MOTS-c 20ملگم

▎ پێکهاتەی MOTS-c

▎ توێژینەوەی MOTS-c

پاشخانی توێژینەوەی MOTS-c چییە؟

پاشخانی توێژینەوەی MOTS-c لە لێکۆڵینەوەکانەوە سەرچاوەی گرتووە لە ڕۆڵی DNAی مایتۆکۆندریال لە تەندروستی گۆڕانکاری و پیربوون. لەگەڵ قووڵبوونەوەی تێگەیشتن لە کارکردنی مایتۆکۆندریالەکان، دەرکەوت کە مایتۆکۆندریاکان تەنها ناوەندی میتابۆلیزمی وزە نین بەڵکو بەشداری لە پەیوەندی خانەیی و گواستنەوەی سیگناڵەکاندا دەکەن. بە چالاککردنی ڕێڕەوی AMPK، ئەوان بەشدارن لە میتابۆلیزمی گلوکۆز و چەوری، پەیوەندییەکی نزیکیان بە نەخۆشییە گۆڕانکارییەکانی وەک شەکرە و قەڵەوی هەیە، و بەڵێنیان هەیە وەک ئامانجی چارەسەری نوێ بۆ ئەم حاڵەتانە. بە سەرنجدان بە پەیوەندی نێوان کارکردنی مایتۆکۆندریال و نەخۆشییە جیاوازەکان، MOTS-c لە حاڵەتەکانی وەک هەوکردنی درێژخایەنی جگەری جۆری B و شێرپەنجەی هێلکەدانیشدا بەکارهێنراوە. توێژینەوەکان باس لەوە دەکەن کە ڕەنگە ڕۆڵێکی بەرچاو لە پرۆسەکانی تووشبوون بە ڤایرۆسدا بگێڕێت. وەرزشکردن پەرە بە دروستکردن و دەربڕینی MOTS-c دەدات لە جەستەی مرۆڤدا، بەمەش میتابۆلیزمی ماسولکەکان، ئەدای جەستەیی، و کارکردنی گشتی جەستە باشتر دەکات، بەڵگە بۆ ستراتیژییەکانی دژە پیربوون لەسەر بنەمای وەرزشکردن و فراوانکردنی بازنەی توێژینەوەکانی MOTS-c.

میکانیزمی کارکردنی MOTS-c چییە؟

چالاککردنی ڕێڕەوی ئاماژەدانی AICAR-AMPK: 

MOTS-c بە شێوەیەکی سەرەکی ئەرکە فیزیۆلۆژییەکانی خۆی بە چالاککردنی ڕێڕەوی ئاماژەدانی AICAR-AMPK ئەنجام دەدات. خولی فۆلێت-میتیۆنین لەناو خانەکاندا تێکدەدات، بەمەش ڕێڕەوی ئاماژەدانی AICAR-AMPK چالاک دەکات. بۆ نموونە لە پرۆسە فیزیۆلۆژییەکانی وەک باشترکردنی بەرگری ئەنسۆلین و ڕێگریکردن لە قەڵەوی، چالاکبوونی ئەم ڕێڕەوە ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت. بە چالاککردنی ئەم ڕێڕەوە، MOTS-c دەتوانێت میتابۆلیزمی وزەی خانەیی ڕێکبخات، وەرگرتنی خانەیی و بەکارهێنانی گلوکۆز بەرز بکاتەوە، بەمەش هێمۆستاسیسی میتابۆلیکی سیستەمی ڕێکبخات ^[1،2]..

کارلێکەکان لەگەڵ ڕێڕەو و جینە تایبەتەکانی ئاماژەدان: 

لە خانەکانی ماسولکەدا، MOTS-c کارلێک لەگەڵ گواستنەوەی سیگناڵ و چالاککەری نووسینەوە 3 (STAT3) دەکات لە ڕێگەی مۆتیڤی بەستنەوەی Src-homologous 2 (SH2)ی گوماناوی دۆمەینی YIFY ی خۆیەوە، چالاکیی نووسینەوەی STAT3 کەمدەکاتەوە و دروستبوونی بۆری ماسولکەیی بەرز دەکاتەوە. لە هەوکردنی سییەکانی تیشکدا، MOTS-c تێکچوونی شانەکانی سییەکان، هەوکردن و فشاری ئۆکسجینی کەمدەکاتەوە بە زیادکردنی ئاستی فاکتەری پەیوەندیدار بە فاکتەری ناوکی E2 (Nrf2) و پێشخستنی گواستنەوەی ناوکی، بەمەش کارکردنی مایتۆکۆندریال دەپارێزێت. سەرەڕای ئەوەش، MOTS-c ئەرکی فیزیۆلۆژی جۆراوجۆر ئەنجام دەدات بە ڕێکخستنی دەربڕینی جینەکانی وەک GLUT4، STAT3، و IL-10 ^[3]..

ڕێکخستنی ڕێڕەوی گۆڕانکاری خۆراک: 

MOTS-c بەشدارە لە ڕێکخستنی پرۆسەی جۆراوجۆری گرنگی گۆڕانکاری، لەوانەش میتابۆلیزمی گلوکۆز، میتابۆلیزمی چەوری، و میتابۆلیزمی ئێسک، لە ڕێگەی میکانیزمەکانی ئۆتۆکرین و پاراکرین. لە میتابۆلیزمی گلوکۆزدا بەرگری ئەنسۆلین باشتر دەکات و ئاستی گلوکۆزی خوێن ڕێکدەخات؛ لە میتابۆلیزمی چەوریدا، گەرمبوونی چەوری قاوەیی زیاد دەکات، قاوەییبوونی چەوری سپی بەرەوپێش دەبات، و ڕێگری دەکات لە قەڵەوی و تێکچوونی میتابۆلیزمی چەوری؛ لە میتابۆلیزمی ئێسکدا، پەرە بە پەرەسەندن و جیاکردنەوە و کانزابوونی ئێسکە گەورەکان دەدات، ڕێگری دەکات لە دروستبوونی ئێسکە بڕبڕەکان، و میتابۆلیزمی ئێسک و دووبارە داڕشتنەوەی ئێسک ڕێکدەخات ^[4،5]..

وێنەی 1 میکانیزم و کارکردنی MOTS-c ^[6]..

ئەرک و بەکارهێنانەکانی MOTS-c چین؟

ئەرکەکانی MOTS-c

کاریگەرییە ڕێکخراوەییەکان لەسەر میتابۆلیزم: 

MOTS-c دەتوانێت میتابۆلیزمی گلوکۆز و چەوری لە جەستەدا باشتر بکات. لە میتابۆلیزمی گلوکۆزدا، بەرگری ئەنسۆلین کەمدەکاتەوە، یارمەتی ڕێگریکردن لە جۆری دووەمی شەکرە دەدات، هەروەها وەرگرتنی خانەیی و کارایی بەکارهێنانی گلوکۆز بەرز دەکاتەوە. لە میتابۆلیزمی چەوریدا، گەرمبوونی چەوری قاوەیی زیاد دەکات، یارمەتی قاوەییبوونی چەوری سپی دەدات، بەمەش میتابۆلیزمی چەوری ڕێکدەخات، ڕێگری لە قەڵەوی دەکات، و تێکچوونەکانی گۆڕانکاری چەوری پەیوەندیدار. هەروەها ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشی چەوری جگەری بێ کحول کەم دەکاتەوە و میتابۆلیزمی چەوری جگەر ڕێکدەخات ^[2]..

کاریگەری لەسەر کارکردنی خانەکان: 

کارکردی مایتۆکۆندریالەکان بەرەوپێش دەبات و خانەکان لە تێکچوون دەپارێزێت. بۆ نموونە لە هەوکردنی سییەکانی بەهۆی تیشکەوە، زیانەکانی مایتۆکۆندریال لە خانەکانی پۆششی سییەکان کەمدەکاتەوە، ئەپۆپتۆزی خانەکان کەمدەکاتەوە و کارکردنی ئاسایی خانەکان دەپارێزێت. لە خانەکانی پەنکریاسدا، MOTS-c کاریگەری لەسەر دەردان و دەربڕینی ئەنسۆلین و گلوکاگۆن هەیە، فیزیۆلۆژیای خانەکانی پەنکریاس ڕێکدەخات، هەروەها کاریگەری لەسەر توانای ژیانی خانەیی و ئەپۆپتۆزی هەیە ^[4،5]..

کاریگەری لەسەر ماسولکە و ئێسکەکان: 

لە ماسولکەکاندا، MOTS-c جیاکردنەوەی خانە پێشینەکانی ماسولکە بەرەوپێش دەبات، دروستبوونی ماسولکەیی زیاد دەکات، و خانەکانی ماسولکە لە زیانەکانی ئینتەرلوکین-٦ (IL-6) دەپارێزێت، کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە ڕێگری دەکات لە وەرینی ماسولکەکان. لە ڕووی ئێسکەوە، پەرە بە زیادبوون و جیاکردنەوە و کانزابوونی ئێسکە گەورەکان دەدات، ڕێگری دەکات لە دروستبوونی ئێسکبڕەکان، هاوسەنگی گۆڕانکارییەکانی ئێسک دەپارێزێت و یارمەتی دواخستنی پووکانەوەی ئێسک دەدات ^[1،5]..

کاریگەری دژە هەوکردن و بەرگری لەش: 

MOTS-c وەڵامەکانی هەوکردنی درێژخایەنی سیستەمی کەمدەکاتەوە و کارکردنی بەرگری ڕێکدەخات. لە مۆدێلی ئازاری هەوکردندا، MOTS-c هەستیاری زۆر ئازار کەمدەکاتەوە، دەردانی هۆکارەکانی هەوکردن کەمدەکاتەوە، و چالاکبوونی خانە و دەمارەکانی گلیال ناهێڵێت، کاریگەری دژە هەوکردن و ئازارشکێن نیشان دەدات ^[3]..

بەکارهێنانی MOTS-c

کاریگەری لەسەر نەخۆشیەکانی گۆڕانکاری خۆراک: ١. 

کاریگەرییە ڕێکخراوەییەکانی MOTS-c لەسەر میتابۆلیزمی گلوکۆز و چەوری دەیکاتە ئامانجێکی چارەسەری نوێ بۆ نەخۆشییە میتابۆلیزمەکانی وەک جۆری دووەمی شەکرە، قەڵەوی و نەخۆشی چەوری جگەری ناکحولی ^[2]..

خۆپاراستن و چارەسەری نەخۆشییە ماسولکە و ئێسکەپەیکەرەکان: ١. 

کاریگەرییە ئەرێنییەکانی لەسەر ماسولکە و ئێسکەکان دەتوانرێت بەکاربهێنرێت بۆ ڕێگریکردن و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی پەیوەست بە وەرینی ماسولکەکان و نەخۆشییەکانی ئێسکەپەیکەر وەک پووکانەوەی ئێسک. بۆ ئەو نەخۆشانەی کە تووشی وەرینی ماسولکەکان بوون، دەتوانێت کارکردنی ماسولکەکان باشتر بکات بە پێشخستنی جیاکردنەوەی خانەکانی ماسولکە و ڕێگریکردن لە ئەپۆپتۆزی خانەکانی ماسولکە؛ بۆ نەخۆشانی تووشبوو بە پووکانەوەی ئێسک، دەتوانێت هاوسەنگی میتابۆلیکی ئێسک ڕێکبخات، چڕی ئێسک زیاد بکات، و ڕێگری بکات و چارەسەری پووکانەوەی ئێسک بکات ^[1،5]..

پاراستن لە زیانەکانی تیشک: 

لە توێژینەوەکانی هەوکردنی سییەکانی تیشکدا، MOTS-c کاریگەری پارێزەری لە بەرامبەر تێکچوونی تیشکی سییەکان نیشانداوە. لەوانەیە لە کاتی چارەسەری تیشکیدا بەکاربهێنرێت بۆ پاراستنی شانە ئاساییەکان، کەمکردنەوەی تێکچوونی شانەکان بەهۆی تیشکەوە و بەرزکردنەوەی کاریگەری چارەسەری تیشکی ^[2]..

چارەسەری نەخۆشیەکانی هەوکردن: ١. 

بە پشتبەستن بە کاریگەرییەکانی دژە هەوکردن، دەتوانرێت MOTS-c بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییە هەوکردنەکانی وەک ئازاری هەوکردن بەکاربهێنرێت، کە ئاراستەی نوێ بۆ چارەسەرکردنی ئەم جۆرە حاڵەتانە دابین دەکات ^[3]..

ئەنجام

وەک پێپتیدێکی وەرگیراو لە مایتۆکۆندریال، MOTS-c دەتوانێت ڕێڕەوی ئاماژەدان چالاک بکات بۆ ڕێکخستنی میتابۆلیزمی گلوکۆز و چەوری، باشترکردنی بەرگری ئەنسۆلین، و کەمکردنەوەی مەترسی نەخۆشیەکانی گۆڕانکاری خۆراک؛ هەروەها دەتوانێت کارکردنی ماسولکە و ئێسکەکان بپارێزێت، ڕێگری بکات لە وەرینی ماسولکەکان و پووکانەوەی ئێسک؛ و خاوەنی ئەرکی دژە هەوکردن و پاراستنی خانەکانە، ڕۆڵی هەیە لە پاراستنی زیانەکانی تیشک و چارەسەرکردنی نەخۆشییە هەوکردنەکان.

دەربارەی نووسەر

ئەو مادانەی سەرەوە هەموویان لەلایەن کۆمپانیای Cocer Peptides لێکۆڵینەوە و دەستکاری و کۆکراونەتەوە.

نووسەری گۆڤاری زانستی

وان، یانمین پەیوەندی بە چەندین ڕێکخراوی بەناوبانگەوە هەیە، لەوانە نەخۆشخانە، سەنتەری توێژینەوە، زانکۆ، و کۆمپانیاکانی وەک Linping Hosp Integrated Tradit Chinese & Western M، Shanghai Sci Tech Inno Ctr Infect & Immun، زانکۆی کشتوکاڵی یوننان، هتد کیمیا. لە بواری زانست و تەکنەلۆژیای بەرگریدا، ورد دەبێتەوە لە میکانیزم و بەکارهێنانی سیستەمی بەرگری. توێژینەوەکانی ڤایرۆسزانییەکەی لەسەر تایبەتمەندییە ڤایرۆسییەکان و گواستنەوە و خۆپاراستنن. لەناو دۆمەینی کیمیای زانستی کەرەستەدا، پابەندە بە پەرەپێدانی تایبەتمەندییە مادییەکان و بەکارهێنانی داهێنەرانەی کیمیا، ئەمەش وایکردووە کە کەسایەتییەکی دیار بێت کە دەستکەوتی بەرچاوی توێژینەوەی لە بوارە ئەکادیمییە پەیوەندیدارەکاندا هەبێت. وان، یانمین لە ئاماژەی وەرگێڕاندا هاتووە [6].

▎ وەرگێڕانی پەیوەندیدار

[1] گارسیا-بێنلۆچ س، ڕیڤێرت-ڕۆس ف، بلێسا جەی ئاڕ، و هاوکارانی. MOTS-c جیاکردنەوەی ماسولکەکان لە ناو ئامێری پشکنیندا بەرەوپێش دەبات [J]. پێپتیدز، 2022،155:170840.DOI:10.1016/j.پێپتیدز.2022.170840.

[2] ژانگ ی، هوانگ ج، ژانگ ی، و هاوکارانی. پێپتیدی وەرگیراو لە مایتۆکۆندریال MOTS-c هەوکردنی سییەکانی تیشکدانەوە لە ڕێگەی میکانیزمێکی وابەستە بە Nrf2 کەم دەکاتەوە [J]. دژە ئۆکسێنەرەکان، 2024،13.

[3] وانگ ز، یانگ ل، شو ل، و هاوکارانی. میکانیزمی ناوەندی و دەوروبەری MOTS-c هەستیاری زۆری ئازار لە مۆدێلێکی مشکی ئازاری هەوکردندا لاواز دەکات [J]. توێژینەوەی دەمار، 2024،46(2):165-177.DOI:10.1080/01616412.2023.2258584.

[4] بیێن ج، پروسینسکا-ئۆسمالێک ئی، کۆلۆدزیێسکی پ، و هاوکارانی. MOTS-c ئەرکەکانی ئەلفا و خانەکانی بێتا پەنکریاس لە ناو ئامێری پشکنیندا ڕێکدەخات [J]. بافتی کیمیا و بایۆلۆجی خانە، 2024،161(6):449-460.DOI:10.1007/s00418-024-02274-0.

[5] یی ئێکس، هو گ، یانگ ی، و هاوکارانی. ڕۆڵی MOTS-c لە ڕێکخستنی میتابۆلیزمی ئێسکدا [J]. سنوورەکان لە فیزیۆلۆژیا، 2023،14:1149120.DOI:10.3389/fphys.2023.1149120.

[6] وان و، ژانگ ل، لین ی، و هاوکارانی. پێپتیدی وەرگیراو لە مایتۆکۆندریای MOTS-c: کاریگەری و میکانیزمەکانی پەیوەست بە فشار، میتابۆلیزم و پیربوون [J]. گۆڤاری پزیشکی وەرگێڕان، 2023،21(1):36.DOI:10.1186/s12967-023-03885-2.

هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.  

ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.