لەلایەن Cocer Peptides 
1 مانگ پێش ئێستا
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
پێپتیدەکانی چاککردنەوە توانای بەرچاویان لە بواری چاککردنەوە و دووبارە دروستبوونەوەی شانەکاندا نیشانداوە. وەک پێپتیدێکی چاککردنەوە، چۆنلوتین ڕۆڵی هەیە لە ڕێکخستنی چالاکیی خانەیی و بەرەوپێشبردنی چاککردنەوەی شانەکان.
وێنەی یەکەم پێکهاتەی کیمیایی چۆنلوتین.
ڕۆڵی کۆنلوتین لە زیادبوونی خانەکان و ڕێکخستنی هەوکردن
ڕێکخستنی زیادبوونی خانەکان: کۆنلوتین و زنجیرەیەک پێپتید کە لەلایەن پرۆفیسۆر خاڤینسنەوە لە ساڵی ١٩٧٣ەوە دەستنیشانکراون دەتوانن شێوازە سەرەکییەکانی زیادبوون ڕێکبخەن بە زیادکردنی فۆسفۆڕیلاسیۆنی تایرۆسین لە پڕۆتین کینازەکانی چالاککراوی مایتۆجین لە سایتوبڵازمادا. چۆنلوتین دەتوانێت کاریگەری لەسەر پرۆسەی زیادبوونی خانەکان هەبێت، پەرە بە دابەشبوون و گەشەکردنی خانەکان دەدات، بەمەش بنەمای خانەیی پێویست بۆ چاککردنەوەی شانەکان دابین دەکات. بۆ نموونە لە کاتی چاکبوونەوەی برینەکاندا، زیادبوونی خانەکان هەنگاوێکی گرنگە لە دروستبوونی شانە نوێیەکان. چۆنلوتین ئەم پرۆسەیە بەرەوپێش دەبات بە ڕێکخستنی چالاکیی کینازە پەیوەندیدارەکان.
ڕێکخستنی هەوکردن: چۆنلوتین کاریگەرییەکی بەرچاو لە ڕێکخستنی هەوکردندا نیشان دەدات. لە خانەکانی پۆششی بۆرییەکانی هەناسە وەرگیراوە، بەرهەمهێنانی فاکتەری نەکرۆزی وەرەم (TNF) لەلایەن مۆنۆسایدەکانەوە کە بەرکەوتەی چەوری پۆلیساکاریدی بەکتریا یارمەتیدەرە هەوکردنەکان (LPS) لە ناو ئامێری پشکنیندا ڕێگری دەکات. مۆنۆسایدەکان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەڵامەکانی هەوکردندا؛ کاتێک لەلایەن LPS هاندەدرێن، ئەوان سایتاکینەکانی لایەنگری هەوکردن وەک TNF ئازاد دەکەن بۆ دەستپێکردنی هەوکردن. چۆنلوتین توندی وەڵامەکانی هەوکردن کەمدەکاتەوە بە ڕێگریکردن لە بەرهەمهێنانی TNF. هەموو پێپتیدە تاقیکراوەکان دەتوانن دەربڕینی TNF و سایتاکینەکانی ئینتەرلوکین-٦ (IL-6)ی لایەنگری هەوکردن لە خانەکانی THP-1 جیاکراوەی کۆتاییدا کە بە LPS هاندەدرێن، ڕێگری بکەن، ئەمەش زیاتر ئاماژەیە بۆ ڕۆڵی ئەرێنی چۆنلوتین لە ڕێکخستنی ژینگەی بچووکی هەوکردن. لە وەڵامەکانی هەوکردندا کە بەهۆی نەخۆشییەکانی هەوکردن یان تێکچوونی شانەکانەوە دەستپێدەکەن، چۆنلوتین دەتوانێت لە ڕێگەی ئەم میکانیزمەوە زیانەکانی زیاتری شانەکان کەم بکاتەوە کە بەهۆی هەوکردنەوە دروست دەبێت، کە ژینگەیەکی لەبار بۆ چاککردنەوەی شانەکان دروست دەکات.
وێنە 2 ژمارەی کیسەی دەرەوەی خانەیی لە ڕێگەی شیکاری سیتۆفلۆریمێتری لەسەر مۆنۆسایدەکان (A) و ماکرۆفاژەکان (B).
بەکارهێنانی چۆنلوتین لە چاککردنەوەی شانە جیاوازەکاندا
چاککردنەوەی شانەکانی پێست: لە بواری چاککردنەوەی برینەکانی پێستدا، تایبەتمەندی دژە هەوکردن و پەرەپێدانی زیادبوونی خانەکانی چۆنلوتین گرنگییەکی بەرچاوی هەیە. وەک گەورەترین ئەندام لە جەستەی مرۆڤدا، پێست تووشی برینداری جۆراوجۆر دەبێت، وەک سووتاوی و بڕین. وەڵامەکانی هەوکردن دوای زەبر و زەنگی پێست بە خێرایی چالاک دەبن و هەوکردنی زۆر دەتوانێت چاکبوونەوەی برینەکان دوابخات و تەنانەت ببێتە هۆی دروستبوونی پەڵە. چۆنلوتین دەتوانێت ڕێگری بکات لە دەردانی هۆکارەکانی هەوکردن، وەڵامەکانی هەوکردن کەم بکاتەوە و لە هەمان کاتدا پەرە بە زیادبوونی خانەکانی پێست بدات، بەمەش چاکبوونەوەی برینەکان خێراتر دەکات. بە بەراورد لەگەڵ پەردەی برین تەقلیدی، پەردەی نوێ کە چۆنلوتینیان تێدایە دەتوانن باشتر ژینگەی بچووکی برینەکە ڕێکبخەن، بەرەوپێشبردنی دووبارە دروستبوونەوە و چاککردنەوەی شانەکانی پێست بن، بە ئەگەرێکی زۆرەوە دروستبوونی پەڵە کەمبکەنەوە، و کوالیتی چاککردنەوەی پێست باشتر بکەن.
وێنە 3 تاقیکردنەوەی لکاندنی خانە-خانە: ژماردنی مایکرۆسکۆپی کۆنفۆکاڵی و شیکاری ICAM-1 وێستەرن بلۆت.
چاککردنەوەی شانەکانی ئیسقانەکان: لە ڕووی چاککردنەوەی شانەکانی ئیسقانەکانەوە، هەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ئێستا ڕاستەوخۆ باسیان لە بەکارهێنانی چۆنلوتین نەکردووە لە چاککردنەوەی ئیسقانەکاندا، بەڵام پێپتیدەکانی چاککردنەوەی هاوشێوە ئەنجامە ئومێدبەخشەکانیان نیشانداوە. پێپتیدی دروستکراوی B2A دەتوانێت خانە بنەڕەتییەکان هان بدات بۆ جیابوونەوە بۆ کۆندرۆسایت و چاککردنەوەی ئیسقانەکانی تێکچوو لە مشکدا بەرز بکاتەوە. چۆنلوتین، بە توانای ڕێکخستنی زیادبوونی خانەکان و هەوکردن، لە ڕووی تیۆریەوە دەتوانێت بەشداربێت لە چاککردنەوەی ئیسقانەکان. دوای برینداربوونی ئیسقانەکان، هەوکردنی ناوچەیی ڕوودەدات و چۆنلوتین دەتوانێت هەوکردنەکە سەرکوت بکات، ئەمەش زیانەکانی بۆ کۆندرۆسایتەکان کەمدەکاتەوە. ڕەنگە پەرەپێدانی زیادبوونی خانەکان ئاسانکاری بکات بۆ زیادبوون و جیاکردنەوەی کۆندرۆسایدەکان، پەرەپێدانی دروستکردنی ماتریکسی ئیسقانەکان و بەم شێوەیە چاککردنەوەی شانەکانی ئیسقانەکان بەدەستبهێنێت.
وێنەی 4 کاریگەری B2A لەسەر هەوکردنی ئێسک و جومگەی MIA لە جومگەی ئەژنۆی مشکدا.
چاککردنەوەی شانەکانی ئێسک: لە بواری چاککردنەوەی شانەکانی ئێسکدا، لێکۆڵینەوەکانی ئێستا بە پلەی یەکەم لەسەر جۆرەکانی تری پێپتیدی چاککردنەوە و بایۆماتریاڵەکانە. بەکارهێنانی داسەپاوێکی دروستکراوی PCL کە بە پێپتیدەکانی کۆلاجین-تقلید GFOGER پۆشراوە، پەرە بە دروستبوونی ئێسک دەدات لە کەموکوڕیەکانی ئێسکی بەشیی قەبارەی گرینگی مشکدا؛ وەرگیراوەکانی هۆرمۆنی پاراتایرۆید PTHrP-1 کە بە پێپتیدە خۆکۆکراوەکانی دروستکراوی RADA16-I P1R16 بەستراوەتەوە ئەرکەکانی وەک بەرەوپێشبردنی زیادبوونی خانە بنەڕەتییەکان، جیاکردنەوەی ئاراستەکراو، دووبارە داڕشتنەوەی ئێسک، و خوێنبەربوون نیشان دەدەن، کە توانایەکی گەورە بۆ ئەندازیاری شانەکانی ئێسک لە چاککردنەوەی کەموکوڕی یان شکانی ئێسکدا نیشان دەدەن. کاریگەرییەکانی دژە هەوکردن و پەرەپێدانی زیادبوونی خانەکانی چۆنلوتین زیانەکانی هەوکردن بۆ شانەکانی ئێسک لە قۆناغە سەرەتاییەکانی چاککردنەوەی ئێسکدا کەمدەکاتەوە، پەرە بە زیادبوونی ئێسکە گەشەسەندووەکان دەدات و بناغە بۆ دووبارە دروستبوونەوەی شانەکانی ئێسک دادەنێت.
ئەنجام
بە کورتی، چۆنلوتین، وەک پێپتیدی چاککردنەوە، کاریگەری بەرچاو لە ڕێکخستنی زیادبوونی خانەکان و هەوکردندا نیشان دەدات. میکانیزمی کارکردنی و دۆزینەوەکانی توێژینەوە لەسەر پێپتیدەکانی تری چاککردنەوەی هاوشێوە بەهای بەکارهێنانیان لە بواری چاککردنەوەی شانەکاندا هەیە، لەوانە پێست، ئیسقان و ئێسک.
ئاماژەکان
[1] ئاڤۆلیۆ ف، مارتینۆتی س، خاوینسۆن ڤی کەی، و هاوکارانی. پێپتیدەکان ڕێکخستنی چالاکیی زیادبوون و ڕێڕەوی هەوکردن لە هێڵی خانەی مۆنۆساید/ماکرۆفاژ THP-1 [J]. گۆڤاری نێودەوڵەتی زانستە گۆڕانکارییەکان، 2022،23(7).DOI:10.3390/ijms23073607.
[2] لین ئێکس، شانموگاسوندارام س، لیو ی، و هاوکارانی. پێپتیدی B2A جیاکردنەوەی کۆندرۆجینی لە ناو ئامێری پشکنیندا هان دەدات و چاککردنەوەی ئیسقانەکان لە مشکدا بەرز دەکاتەوە [J]. گۆڤاری توێژینەوەی ئێسک و پروسکی، 2012،30(8):1221-1228.DOI:10.1002/jor.22078.
[3] وۆجتۆڤیچ ئەی ئێم، شێکاران ئەی، ئۆست ئێم ئی، و هاوکارانی. ڕوپۆشکردنی داسەپاوەکانی بایۆماتریال بە پێپتیدی کۆلاجین-میمێتیک GFOGER بۆ چاککردنەوەی کەموکوڕی ئێسک [J]. بایۆماتریاڵز، 2010،31(9):2574-2582.DOI:10.1016/j.بایۆماتریاڵز.2009.12.008.
بەرهەمێک کە تەنها بۆ بەکارهێنانی توێژینەوە بەردەستە:
