya?
Omulimu gwa Cartalax mu kukola oxidation y’enkola ya lipid micelle
Enkola ku nkola ya oxidation
Mu nkola ya in vitro, Cartalax erina enkola enzibu ku nkola ya oxidation. Ku ludda olumu, mu mbeera ezimu, esobola okuziyiza enkola ya Fe2+-induced substrate oxidation process [1] . Oligopeptide ekola ekikolwa kino olw’okusiba kw’ekitandisi kya cationic. Kino kiraga nti Cartalax eyinza okutaataaganya omutendera gw’okutandika kw’ensengekera y’okwokya (oxidation reaction) ng’ekwatagana ne kation, bwe kityo ne kikendeeza ku nkola y’okwokya.
Naye wansi w’embeera z’okwokya (oxidation) ezitandikibwawo azobis(isobutyronitrile), Cartalax ejja kwanguyiza okuwunyiriza. Mu mbeera zino, mu kirungo ekirimu ebiziyiza obuwuka obuleeta obulwadde, Cartalax ekola nga ekiziyiza ne peptides endala ez’ensengekera z’eddagala ez’enjawulo, ekikendeeza nnyo ku bikolwa eby’okuziyiza ebya β-carotene ne α-tocopherol. Kino kitegeeza nti mu mbeera ezenjawulo ez’okutandikawo oxidation, okubeerawo kwa Cartalax kuyinza okukyusa enkola y’okukola kw’ekiziyiza obuwuka, ne kinafuya ekikolwa kyayo eky’okuziyiza ku oxidation [1]..
Enkolagana n’ebintu ebirala
Mu nkola y’okukyusakyusa (oxidation process) y’ensengekera ya lipid micelle, Cartalax ekwatagana ne oligopeptides endala ezikola obulamu, model dipeptides ne tripeptides, n’ebiziyiza obuwuka. Okugeza, nga zibeera wamu mu nkola ya in vitro n’ebintu nga Veron (Lys-Glu), Vesugen (Lys-Glu-Asp), Pineal (Glu-γ-Asp-delta-Arg), honluten (Glu-I-3-Asp-Gly), Eggi (Glu-I-3-Asp-Leu), kristagen (Glu-I-3-Asp-Pro), Epithalon (Ala-I-3-Glu-I-3-Asp-Gly), Carnosine (β-Ala-His), Glycylglycine (Gly-Gly), Glycylglycylglycine (Gly-Gly-Gly), Prolylproline (Pro-Pro), Prolylproline (Pro-Pro-Pro), ne Glutathione (gamma-Glu-Cys-Gly), engeri zaayo ez’okuwunyiriza ziraga enjawulo [1] ..
Okugezesa kulaga nti mu kubeerawo kwa peptides, omutindo gw’okukuŋŋaanyizibwa kwa hydroperoxides gweyongera, era omutindo gw’okunyiga ebirungo ebiziyiza obuwuka obuleeta obuwuka nagwo gukyuka. Kino kiraga nti Cartalax tekoma ku kukosa nkola ya oxidation yennyini wabula erina n’akakwate ku kukuŋŋaanyizibwa n’okunyiga ebintu ebirala mu nkola ya oxidation.
Omulimu gw’okukoppa enziyiza n’ebiziyiza omukka ogw’obutonde
Ekirungo ekiteeseddwa ekya Cartalax kikoppa ebikolwa by’okuziyiza obuwuka obuleeta obulwadde bwa enzymes n’ebiziyiza oxidation eby’obutonde mu vitro, ebibeera mu biramu [1] . Kino kitegeeza nti Cartalax eyinza okuba n’emirimu egy’okufaananako n’egy’enziyiza n’ebirungo eby’obutonde ebiziyiza obuwuka obuleeta obulwadde mu biramu era ng’erina amakulu agayinza okukuuma bbalansi y’okwokya (oxidation balance) y’ebiramu.
Cartalax ekozesebwa ki?
Okuddaabiriza amagumba n’obulamu bw’ennyondo: Cartalax eyamba okuzzaawo obulungi bw’ebitundu by’amagumba ng’esitula okukola puloteyina mu bitundu by’omubiri ebiyitibwa chondrocytes, bwe kityo ne kikendeeza ku bulumi bw’ennyondo n’okukaluba n’okulongoosa enkola y’ennyondo. Cartalax eraga nti ekola kinene mu kujjanjaba endwadde nga spondylarthrosis, osteoarthritis, n’okuzimba amagumba. Kiyinza okutumbula okusengejja obutoffaali obukulu obw’amagumba nga kolagini, okuwagira obulungi bw’enzimba y’amagumba, n’okukiyamba okudda engulu okuva mu kwonooneka okuva mu kwambala oba okuzimba. Okugatta ku ekyo, Cartalax era erina ekikolwa eky’okuziyiza ebiwundu ebivunda eby’omugongo n’ennyondo mu bakadde, ekiyamba okulwawo okubeerawo kw’ebiwundu bino n’okutumbula omutindo gw’obulamu bw’abakadde [2]..
Anti-inflammatory effect: Cartalax erina obusobozi obuziyiza okuzimba era esobola okutereeza okuddamu kw’okuzimba. Kikosa okukola kwa cytokines nga kikwatagana nazo era ne kizzaawo okuddamu kw’okuzimba okukwatagana. Mu nkola y’okuzimba okuleetebwa, Cartalax yakendeeza ku miwendo gya cytokines eziyamba okuzimba (nga IL-1β, TNF-α, ne COX-2), era mu kiseera kye kimu n’eyongera okulaga ebitundu ebikulu eby’amakubo agaziyiza okuzimba n’okuddaabiriza ebitundu nga IL-10 ne TGF-β. Grape seed proanthocyanidin extract (GSPE) esobola okukendeeza ku kweyongera kw’obugumu bw’olususu obuva ku kuzimba n’okulungamya enjawulo y’omuwendo gw’obutoffaali obweru mu sampuli z’omusaayi. Bw’ogeraageranya n’eddagala eriziyiza okuzimba erya indomethacin, GSPE eraga nti ekola bulungi mu kuziyiza okuzimba (Radhi H, 2021). Kino ekiziyiza okuzimba kifuula Cartalax okuba n’omugaso oguyinza okukozesebwa mu kujjanjaba endwadde ez’enjawulo ezizimba naddala mu ndwadde z’enkizi n’endwadde endala ezizimba ennyondo [2]..
Okuzza obuggya ebitundu by’omubiri: Cartalax eyinza okuwagira obusobozi bw’okuzzaawo ebitundu eby’enjawulo nga esitula okukula kw’obutoffaali obusibuka n’obutoffaali obuzaala. Okunoonyereza mu vitro kulaga nti Cartalax eyinza okwongera ku muwendo gw’okukula kw’obutoffaali obusibuka mu mesenchymal stem cells (MSCs), obukulu ennyo mu kuddaabiriza n’okulabirira ebitundu kubanga busobola okwawukana mu bika by’obutoffaali eby’enjawulo ebyetaagisa okukuuma enkola y’ebitundu. Engeri eno efuula Cartalax okuba n’essuubi ery’okukozesebwa mu ngeri engazi mu by’okukola yinginiya w’ebitundu n’eddagala erizza obuggya naddala mu kuzzaawo ebitundu by’amagumba n’amagumba [2]..
Okuwona dduyiro: Cartalax era erina enkozesa mu ddagala ly’emizannyo naddala mu bannabyamizannyo oba abantu abakola dduyiro ow’amaanyi. Kiyinza okuwagira obulamu bw’ennyondo, okukendeeza ku kwonooneka kw’ennyondo olw’okukola dduyiro, n’okutumbula okuddaabiriza amagumba. Ku bannabyamizannyo abatera okwenyigira mu kutendekebwa okw’amaanyi, Cartalax esobola okubayamba okudda engulu amangu oluvannyuma lw’okutendekebwa n’okuvuganya n’okukendeeza ku buzibu bw’ennyondo obuva ku kukozesa ennyo.
Endwadde z’enkola n’ekiseera nga balongooseddwa: Cartalax era ekozesebwa mu ndwadde z’ebitundu ebiyunga ensengekera ne mu biseera nga tebannaba kulongoosebwa n’oluvannyuma lw’okulongoosebwa kw’ennyondo. Mu ndwadde z’ebitundu ebiyunga ensengekera, Cartalax eyamba okutereeza enkola y’abaserikale b’omubiri, okukendeeza ku kuzimba, n’okukuuma ebitundu by’ennyondo n’amagumba. Mu biseera nga tebannaba kulongoosa n’oluvannyuma lw’okulongoosebwa nga balongooseddwa, Cartalax esobola okuyamba okuziyiza amagumba n’ennyondo okwonooneka n’okutumbula okuwona oluvannyuma lw’okulongoosebwa, okukendeeza ku bizibu ebibaawo oluvannyuma lw’okulongoosebwa.
Okwetangira ebiwundu ebivunda mu bakadde: Ku bakadde, Cartalax eyamba okuziyiza ebiwundu ebivunda mu mugongo n’ennyondo. Ng’emyaka gyeyongera, okuvunda okw’obutonde okw’amagumba n’ebitundu by’ennyondo tekyewalika, naye Cartalax esobola okulwawo enkola eno ng’esitula emirimu gya chondrocytes n’okutumbula okukola kwa kolagini, okulongoosa enkola y’ennyondo, n’okulongoosa omutindo gw’obulamu bw’abakadde.
Obulamu bw’olususu: Okunoonyereza kulaga nti Cartalax eyinza okutumbula obugumu n’ensengeka y’olususu ng’etumbula okukola kolagini oba okulongoosa enkola y’obutoffaali bw’olususu. Kino kifuula Cartalax okuba n’omugaso oguyinza okukozesebwa mu by’okulabirira olususu n’okulwanyisa okukaddiwa naddala mu kulongoosa enkula y’olususu n’okukendeeza enviiri [2]..
Okukuuma ekibumba: Okunoonyereza okumu kulaga nti Cartalax eyinza okuba n’ekikolwa eky’obukuumi ku nkola n’ensengeka y’ekibumba. Kiyinza okukuuma ensigo obutakwonooneka nga kikosa enkola z’obutoffaali mu nsigo, okukendeeza ku kuzimba n’okunyigirizibwa kw’okwokya (oxidative stress). Kino ekikuuma ekibumba kifuula Cartalax okuba n’omugaso oguyinza okukozesebwa mu kujjanjaba endwadde z’ekibumba n’endwadde ezikwatagana nabyo.
Anti-aging: Cartalax etwalibwa nga anti-aging peptide esobola okukendeeza ku bintu ebimu eby’enkola y’okukaddiwa nga ekosa enkola z’obutoffaali ez’enjawulo. Kiyinza okulongoosa obulamu n’obulamu okutwalira awamu nga kitereeza enzirukanya y’obutoffaali, okukendeeza ku situleesi y’okwokya n’okuddamu kw’okuzimba, n’okutumbula okuddaabiriza n’okuddamu okukola ebitundu by’omubiri. Engeri eno eziyiza okukaddiwa efuula Cartalax okuba n’omugaso oguyinza okukozesebwa mu kulwawo endwadde ezeekuusa ku kukaddiwa n’okutumbula obulamu okutwalira awamu [2]..
Enkola y’okukola kwa Cartalax nzibu, ng’erina enkosa bbiri ku nkola ya oxidation. Kisobola okukwatagana n’ebintu eby’enjawulo n’okukoppa emirimu gy’obuziyiza obuwuka obuleeta obulwadde. Okukozesebwa kwayo kugazi, nga kulaga obusobozi mu bintu ebingi nga okuzza obuggya ebitundu by’omubiri, okuwona emizannyo, okujjanjaba endwadde, n’obulamu bw’olususu.
Ebikwata ku Muwandiisi
Ebintu ebyogeddwako waggulu byonna binoonyerezeddwako, birongooseddwa era ne bikung’aanyizibwa kkampuni ya Cocer Peptides.
Omuwandiisi wa Scientific Journal
Storozhok NM munoonyereza akwatagana ne Tyumen State Medical University, NN Semenov Federal Research Center for Chemical Physics mu ttendekero lya Russian Academy of Sciences, ne TYUMEN INST MED. Omulimu gwe guzingiramu okunoonyereza okuva mu bitundu ebitali bimu mu Chemistry, Biochemistry & Molecular Biology, Biophysics, Cell Biology, ne Physics. Akoze kinene mu bintu bino ng’ayita mu mirimu gye egy’okusoma n’okunoonyereza. Storozhok NM ewandiikiddwa mu kiwandiiko ekijuliziddwa [1].
▎ Ebiwandiiko Ebikwatagana
[1] Storozhok N. M., Tsymbal I. N., Boldyreva Y. V., n’abalala. Enkola empya ez’okutebenkeza oxidation y’enkola za lipid micellar ne oligopeptides ezikola mu biramu[J]. Ekitabo ky’eddagala eky’e Russia, 2014, 63 (9): 2175-2183.DOI: 10.1007 / s11172-014-0716-2.
[2] Piskovatska V, Strilbytska O, Koliada A, n’abalala. Emigaso gy’Eddagala eriweweeza ku kukaddiwa mu bulamu[J]. Subcell Biochem, 2019, 91: 339-392.DOI: 10.1007 / 978-981-13-3681-2_13.
EBINTU BYONNNA N’AMAWULIRE GW’EBINTU EBIweereddwa KU MUTINDO GUNO BIKOZESEBWA KU KUSASANYA AMAWULIRE N’EBIKOLWA BY’OKUSOMESA.
Ebintu ebiweereddwa ku mukutu guno bigendereddwamu kunoonyereza mu kisenge (in vitro research) byokka. Okunoonyereza mu vitro (Olulattini: *mu ndabirwamu*, ekitegeeza mu bikozesebwa mu ndabirwamu) kukolebwa ebweru w’omubiri gw’omuntu. Ebintu bino si bya ddagala, tebikkiriziddwa kitongole kya Amerika ekivunaanyizibwa ku by’emmere n’eddagala (FDA), era tebirina kukozesebwa kuziyiza, kujjanjaba oba kuwonya mbeera yonna ya bujjanjabi, bulwadde oba bulwadde. Kikugirwa nnyo mu mateeka okuyingiza ebintu bino mu mubiri gw’omuntu oba ebisolo mu ngeri yonna.