Bya Cocer Peptides 
omwezi gumu emabega
EBINTU BYONNNA N’AMAWULIRE GW’EBINTU EBIweereddwa KU MUTINDO GUNO BIKOZESEBWA KU KUSASANYA AMAWULIRE N’EBIKOLWA BY’OKUSOMESA BYOKKA.
Ebintu ebiweereddwa ku mukutu guno bigendereddwamu kunoonyereza mu kisenge (in vitro research) byokka. Okunoonyereza mu kisenge (in vitro research) (Olulattini: *mu ndabirwamu*, ekitegeeza mu bikozesebwa mu ndabirwamu) kukolebwa ebweru w’omubiri gw’omuntu. Ebintu bino si bya ddagala, tebikkiriziddwa kitongole kya Amerika ekivunaanyizibwa ku by’emmere n’eddagala (FDA), era tebirina kukozesebwa kuziyiza, kujjanjaba oba kuwonya mbeera yonna ya bujjanjabi, bulwadde oba bulwadde. Kikugirwa nnyo mu mateeka okuyingiza ebintu bino mu mubiri gw’omuntu oba ebisolo mu ngeri yonna.
Okutwalira awamu
Ng’omuwendo gw’abantu mu nsi yonna gukaddiwa ku sipiidi ey’amangu, okunoonyereza ku kulwanyisa okukaddiwa kufuuse ekintu ekikulu ekitunuulirwa mu by’obulamu. Pinealon, ekirungo kya tripeptide ekikolebwa, kiwa ebipya ebisoboka okukendeeza ku nkola y’okukaddiwa n’okulongoosa ensonga z’ebyobulamu ezeekuusa ku myaka olw’obusobozi bwayo obuziyiza okukaddiwa.
Enkola y’Ekikolwa
Antioxidant Okukendeeza ku situleesi
Oxidative stress etwalibwa ng’emu ku nsonga enkulu eziviirako obutoffaali okukaddiwa n’okukaddiwa kw’ebiramu. Pinealon eraga nti antioxidant ekendeeza ku situleesi. Okusinziira ku kunoonyereza, ekirungo kya tripeptide pinealone ekikolebwa (Glu-Asp-Arg, ie, Pinealon) kyoleka obusobozi obusinziira ku ddoozi okukomya okwonooneka okuva ku situleesi y’okwokya mu butoffaali bwa cerebellar granule cells, neutrophils, n’obutoffaali bwa pheochromocytoma (PC12). Okukung’aanya kwa ROS okuyitiridde kuyinza okwonoona biomolecules z’obutoffaali nga DNA, proteins, ne lipids, ekivaako obutoffaali obutakola bulungi n’okukaddiwa. Pinealon ekendeeza ku kukuŋŋaanyizibwa kwa ROS, mu ngeri ennungi okukendeeza ku kwonooneka kw’obutoffaali okuleetebwa situleesi ya oxidative n’okukuuma emirimu gy’obutoffaali egya bulijjo. Okugezesa mu vitro kwalaga nti oluvannyuma lw’okujjanjabwa n’ekirungo ekimu ekya Pinealon, emiwendo gya ROS mu butoffaali bwa PC12 gyakendeera nnyo, era obulamu bw’obutoffaali n’obusobozi bw’okukula bwayongezebwa nnyo, ekiraga nti Pinealon ewa obutoffaali embeera ennungi ey’omunda ng’eziyiza okunyigirizibwa okw’okwokya, bwe kityo n’ekendeeza ku nkola y’okukaddiwa.
Ekifaananyi 2 Enkola ya pinealon ku miwendo gya intracellular reactive oxygen species (ROS) mu butoffaali bwa PC12, nga bwe kipimiddwa nga waliwo oba nga tewali 1 mM hydrogen peroxide (H2O2).
Okulungamya enzirukanya y’obutoffaali n’okutumbula okusaasaana
Pinealon ekwata ku kulungamya enzirukanya y’obutoffaali n’enkola z’okukula kw’obutoffaali. Okunoonyereza kulaga nti ebikolwa bya Pinealon eby’obukuumi bikwatagana n’okukola kwa ERK 1/2 n’okulwawo kw’ekiseera eky’enkyukakyuka mu nsengekera y’obutoffaali. Ekkubo ly’obubonero bwa ERK 1/2 likola omulimu omukulu ogw’okulungamya mu nkola z’obutoffaali nga okukula, okukula, n’okwawukana. Pinealon etumbula okukula kw’enzirukanya y’obutoffaali ng’ekola ekkubo ly’obubonero erya ERK 1/2, okusobozesa obutoffaali okweyongera okweyongera n’okwezza obuggya. Mu kugezesa, kyazuulibwa nti mu butoffaali obwali bufunye situleesi y’okwokya, okugattibwako Pinealon kyavaako enkyukakyuka ez’amaanyi mu kwolesebwa kwa puloteyina ezikwatagana n’enzirukanya y’obutoffaali, ne kisobozesa obutoffaali okukyuka amangu okuva mu mutendera gw’okuwummula okudda mu mutendera gwa mitotic, bwe kityo ne kyongera ku miwendo gy’okukula kw’obutoffaali. Okulungamya kuno okw’enzirukanya y’obutoffaali n’okutumbula okukula kiyamba okukuuma emirimu egya bulijjo egy’ebitundu n’ebitundu by’omubiri, okuliyirira okukendeera kw’omuwendo gw’obutoffaali obuva ku kukaddiwa kw’obutoffaali n’okufa, bwe kityo ne kituuka ku bikolwa eby’okulwanyisa okukaddiwa ku mutendera gw’obutoffaali.
Enkolagana n’enkola y’omubiri (endocrine system).
Enkolagana n’endwadde ya pineal gland ne melatonin
Ensigo ya pineal, ng’ekitundu ekikulu eky’endocrine mu mubiri gw’omuntu, efulumya melatonin, ekola kinene mu kulungamya essaawa y’ebiramu, enzirukanya y’otulo-okuzuukuka, n’emirimu gy’obuziyiza obuwuka obuleeta obulwadde, era ekwatagana nnyo n’enkola y’okukaddiwa. Pinealon tesibuka butereevu mu nseke ya pineal, naye omulimu gwayo gukwatagana n’emirimu gya pineal gland. Melatonin efulumizibwa enseke za pineal erina obusobozi obw’amaanyi obw’okuziyiza obuwuka obuleeta obulwadde, ate Pinealon nayo erina obusobozi obuziyiza obuwuka obuleeta obulwadde buno okumalawo situleesi. Ebibiri bino biyinza okwoleka ebikolwa eby’okukwatagana mu nsonga z’okukola kw’ekirungo ekiziyiza obuwuka obuleeta obulwadde. Pinealon eyinza okukwata mu ngeri etali butereevu embeera y’enkola y’endwadde ya pineal ng’etereeza amakubo g’obubonero mu butoffaali, bwe kityo n’ekosa okufulumya melatonin n’ebikolwa byayo.
Ebiyinza okukosa obusimu obulala obw’omubiri (endocrine hormones).
Ng’oggyeeko akakwate kaayo akayinza okubaawo n’endwadde ya pineal gland ne melatonin, Pinealon eyinza n’okukwata ku busimu obulala obw’omubiri, bwe kityo ne yeetaba mu nkola y’okulwanyisa okukaddiwa. Enkola y’omubiri gw’omuntu (human endocrine system) mutimbagano muzibu nga obusimu obw’enjawulo bukwatagana ne bukwatagana. Growth hormone (GH) ne insulin-like growth factor-1 (IGF-1) zikola kinene nnyo mu kukuuma enkula y’omubiri, enkyukakyuka mu mubiri, n’okuddaabiriza obutoffaali, era enkyukakyuka mu miwendo gyazo zikwatagana nnyo n’enkola y’okukaddiwa. Pinealon eyinza okulungamya amakubo g’obubonero agakwatagana okufuga okufulumya n’emirimu gya GH ne IGF-1, bwe kityo n’etumbula okukula kw’obutoffaali, okuddaabiriza, n’okuddamu okukola, n’okulwawo enkola y’okukaddiwa. Pinealon era ekwata ku busimu obulala obw’omu lubuto nga obusimu bwa thyroid, okutereeza omutindo gw’enkyukakyuka y’omubiri okukuuma emirimu gy’obutoffaali egya bulijjo n’okutuuka ku bikolwa eby’okulwanyisa okukaddiwa.
Okulungamya enkola y’abaserikale b’omubiri
Abaserikale b’omubiri era bafuna okukendeera kw’emirimu mu kiseera ky’okukaddiwa, nga kyeyolekera mu kukendeera kw’omuwendo n’emirimu gy’obutoffaali bw’abaserikale b’omubiri, n’okukendeeza ku busobozi bw’abaserikale b’omubiri, ekifuula omubiri okulumbibwa obuwuka obuleeta endwadde n’okukosa obusobozi bwagwo okugogola obutoffaali obukaddiye ne kookolo. Pinealon eyinza okukozesa obusobozi bwayo obw’okulwanyisa okukaddiwa ng’etereeza abaserikale b’omubiri. Pinealon eyinza okutumbula okukula n’okwawukana kw’obutoffaali bw’abaserikale b’omubiri, okwongera ku muwendo gwabwo n’okutumbula obusobozi bw’omubiri okuddamu. Pinealon era eyinza okulung’amya emirimu gy’obutoffaali bw’abaserikale b’omubiri, ne busobozesa okutegeera obulungi n’okumalawo obuwuka obuleeta endwadde, obutoffaali obukaddiye, n’obutoffaali bwa kookolo. Okunoonyereza kulaga nti Pinealon esobola okutumbula obusobozi bw’okulya obusimu obuyitibwa macrophages, n’ezisobozesa okulya obulungi n’okumalawo obuwuka n’obuwuka obulumbagana. Era esobola okutumbula omulimu gw’obutwa mu butoffaali bwa T lymphocytes ku butoffaali bwa kookolo. Nga etereeza abaserikale b’omubiri, Pinealon eyamba okukuuma bbalansi y’abaserikale b’omubiri, okukendeeza ku ndwadde ez’enjawulo ezireetebwa abaserikale b’omubiri obutakola bulungi, bwe kityo mu ngeri etali butereevu n’ekendeeza ku nkola y’okukaddiwa.
Okukuuma Enkola y’Obusimu
Okukaddiwa kw’obusimu kukwatagana nnyo n’obutakola bulungi mu kutegeera n’endwadde z’obusimu. Pinealon alina ekintu ekimu eky’obukuumi ku nkola y’obusimu. Ku mutendera gw’obusimu, Pinealon esobola okukuuma obusimu obutafuna kwonooneka ng’eziyiza situleesi y’okwokya (oxidative stress) n’okulungamya enzirukanya y’obutoffaali, bwe kityo n’ekuuma enkula n’enkola ya bulijjo ey’obusimu. Mu kunoonyereza ku butoffaali obuyitibwa cerebellar granule cells, Pinealon yazuulibwa nti ekendeeza ku kufa kw’obutoffaali obuva ku oxidative stress n’okwongera ku miwendo gy’obutoffaali obuwangaala. Pinealon era ekwata ku kusengejja, okufulumya, n’okukyusakyusa kw’obusimu obutambuza obusimu, n’etereeza okutambuza obubonero bw’obusimu era bwe kityo n’elongoosa enkola y’obusimu. Nga akyusakyusa emitendera gy’obusimu obutambuza obusimu nga dopamine ne acetylcholine, Pinealon esobola okutumbula obusobozi bw’okuyiga n’okujjukira. Mu kugezesa ebisolo, ebisolo ebyajjanjabwa ne Pinealon byalaga omutindo omulungi mu kukebera okuyiga n’okujjukira, ekiraga nti bikola bulungi mu kukuuma n’okulongoosa emirimu ku nkola y’obusimu, ekiyinza okuyamba okulwawo okukaddiwa kw’obusimu n’okuziyiza endwadde z’obusimu.
Okukozesa Pinealon mu by’okulwanyisa okukaddiwa
Okukozesa okunoonyereza nga tekunnabaawo
Mu mutendera gw’okunoonyereza nga tekunnabaawo, Pinealon ebadde ekozesebwa mu kugezesa okungi okw’ekyokulabirako ky’ebisolo okwekenneenya ebikolwa byayo eby’okulwanyisa okukaddiwa. Mu kugezesa ebibe, dose ez’enjawulo eza Pinealon zaweebwa okwetegereza ebiraga ebikwatagana n’okukaddiwa mu mbeba. Ebibe ebyajjanjabwa n’eddagala lya Pinealon byalaga okulongoosa mu kumasamasa kw’enviiri n’okuzitowa, obusobozi bw’okukola emirimu egy’amaanyi, n’okulongoosa enkola y’okutegeera. Mu kugezesebwa kw’emirimu gy’okutegeera, gamba ng’okugezesa Morris water maze, ebibe ebyajjanjabwa ne Pinealon byasobola okuzuula amangu ekifo ekikwese, ekiraga nti obusobozi bw’okuyiga n’okujjukira bwalongooseddwa. Okukebera endwadde mu bitundu by’omubiri n’ebitundu by’omubiri by’ebibe kwalaga nti ebibe mu kibinja ekyajjanjabwa Pinealon byalaga okukendeeza ennyo ku kwonooneka kw’obutoffaali n’okukaddiwa mu bitundu ebikulu ng’ekibumba n’ensigo, nga zirina ensengekera z’obutoffaali ezitaliiko kamogo n’emirimu egyakuumibwa obulungi. Ebizuuliddwa bino biraga nti Pinealon eraga ebikolwa ebinene eby’okulwanyisa okukaddiwa mu bikolwa by’ebisolo, ekiwa obuwagizi eri okunoonyereza kwayo okulala okw’obujjanjabi.
Ebisuubirwa mu kukozesebwa mu bujjanjabi ebiyinza okubaawo
Okusinziira ku birungi ebivudde mu kunoonyereza nga tekunnabaawo, Pinealon eraga essuubi erigazi eriyinza okukozesebwa mu bujjanjabi. Mu kuziyiza n’okujjanjaba endwadde ezeekuusa ku myaka, Pinealon eyinza okuba n’omugaso omunene. Ku ndwadde ezikendeeza ku busimu ng’obulwadde bwa Alzheimer ne Parkinson, olw’okukuuma kwa Pinealon ku nkola y’obusimu, eyinza okukola ng’ekirungo ekiyinza okujjanjaba okukendeeza ku kukula kw’obulwadde n’okulongoosa enkola y’abalwadde ey’okutegeera n’obusobozi bw’enkola y’emirimu. Mu nsonga z’endwadde z’emisuwa, Pinealon eyamba okuziyiza okwonooneka n’okukaddiwa kw’obutoffaali bw’emisuwa egy’omubiri okuyita mu situleesi y’obuziyiza obuwuka obuleeta obulwadde n’okulungamya emirimu gy’obutoffaali, bwe kityo ne kikendeeza ku bulabe bw’endwadde z’emisuwa ng’okuzimba emisuwa. Ku kukendeera kw’abaserikale b’omubiri okuva ku myaka, Pinealon esuubirwa okwongera ku buziyiza bw’omubiri ng’etereeza abaserikale b’omubiri, bwe kityo n’eziyiza n’okujjanjaba endwadde ezisiigibwa.
Okukozesa mu kisaawe ky’okulabika obulungi n’okulabirira olususu
Mu by’okwewunda n’okulabirira olususu, Pinealon era erina omugaso oguyinza okukozesebwa. Okukaddiwa kw’olususu okusinga kweyolekera ng’okweyongera kw’enviiri, okugwa, okukala, n’okufuuka langi. Pinealon’s antioxidant stress n’okutumbula okukula kw’obutoffaali bigifuula ekirungo ekirungi ekiziyiza okukaddiwa kw’olususu. Pinealon esobola okukendeeza ku kukungaanyizibwa kwa ROS mu butoffaali bw’olususu, okukendeeza ku kwonooneka kw’obutoffaali bw’olususu okuva ku oxidative stress, okuziyiza okuvunda kwa kolagini n’ebiwuzi ebiwanvuwa, bwe kityo n’akendeeza ku kutondebwa kw’enviiri n’okukuuma obugumu bw’olususu. Pinealon etumbula okukula n’okuzza obuggya obutoffaali bw’olususu, eyanguya okuddaabiriza obutoffaali bw’olususu obwonooneddwa, n’okulongoosa obutonde bw’olususu n’okumasamasa. Okunoonyereza okumu okusoose kugezesezza Pinealon ng’eyongerwa ku bikozesebwa mu kulabirira olususu, era ebyavuddemu biraga nti abeetabye mu kugezesebwa nga bakozesa ebintu ebiyamba ku lususu ebirimu Pinealon baafuna okukendeera mu buziba n’omuwendo gw’ennyindo, wamu n’okulongoosa mu bugumu bw’olususu n’obunnyogovu, ekiraga nti Pinealon erina obusobozi obumu obw’okukozesebwa mu by’okwewunda n’okulabirira olususu.
Ebimaliriziddwa nga byesigamiziddwa ku kunoonyereza
Ebikosa Ebijjuvu
Okusinziira ku kunoonyereza okuliwo, Pinealon eraga ebirungi eby’enjawulo mu kulwanyisa okukaddiwa. Ku mutendera gw’obutoffaali, kikuuma obutoffaali obutayonoonebwa era kikuuma emirimu gyabwo egya bulijjo n’obulamu bwabwo okuyita mu nkola eziwera nga antioxidant stress, okulungamya enzirukanya y’obutoffaali, n’okutumbula okukula kw’obutoffaali. Ku mutendera gw’ebiramu, Pinealon ekwata ku nkola eziwerako enkulu omuli endocrine, immune, ne nervous systems, okutuuka ku bikolwa okutwalira awamu eby’okulwanyisa okukaddiwa nga etereeza emirimu gyazo. Ebikolwa byayo ebiyinza okulung’amya ku nkola ya pineal gland, awamu n’ebikolwa byayo eby’obukuumi ku baserikale b’omubiri n’obusimu, biyamba okukuuma obusimu bw’omubiri n’okukendeeza ku nkola y’okukaddiwa.
Mu bufunzi
Nga ekintu ekirina eby’obugagga ebiziyiza okukaddiwa, Pinealon eraga enkola ez’enjawulo ez’okukola mu kulungamya obutoffaali, okulungamya enkola y’endocrine, okulungamya abaserikale b’omubiri, n’okukuuma enkola y’obusimu. Era eraga okukozesebwa mu kunoonyereza nga tekunnabaawo, okukozesebwa mu bujjanjabi, n’okulabirira olususu.
Ensonda
[1] Khavinson V, Ribakova Y, Kulebiakin K, n’abalala. Pinealon eyongera ku bulamu bw’obutoffaali nga aziyiza emiwendo gya free radical n’okukola enkola z’okukula[J]. Okunoonyereza ku kuzza obuggya, 2011, 14 (5): 535-541.DOI: 10.1089 / rej.2011.1172.
Ekintu ekiriwo okukozesebwa mu kunoonyereza kwokka:
