Epi 10mg

▎ ئیپی پێکهاتەی

سەرچاوە: PubChem

ڕێزبەندی: Ala-Glu-Asp-Gly فۆرمۆلەی گۆگردی: C 14H 22N 4O9 کێشی گۆڕانکاری: 390.35 گم/مۆڵ ژمارەی CAS: 307297-39-8 پابکیم سی ئای دی: 219042 هاوواتاکان: Epita

▎ ئێپی توێژینەوەی

پاشخانی توێژینەوەی ئیپی چییە؟

لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، کۆمەڵێک توێژەری ڕووسی بە سەرۆکایەتی ڤلادیمێر خڤینسۆن بۆ یەکەمجار Epi1 یان دۆزیەوە ^[1] . Epi پێپتیدێکی کورتی دەستکردە کە لە چوار ترشی ئەمینی پێکهاتووە: ئالانین، ترشی گلوتامیک، ترشی ئەسپارتیک و گلیسین. دروستکردنی لەسەر بنەمای پێپتیدی سروشتی ئیپیتالامیون کە لە ڕژێنی پینێل دەرهێنراوە. پێدەچێت Epi کاریگەری دژە ئۆکسێنەری هەبێت کە بەراورد دەکرێت بە میلاتۆنین و لەوانەیە سوودی درێژکردنەوەی تەمەنی هەبێت ^[2] . توێژەران بۆیان دەرکەوتووە کە Epi دەتوانێت چالاکیی تێلۆمیراز هان بدات. تێلۆمیراز ئەنزیمێکە کە دەتوانێت تێلۆمێرەکانی کۆتایی کرۆمۆسۆمەکان بپارێزێت و درێژ بکاتەوە. لەگەڵ بەرزبوونەوەی تەمەنی مرۆڤەکان، تێلۆمێرەکان کورت دەبنەوە، ئەمەش پەیوەندی بە نەخۆشییە پەیوەندیدارەکانی تەمەن و تەمەنی کورتترەوە هەیە. بە هاندانی چالاکیی تێلۆمیراز، Epi لەوانەیە یارمەتی درێژکردنەوەی تێلۆمێرەکان بدات، بەمەش پرۆسەی پیربوون خاو دەکاتەوە و ڕێگری لە نەخۆشییەکانی پەیوەست بە پیربوون دەکات ^[1] . هەندێک لە لێکۆڵینەوەکان دەریانخستووە کە ڕەنگە Epi بەشدار بێت لە ڕێکخستنی دەربڕینی جینەکانی CCL11 و HMGB1 و وەک چالاککەرێکی دەربڕینی ئەم جینانە کاربکات. لە هەمان کاتدا، دیپێپتیدی ڤیلۆن (Lys-Glu) و تێتراپێپتیدی Epi (Ala-Glu-Asp-Gly) لەوانەیە کاریگەرییەکانی دژە پیربوونیان بە ڕێگریکردن لەم جینانە بەکاربهێنن. پێکەوە، Epi و ڤیلۆن ناسراون کە دەربڕینی جین و دروستکردنی پڕۆتین ڕێکدەخەن، ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی مردن و خاوبوونەوەی گەشەکردنی نەخۆشی لە کەسانی بەساڵاچوودا ^[3] . لە ئێستادا توێژینەوەکان لەسەر ئیپی بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر قۆناغی تاقیکردنەوەی ئاژەڵان جەخت دەکەنەوە و کاریگەری و سەلامەتی درێژخایەنی لە مرۆڤدا بە تەواوی دیاری نەکراوە. هەرچەندە هەندێک لە لێکۆڵینەوەکانی ئاژەڵان ئەنجامە دڵخۆشکەرەکانیان بەدەستهێناوە، وەک لە مشکەکاندا، ئیپی پەیوەندی بە تەمەنێکی درێژتر و تەندروستی باشترەوە هەیە، بەڵام کارپێکردنی ئەم ئەنجامانە لە مرۆڤدا هێشتا پێویستی بە لێکۆڵینەوەی زیاترە ^{[1] .}.

میکانیزمی کارکردنی ئیپی لە بواری دژە پیربووندا چییە؟

کەمکردنەوەی ئاستی جۆرەکانی ئۆکسجینی کارلێککەر: ١. 

جۆرەکانی ئۆکسجینی کارلێککەر (ROS) ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە پرۆسەی پیربوونی هێلکەدانەکاندا. زیادەڕۆیی لە ROS دەبێتە هۆی تێکچوونی ئۆکسجینی بۆ هێلکەدانەکان، کاریگەری لەسەر کوالیتی و توانای گەشەکردنیان دەبێت. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە Epi دەتوانێت ڕێژەی پارچەبوونی خانەیی هێلکەدانەکان کەم بکاتەوە کە بەهۆی پیربوون و ناوەڕۆکی جۆرەکانی ئۆکسجینی کارلێککەری ناو خانەییەوە دروست دەبێت ^[2] . وەک دژە ئۆکسێنەرێک، Epi دەتوانێت ROSی ناو خانەیی بێلایەن بکات و زیانەکانی بۆ هێلکەدانەکان کەم بکاتەوە. بە تایبەتی، لەوانەیە بەم دوو ڕێگایەی خوارەوە بەدەست بهێنرێت: یەکەم، ڕاستەوخۆ کۆکردنەوەی ROS. لەوانەیە Epi توانای کارلێکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ ROS هەبێت و بیگۆڕێت بۆ مادەی بێ زیان. دووەم: بەرزکردنەوەی چالاکیی ئەنزیمەکانی دژە ئۆکسێنەر. ڕەنگە Epi چالاکیی ئەنزیمە دژە ئۆکسێنەرەکانی ناو خانەیی هان بدات، وەکو سوپەر ئۆکساید دیسموتاز (SOD)، کاتالاز (CAT) و هتد. ئەم ئەنزیمانە دەتوانن یارمەتی پاککردنەوەی ROS بدەن و هاوسەنگی ڕیدۆکسی ناو خانەیی بپارێزن.

باشترکردنی کارکردنی مایتۆکۆندریال: 

مایتۆکۆندریای ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە میتابۆلیزمی وزە و مانەوەی خانەکانی هێلکەدانەکان. لەگەڵ پیربوونی هێلکەدانەکان، کارکردنی مایتۆکۆندریال وردە وردە کەم دەبێتەوە، کە وەک کەمبوونەوەی توانای پەردەی مایتۆکۆندریال و کەمبوونەوەی ژمارەی کۆپی DNAی مایتۆکۆندریال دەردەکەوێت. Epi دەتوانێت توانای پەردەی مایتۆکۆندریال و ژمارەی کۆپی DNAی مایتۆکۆندریال زیاد بکات ^[2] . ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ باشترکردنی دابینکردنی وزەی هێلکەدانەکان و پاراستنی ئەرکە فیزیۆلۆژییە ئاساییەکانی خانەکان. میکانیزمی تایبەتی کارکردن لەوانەیە بریتی بێت لە: یەکەم، زیادکردنی توانای پەردەی مایتۆکۆندریال. پاراستنی توانای پەردەی مایتۆکۆندریال بۆ کارکردنی ئاسایی مایتۆکۆندریالەکان زۆر گرنگە. ڕەنگە Epi توانای پەردەی مایتۆکۆندریال زیاد بکات بە ڕێکخستنی کەناڵە ئایۆنییەکان یان پڕۆتینەکانی گواستنەوە لەسەر پەردەی مایتۆکۆندریال، توانای بەرهەمهێنانی وزەی مایتۆکۆندریالەکان بەرز دەکاتەوە. دووەم: زیادکردنی ژمارەی کۆپی DNAی مایتۆکۆندریال. زیادکردنی ژمارەی کۆپی DNAی مایتۆکۆندریال دەتوانێت توانای دروستکردنی مایتۆکۆندریالەکان باشتر بکات و وزەی زیاتر بۆ خانەکان دابین بکات. ڕەنگە Epi ژمارەی کۆپی DNAی مایتۆکۆندریال زیاد بکات بە پێشخستنی دووبارەبوونەوەی DNAی مایتۆکۆندریال یان کەمکردنەوەی تێکچوونی.

کەمکردنەوەی مۆرفۆلۆژیای نائاسایی ئیسپیندەل و دەرەکی نائاسایی دانەوێڵەکانی قژ: 

لە کاتی پرۆسەی پیربوونی هێلکەدانەکاندا، ڕێژەی مۆرفۆلۆژیای نائاسایی ئیسپیندەل و دەرەکی نائاسایی دانەوێڵەکانی قژ زیاد دەکات، ئەمەش کاریگەری لەسەر توانای پیتاندن و گەشەکردنی کۆرپەیی هێلکەدانەکان دەبێت. Epi دەتوانێت ڕێژەی مۆرفۆلۆژیای نائاسایی ئیسپیندەل و دەرەکی نائاسایی دانەوێڵەکانی قژ کەم بکاتەوە ^[2] . ئەمەش ڕەنگە بەهۆی کاریگەری ڕێکخراوەیی Epi بێت لەسەر سەقامگیری ئێسکەپەیکەری خانەیی و پەردەی خانەکە: یەکەم، جێگیرکردنی پێکهاتەی ئیسپیندەل. ئیسپیندەل پێکهاتەیەکی گرنگە لە پرۆسەی دابەشبوونی خانەکاندا، و مۆرفۆلۆژیای نائاسایی دەبێتە هۆی جیاکردنەوەی نائاسایی کرۆمۆسۆمەکان و کاریگەری لەسەر گەشەکردنی هێلکەدانەکان دەبێت. ڕەنگە Epi پێکهاتەی ئیسپیندەلەکە جێگیر بکات بە ڕێکخستنی پۆلیمرکردن و پۆلیمر نەکردنی توبولین، کەمکردنەوەی ڕوودانی مۆرفۆلۆژی نائاسایی. دووەم: پاراستنی سەقامگیری دانەوێڵەکانی قژ. دانەوێڵەی قژ ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە پرۆسەی پیتاندنی هێلکەدانەکاندا. ڕەنگە Epi سەقامگیری دانەوێڵەکانی قژ بپارێزێت بە ڕێکخستنی ڕژانی پەردەی خانە یان ئاماژەدانی ئایۆنی کالیسیۆم، کەمکردنەوەی ڕوودانی دەرەکی نائاسایی.

کەمکردنەوەی سیگناڵەکانی ئەپۆپتۆزی: 

لە کاتی پرۆسەی پیربوونی هێلکەدانەکاندا، سیگناڵەکانی ئەپۆپتۆزی زیاد دەبن، کە دەبێتە هۆی مردنی خانەکان. Epi دەتوانێت ڕێژەی ئەرێنی ڕەنگکردنی ئەنێکسین V و توندی فلۆرۆسەنسی γH2AX لە هێلکەدانە تەمەندارەکانی ناو ئامێری پشکنیندا کەم بکاتەوە ^[2] . ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە Epi دەتوانێت ئەپۆپتۆزی هێلکەدانەکان کەم بکاتەوە. میکانیزمی تایبەت لەوانەیە بریتی بێت لە: یەکەم، ڕێگریکردن لە ڕێڕەوی ئاماژەدانی ئەپۆپتۆزی. ڕەنگە Epi گواستنەوەی سیگناڵەکانی ئەپۆپتۆزی ڕێگری بکات بە ڕێکخستنی پڕۆتینە سەرەکییەکان لە ڕێڕەوی ئاماژەدانی ئەپۆپتۆزی، وەک پڕۆتینەکانی خێزانی Bcl-2 و پڕۆتینەکانی خێزانی کاسپاز، و مردنی خانەکان کەم بکاتەوە. دووەم: پاراستنی سەقامگیری جینۆمی. γH2AX یەکێکە لە نیشانەکانی تێکچوونی DNA. ڕەنگە Epi سەقامگیری جینۆمی بپارێزێت بە کەمکردنەوەی تێکچوونی DNA و کەمکردنەوەی سیگناڵەکانی ئەپۆپتۆزی.

Epi یەکپارچەیی ئاسایی ئیسپیندەل و دابەشکردنی CGs ی پاراست.

سەرچاوە:PubMed ^[2]

شێوازی تایبەتی کارکردنی Epi لە چارەسەرکردنی نەخۆشیەکانی تێکچوونی دەمارەکاندا چییە؟

ڕێکخستنی کارکردنی بەرگری لەش: 

توێژینەوەکان دەریانخستووە کە Epi دەتوانێت کاریگەری لەسەر وەڵامی بەرگری مشکەکان هەبێت لە ژێر بارودۆخی فشاری جیاوازدا. لە بەرامبەر فشاری خولانەوەی هاندەری بەرگری و فشاری تێکەڵاوی بەرگری سەرکوتکەر، Epi دەتوانێت چالاکیی بڵاوبوونەوەی تایمۆسایتەکان زیاد بکات ^[4] . ئەمەش بەو مانایەیە کە ڕەنگە Epi بەرگری جەستە لە بەرامبەر نەخۆشییە تێکچوونی دەمارەکان بەرز بکاتەوە لە ڕێگەی ڕێکخستنی سیستەمی بەرگری لەش. زیادبوونی تایمۆسایتەکان پەیوەندییەکی نزیک بە کارکردنی سیستەمی بەرگری لەشەوە هەیە، هەروەها سیستەمی بەرگری ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ڕوودان و گەشەکردنی نەخۆشییەکانی تێکچوونی دەمارەکان. بۆ نموونە ڕەنگە هەندێک نەخۆشی تێکچوونی دەمارەکان پەیوەندییان بە چالاکبوونی نائاسایی یان تێکچوونی کارکردنی سیستەمی بەرگری لەشەوە هەبێت. کاریگەری بەرەوپێشبردنی Epi لەسەر زیادبوونی تایمۆسایدەکان ڕەنگە یارمەتیدەر بێت لە پاراستنی هاوسەنگی سیستەمی بەرگری، بەمەش نیشانەکانی نەخۆشییە تێکچوونی دەمارەکان کەم دەکاتەوە.

کاریگەری لەسەر ڕێڕەوی گواستنەوەی سیگناڵ: 

Epi کاریگەری ڕێکخستنی هەیە لەسەر ڕێڕەوی گواستنەوەی سیگناڵی ئینتەرلوکین-1β (IL-1β). بە تایبەتی، Epi دەتوانێت کاریگەری هاوبەشی IL-1β زیاد بکات و کاریگەری لەسەر چالاکیی ئەنزیمە سەرەکییەکە هەبێت لە ڕێڕەوی گواستنەوەی نیشانەکانی سیرامید لە پەردەی قۆڵۆنی مێشکدا، واتە سپینگۆمایلینازی بێلایەنی پەردە (nSMase) ^[4] . IL-1β سایتاکینێکی گرنگە کە بەشدارە لە چەندین پرۆسەی فیزیۆلۆژی و نەخۆشیدا. لە نەخۆشییە تێکچوونی دەمارەکاندا، دەربڕینی نائاسایی IL-1β لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی دەمارەکان و تێکچوونی دەمارەکان. بە ڕێکخستنی ڕێڕەوی گواستنەوەی سیگناڵی IL-1β، Epi لەوانەیە هەوکردنی دەمارەکان کەم بکاتەوە و دەمارەکان لە تێکچوون بپارێزێت. سەرەڕای ئەوەش، گۆڕانکاری لە چالاکیی nSMase پەیوەندی بە نەخۆشییە تێکچوونی دەمارەکانەوە هەیە. ڕێکخستنی چالاکیی nSMase لەلایەن Epi ڕەنگە یارمەتیدەر بێت لە پاراستنی کارکردنی ئاسایی خانە دەمارییەکان. لە کۆتاییدا، شێوازی کارکردنی Epi لە چارەسەرکردنی نەخۆشییە تێکچوونی دەمارەکاندا ڕەنگە ڕێکخستنی بەرگری و ڕێکخستنی ڕێڕەوی گواستنەوەی سیگناڵەکان لەخۆبگرێت. بەڵام لێکۆڵینەوەکانی ئێستا لەسەر Epi لە چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی تێکچوونی دەمارەکان هێشتا لە قۆناغی سەرەتاییدایە و لێکۆڵینەوەی زیاتر پێویستە بۆ پشتڕاستکردنەوەی کاریگەری و سەلامەتییەکەی.

پێشکەوتنی توێژینەوەکانی ئیپی

کاریگەری لەسەر کوالێتی هێلکەدانەکان

دواخستنی پیربوونی هێلکەدانەکان: ١. 

توێژینەوە ئەزموونییەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی دەریانخستووە کە Epi دەتوانێت ئاستی جۆرەکانی ئۆکسجینی کارلێککەری ناو خانەیی (ROS) لە هێلکەدانەکانی مشکی تەمەنداردا کەم بکاتەوە دوای هێلکەدان. بە تێپەڕبوونی کات، توانای گەشەکردنی هێلکەدانەکان وردە وردە کەم دەبێتەوە دوای هێلکەدان لە ناو جەستە یان لەناو ئامێری پشکنیندا. وەک پێپتیدێکی کورتی دروستکراو، Epi بە هەمان شێوەی میلاتۆنین کاردەکات و دژە ئۆکسێنەرێکی کاریگەرە، کە ڕەنگە سوودی درێژکردنەوەی تەمەنی هەبێت. چارەسەرکردن بە Epi بە شێوەیەکی بەرچاو فرێکوێنسیی کەموکوڕیەکانی ئیسپیندەل و دابەشبوونی نائاسایی دانەوێڵەکانی قژ کەمکردەوە لە ماوەی 12 کاتژمێر و 24 کاتژمێر لە پیربوون، و لە هەمان کاتدا توانای پەردەی مایتۆکۆندریال و ژمارەی کۆپی DNAی مایتۆکۆندریال زیادکرد، بەمەش ئەپۆپتۆزی هێلکەدانەکانی کەمکردەوە لە ماوەی 24 کاتژمێر لە پیربوون لەناو ئامێری پشکنیندا. ئەم ئەنجامانە ئاماژە بەوە دەکەن کە Epi دەتوانێت پرۆسەی پیربوونی هێلکەدانەکان لە ناو ئامێری پشکنیندا دوابخات بە ڕێکخستنی چالاکیی مایتۆکۆندریال و ئاستی ROS ^[2]..

باشترکردنی کوالیتی هێلکەدانەکان: ١. 

زیادکردنی 0.1 میلی مۆلی Epi بۆ ناوەندی کشتوکاڵی لەناو ئامێری پشکنیندا دەتوانێت ڕێژەی پارچەبوونی سایتوبڵازمی لە چالاکبوونی پارتێنۆجینێتیکی هێلکەدانەکاندا کەم بکاتەوە کە بەهۆی پیربوونی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکییەوە دروست دەبێت دوای هێلکەدان، ڕێژەی مۆرفۆلۆژیای نائاسایی ئیسپیندەل و دەرەکی نائاسایی دانەوێڵەکانی قژ کەم بکاتەوە، توانای پەردەی مایتۆکۆندریال و ژمارەی کۆپی DNAی مایتۆکۆندریال زیاد بکات، و ڕێژەی ئەرێنی کەم بکاتەوە ڕەنگکردنی ئەنێکسین V و توندی فلۆرۆسەنسی γH2AX لە هێلکەدانەکانی تەمەندار لەناو ئامێری پشکنیندا. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە Epi دەتوانێت تێکچوونی ئۆرگانیلەکان لە کاتی پرۆسەی پیربوونی هێلکەدانەکان لەناو ئامێری پشکنیندا باشتر بکات و کوالیتی هێلکەدانەکان باشتر بکات (Xue Yue).

کاریگەری لەسەر جیاکردنەوەی خانە دەمارییەکان

توێژینەوەکان دەریانخستووە کە پێپتیدی AEDG (Epi) دەتوانێت دروستکردنی نیشاندەری جیاکاری دەمارەیی لە خانە بنەڕەتییە مێزانشیمییەکانی پووکەکانی مرۆڤدا زیاد بکات، وەک Nestin، GAP43، β Tubulin III، و Doublecortin. شێوازەکانی مۆدێلکردنی گۆگردی نیشان دەدەن کە Epi بە پەسەندکردن دەبەسترێتەوە بە هیستۆنەکانی H1/6 و H1/3، کە لەوانەیە یەکێک بێت لە میکانیزمەکانی زیادکردنی نووسینەوەی ئەم جینانەی جیاکردنەوەی دەمارانە ^[5]..

کاریگەری ڕێکخراوەیی لەسەر سیستەمی دەمار

ڕێکخستنی چالاکیی دەمارەکان: 

لە ڕێگەی لێکۆڵینەوە لەسەر مشکەکانەوە، دەرکەوتووە کە ئینفیوژنی ناو لووت لە Epi (2 نانوگرەم) دەتوانێت چالاکیی دەماری قۆڵۆنی مێشکی مشکەکان بە شێوەیەکی بەرچاو لە ماوەی چەند خولەکێکدا چالاک بکات، و فرێکوێنسیی تەقەکردنی دەمارەکان بە ڕێژەی 2 - 2.5 هێندە زیاد دەکات ^[6] . لە هەندێک تۆمارکردندا، وەڵامە ئاڵۆزەکان کە لە چەند قۆناغێک پێکهاتبوون، هەروەها بینران. زیادبوونی چالاکیی خۆبەخۆی دەمارەکان لەلایەن Epi بەهۆی فرێکوێنسیی بەرزی یەکە چالاکەکانی پێشتر و بەشداریکردنی خانەکانی پێشتر بێدەنگەوەیە. بەلایەنی کەمەوە قۆناغی یەکەمی کارکردنی Epi دەتوانرێت بە کاریگەری ڕاستەوخۆی ئەم پێپتیدە لەسەر خانەکانی قۆڵۆنی جووڵەیی ڕوون بکرێتەوە.

کاریگەری پاراستنی فشار: 

Epi کاریگەری پاراستنی فشاری هەیە لەسەر ئەو مشکانەی کە بەرکەوتەی بارودۆخی فشاری جیاوازن. تاقیکردنەوەکان دەریانخستووە کە Epi چالاکیی بڵاوبوونەوەی تایمۆسایدەکان زیاد دەکات. جا لە ژێر فشاری خولانەوەی هاندەری بەرگریدا بەرز بێتەوە یان لە ژێر فشاری تێکەڵاوی بەرگری سەرکوتکەردا ڕێگری لێبکرێت، Epi دەتوانێت ڕۆڵێکی ڕێکخستنی بگێڕێت (Vladimir Kh Khavinson, 2002). لە هەمان کاتدا، Epi دەتوانێت کاریگەری هاوبەشی ئینتەرلوکین-1β (IL-1β) زیاد بکات و کاریگەری لەسەر گۆڕانکارییەکانی چالاکیی سپینگۆمایلیناز (nSMase) لە پەردەی قۆڵۆنی مێشکدا هەیە کە بەهۆی فشارەوە هێنراوە. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە Epi کاریگەری پاراستنی فشاری هەیە لە ئاستی گواستنەوەی سیگناڵی IL-1β لە ڕێڕەوی سپینگۆمایلین و لە ئاستی زیادبوونی تایمۆسایتی ئامانج لە شانەکانی دەماردا.

کاریگەری لەسەر کارکردنی ناوپۆشی سەرەتایی سەرەتاییە غەیرە مرۆڤەکان: 

لە مەیموونە بەساڵاچووەکانی ڕیسوسدا، Epi دەتوانێت ئاستی بنەڕەتی گلوکۆز و ئەنسۆلین کەم بکاتەوە و ئاستی میلاتۆنینی بنەڕەتی شەوانە زیاد بکات. لە هەمان کاتدا، Epi دەتوانێت ڕووبەری ژێر کێوی وەڵامدانەوەی گلوکۆزی پلازما کەم بکاتەوە، ڕێژەی 'ونبوونی' گلوکۆز زیاد بکات، و جووڵەی ئەنسۆلینی پلازما ئاسایی بکاتەوە لە وەڵامی بەڕێوەبردنی گلوکۆزدا. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە Epi هۆکارێکی بەڵێندەرە بۆ گەڕاندنەوەی تێکچوونی کارکردنی هێلکەدان کە پەیوەندی بە تەمەنەوە هەیە لە سەرەتاییەکاندا ^[7]..

بەکارهێنانی ئەگەری Epi لە چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی سیستەمی دەماردا

نەخۆشی ئەلزەهایمەر: نەخۆشی ئەلزەهایمەر نەخۆشییەکی باوی تێکچوونی دەمارەکانە، بە شێوەیەکی سەرەکی بە دابەزینی کارکردنی مەعریفی و لەدەستدانی بیرەوەری دەناسرێتەوە. توێژینەوەکانی ئێستا دەریدەخەن کە نەخۆشی ئەلزەهایمەر پەیوەندی بە تێکچوونی جیاکاری دەمارەوە هەیە. ژمارەی خانە بنەڕەتییە دەمارییەکان لە مێشکی نەخۆشانی نەخۆشی ئەلزەهایمەردا کەم دەبێتەوە، هەروەها توانای جیاکردنەوەیان ڕێگری لێدەکرێت. ڕەنگە Epi پەرە بە زیادبوون و جیاکردنەوەی خانە بنەڕەتییە دەمارییەکان بدات، ژمارەی دەمارەکان زیاد بکات و کارکردنی مەعریفی نەخۆشانی نەخۆشی ئەلزەهایمەر باشتر بکات. سەرەڕای ئەوەش، ڕەنگە Epi دەردانی گواستەرە دەمارییەکان ڕێکبخات، ئەمەش توانای بیرەوەری و فێربوونی نەخۆشانی نەخۆشی ئەلزەهایمەر باشتر دەکات ^[8]..

نەخۆشی پارکینسۆن: نەخۆشی پارکینسۆن نەخۆشییەکی تێکچوونی دەمارەکانە کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە تێکچوونی جووڵەیی دەناسرێتەوە. تایبەتمەندی نەخۆشییە سەرەکییەکەی لەدەستدانی دەمارە دۆپامینەرژیکەکانە لە ماددە نیگرادا. شێوازەکانی چارەسەری ئێستا بە شێوەیەکی سەرەکی نیشانەکان کەم دەکەنەوە بە تەواوکەری دۆپامین یان ڕێگریکردن لە تێکچوونی دۆپامین، بەڵام ئەم ڕێگایانە ناتوانن پێشکەوتنی نەخۆشییەکە بوەستێنن. چاندنی خانە بنەڕەتییە دەمارییەکان شێوازێکی چارەسەری پۆتانسێلە، بەڵام سەرچاوە و توانای جیاکردنەوەی خانە بنەڕەتییە دەمارییەکان هێشتا کێشەیەکە. ڕەنگە Epi پەرە بە زیادبوون و جیاکردنەوەی خانە بنەڕەتییە دەمارییەکان بدات، ژمارەی دەمارە دۆپامینەرژیکەکان زیاد بکات و کارکردنی جووڵەی نەخۆشانی نەخۆشی پارکینسۆن باشتر بکات ^[8]..

جەڵتەی مێشک و برینداربوونی مێشک: جەڵتەی مێشک نەخۆشییەکی باوی خوێنبەرەکانی مێشک و دەرئەنجامە سەرەکییەکەی مردنی دەمارەکان و تێکچوونی کارکردنی دەمارەکانە. هەروەها ڕەنگە برینداربوونی مێشک ببێتە هۆی لەدەستدانی دەمارەکان و تێکچوونی کارکردنی مێشک. خانە بنەڕەتییە دەمارییەکان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە چاککردنەوە و دووبارە دروستبوونەوە دوای جەڵتەی مێشک و برینداربوونی مێشک. ڕەنگە Epi پەرە بە زیادبوون و جیاکردنەوەی خانە بنەڕەتییە دەمارییەکان بدات، ژمارەی دەمارەکان زیاد بکات و کارکردنی دەماری نەخۆشانی جەڵتەی مێشک و برینداربوونی مێشک باشتر بکات ^[8]..

لە کۆتاییدا، وەک تێتراپێپتیدێکی دروستکراو، میکانیزمی سەرەکی دژە پیربوونی Epi لە چالاککردنی دەربڕینی جینی ژێر یەکەی تێلۆمیرازی پێچەوانە ترانسکریپتاز (TERT)دایە، درێژکردنەوەی درێژی تێلۆمێرەکان و پاراستنی چالاکیی تێلۆمیراز، بەمەش دەستوەردان دەکات لە پرۆسەی ناوەکی پیربوونی خانەیی. گرنگییەکەی لە یەکەم بەدیهێنانی دەستێوەردانی دژە پیربووندایە لە ڕوانگەی بایۆلۆژیای تێلۆمێرەوە، شکاندنی سنووردارکردنی دژە ئۆکسێنەرە تەقلیدییەکان کە تەنها ڕادیکاڵە ئازادەکان دەکەنە ئامانج، و دابینکردنی ئامانجێکی نوێ بۆ دواخستنی نەخۆشییە پەیوەندیدارەکانی تەمەن وەک نەخۆشی ئەلزەهایمەر و نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان. هەرچەندە سەلامەتی درێژخایەنی (بەتایبەت مەترسی شێرپەنجە) هێشتا پێویستی بە پشتڕاستکردنەوە هەیە لە تاقیکردنەوە کلینیکیەکانی قۆناغی سێیەمدا، وەک پارادایمی توێژینەوە و پەرەپێدانی یەکەم دەرمانی دژە پیربوون لە جۆری چالاککەری تێلۆمیراز، بەڵام پێشکەوتنێکی شۆڕشگێڕانەیە لە دەستێوەردانی پیربوون لە باشترکردنی نیشانەکانەوە بۆ ڕێکخستنی میکانیزمی گەردیلەیی و چاوەڕوان دەکرێت درێژبوونەوەی تەمەنی تەندروستی مرۆڤ بەرەوپێش ببات.

دەربارەی نووسەر

ئەو مادانەی سەرەوە هەموویان لەلایەن کۆمپانیای Cocer Peptides لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە و دەستکاری کراوە و کۆکراونەتەوە.

نووسەری گۆڤاری زانستی ڤلادیمێر خاڤینسۆن زانای بەناوبانگی ڕووسییە لە بواری بایۆجیرۆنتۆلۆژی و توێژەری بایۆڕێگێریتەری پێپتید. بەڕێوەبەری پەیمانگای سانت پترسبۆرگ بۆ ڕێکخستنی زیندەیی و پیرەکان و ئەندامی ئەکادیمیای زانستە پزیشکییەکانی ڕووسیایە. خاڤینسۆن بەشدارییەکی بەرچاوی لە بواری توێژینەوەی پیربووندا کردووە و چەندین بڵاوکراوەی لە گۆڤارە بەناوبانگەکانی وەک 'زیندەوەرزانی گۆڕانکارییەکانی پیربوون' و 'گۆڤاری پزیشکی دژە پیربوون'دا نووسیوە. کارەکانی بە پلەی یەکەم لەسەر پەرەپێدان و بەکارهێنانی ڕێکخەری زیندەیی پێپتید بۆ بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشییە پەیوەندیدارەکانی تەمەن و باشترکردنی تەمەنی تەندروستی. توێژینەوەکانی خاڤینسۆن کاریگەرییان هەبووە لە بواری پیرناسیدا، تێڕوانینێکی نوێ و ڕێبازی چارەسەری بۆ پیربوونی تەندروست پێشکەش کردووە. ڤلادیمێر خڤینسۆن لە ئاماژەی وەرگێڕانەکەدا هاتووە [5].

▎ وەرگێڕانی پەیوەندیدار

[1] تێتێرین ئۆ، گڤ س. ئیپی[ز]. 2023. https://www.researchgate.net/publication/370060637_Epi

[2] یو ئێکس، لیو س، گوو ج، و هاوکارانی. Epi لە بەرامبەر زیانەکانی پەیوەست بە پیربوونی دوای هێلکەدان لە هێلکەدانەکانی مشک لە ناو ئامێری پشکنیندا دەپارێزێت [J]. پیربوون-ئێمە، 2022،14(7):3191-3202. DOI: 10.18632/پیربوون.204007

[3] خاوینسۆن ڤی کەی، کوزنیک بی ئای، تارنۆڤسکایا ئێس ئای، و هاوکارانی. پێپتیدەکان و CCL11 و HMGB1 وەک نیشاندەری گەردیلەیی پیربوون: پێداچوونەوە بە ئەدەبیات و زانیارییەکانی خۆیان [J]. پێشکەوتنەکان لە زانستی پیر = Uspekhi Gerontologii، 2014،27(3):399-406. دۆی:10.1134/S2079057015030078

[4] خاوینسۆن ڤی کەی، کۆرنێڤا ئی ئەی، مالینین ڤی ڤی، و هاوکارانی. کاریگەری Epi لەسەر گواستنەوەی سیگناڵی ئینتەرلوکین-1β و کاردانەوەی گۆڕینی تەقینەوەی تایمۆسایت لە ژێر فشاردا [J]. نامەکانی دەمار و هێلکەدان، ٢٠٠٢، ٢٣(٥-٦): ٤١١-٤١٦.

[5] خاوینسۆن ڤی، دیۆمید ف، میرۆنۆڤا ئی، و هاوکارانی. AEDG پێپتید (Epi) دەربڕینی جین و دروستکردنی پڕۆتین لە کاتی دروستبوونی دەمارەکاندا هان دەدات: میکانیزمی ئیپیجینەتیکی ئەگەری [J]. مۆلیکولەکان، 2020،25(3).DOI:10.3390/مۆلیکولەکان25030609.

[6] سیبارۆڤ دی ئەی، ڤۆڵ'نۆڤا ئەی بی، فرۆلۆڤ دی ئێس، و هاوکارانی. ئینفیوژنی Epi لە ڕێگەی لووتەوە چالاکیی دەمارەکان لە نیوکۆرتێکسی مشکدا دەگۆڕێت.[J]. ڕۆسیسکی فیزیۆلۆژیچێسکی ژورناڵ ئیمێنی ئای ئێم سێچێنۆڤا، ٢٠٠٦،٩٢(٨):٩٤٩-٩٥٦. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17217245/ تــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــە

[7] گۆنچارۆڤا ئێن دی، ڤێنگەرین ئەی ئەی، خاڤینسۆن ڤی کەی، و هاوکارانی. پێپتیدەکانی پینیال تێکچوونەکانی پەیوەست بە تەمەن لە کارەکانی هۆرمۆنی ڕژێنی پینێل و پەنکریاسدا دەگەڕێننەوە [J]. پیرناسی تاقیکاری، 2005، 40(1-2):51-57.DOI:10.1016/j.exger.2004.10.004.

[8] ژۆو هـ، وانگ بی، سون هـ، و هاوکارانی. ڕێکخستنەکانی ئێپیجێنێتیک لە خانە بنەڕەتییە دەمارییەکان و نەخۆشییە دەمارییەکان[J]. خانە بنەڕەتییەکانی نێودەوڵەتی، 2018،2018.DOI:10.1155/2018/6087143.

هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.  

ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بەپێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.