▎ DSIP توێژینەوەی
پاشخانی توێژینەوەی DSIP چییە؟
لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، بووژانەوەیەک لە توێژینەوەکانی خەودا ڕوویدا و زانایان بە تامەزرۆییەوە دەیانویست نهێنییەکانی ڕێکخستنی خەو شی بکەنەوە. لە ساڵی ١٩٧٧ کیمیاکاری سویسری شۆننبێرگ و تیمەکەی لە کاتی لێکۆڵینەوە لە شێوازی خەوتنی دوپشکەکان بە هەڵە DSIP یان دۆزیەوە. یەکێکە لە ناپێپتیدە کە لە نۆ ترشی ئەمینی پێکهاتووە، کە لە هیپۆتالاموس و ڕژێنی هێلکەدان بەرهەم دێت. لەم ماوەیەدا پێشکەوتنی بەرچاو لە زانستی پێپتیدەکاندا بەدەست هات. زانای ئەمریکی کاستین و زانای هۆڵەندی دی وید ئەو بۆچوونەیان پێشنیار کرد کە پێپتیدەکان دەتوانن بەربەستی خوێن-مێشک ببڕن، ئەمەش بناغەی لێکۆڵینەوەکانی دواتر لەسەر DSIP دانا. ئاخر مێشک بەهۆی بەربەستی خوێن-مێشکەوە بە توندی پارێزراوە و زۆربەی مادەکان ئەستەمە بچنە ناوەوە. ئەگەر DSIP بتوانێت ئەم بەربەستە ببڕێت، کاریگەری زۆری لەسەر ڕۆڵی دەبێت لە میکانیزمی ڕێکخستنی خەوی مێشکدا.
توێژینەوەکانی دواتر دەریانخستووە کە DSIP نەک تەنها لە ناوچە تایبەتەکانی مێشکدا بەڵکو لە سیستەمی لیمبیکدا بە شێوەی ئازاد یان بەستراو، هەروەها لە چەندین ئەندامی دەوروبەر، شانە و شلەکانی جەستەدا بوونی هەیە. بۆ نموونە لە ڕژێنی هێلکەداندا، لەگەڵ جۆرەها پێپتید و ناوبژیوانی ناپێپتید وەک هۆرمۆنی ئەدرنۆکۆرتیکۆتڕۆپیکدا جێگیر دەبێت. لە خانەکانی دەردانی ڕیخۆڵە و پەنکریاسدا لەگەڵ گلوکاگۆن پێکەوە دەژین. ئەم دابەشکردنە بەربڵاوە ئەوە پیشان دەدات کە DSIP ڕەنگە ئەرکی جۆراوجۆر و ئاڵۆزی هەبێت. سەرەتا DSIP وەک پێپتیدی خەو سەیر دەکرا. لەگەڵ قوڵبوونەوەی لێکۆڵینەوەکان دەرکەوتووە کە کاریگەری لەسەر جەستە تەنها لە خەودا سنوردار نییە. هەندێک لە توێژینەوەکان دەریانخستووە کە ڕەنگە ڕۆڵی هەبێت لە وەڵامدانەوەی فشار و هەستکردن بە ئازار، هەروەها تایبەتمەندییە ئەگەرییەکانی کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ و کەمکردنەوەی ئازاری هەیە، بەڵام ئەم کاریگەرییانە هێشتا پێویستە بە لێکۆڵینەوەی زیاتر پشتڕاستبکرێنەوە.
میکانیزمی کارکردنی DSIP چییە؟
ڕێکخستنی خەو و بەئاگابوونەوە
کاریگەری لەسەر خولی خەو و بەئاگابوون: ژمارەیەک لێکۆڵینەوە دەریانخستووە کە DSIP کاریگەرییەکی ڕێکخراوەیی بەرچاوی لەسەر خەو و بەئاگابوونەوە هەیە. بۆ نموونە لە توێژینەوەیەکدا، نەخۆشێکی پیاوی تەمەن 35 ساڵ کە نەخۆشی خەوبینین چەندین جار دەرزی DSIPی پێدرا، و لە ڕێگەی خۆڕاپۆرتی، تاقیکردنەوەی ئەنجامدان، تاقیکردنەوەی چەندین جار وەستانی خەو و پۆلیسۆنۆگرافی بە درێژایی شەو هەڵسەنگێندرا. دەرکەوت کە DSIP فرێکوێنسیی هێرشەکانی خەو کەم دەکاتەوە، چالاکییەکانی ڕۆژ، وریایی و ئەدای کارکردن زیاد دەکات [1] . DSIP خولی خەوی پاڵپێوەناوە و خەوی جوڵەی خێرای چاو (REM)ی بەرزکردەوە. ئەنجامەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم کاریگەریانە بەهۆی بەرزکردنەوەی ڕیتمەکانی ڕۆژانە و ڕیتمەکانی ئۆڵترادیان DSIP ەوەیە. DSIP لەوانەیە میکانیزمە فیزیۆلۆژییەکانی ئامادەکاری دەوروبەری پەیوەست بە دەستپێکردنی خەو بەرەوپێش ببات.
ڕێکخستنی پێکهاتەی خەو: DSIP نەک تەنها کاریگەری لەسەر فرێکوێنسی و ماوەی خەوتن هەیە بەڵکو کاریگەری لەسەر پێکهاتەی خەویش هەیە. دەتوانێت خەوی REM بەرز بکاتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕۆڵی گرنگی لە ڕێکخستنی قۆناغە جیاوازەکانی خەوتن.
کاریگەرییە فیزیۆلۆژییەکان
کاریگەری لەسەر ڕێکخستنی گەرمی، لێدانی دڵ، پەستانی خوێن، ئاستی ئازار و سیستەمی لیمفۆکین: جگە لە بەرەوپێشبردنی خەو لە ژێر بارودۆخی تایبەتدا لە ئاژەڵەکاندا، DSIP کاریگەری فیزیۆلۆژی جۆراوجۆری هەیە. بۆ نموونە، DSIP دەتوانێت کاریگەری لەسەر ڕێکخستنی گەرمی، لێدانی دڵ، پەستانی خوێن، ئاستی ئازار و سیستەمی لیمفۆکین هەبێت [2] . ئەم کاریگەریانەی DSIP پەیوەستن بە خولی ڕیتمەکانی ڕۆژانە و هەندێک کاریگەری پێش نیشانەکانی خەوی دەماری یان ڕەفتاری دەردەکەون. ئەمە ئەوە پیشان دەدات کە DSIP لەوانەیە میکانیزمە فیزیۆلۆژییەکانی ئامادەکاری دەوروبەری پێش دەستپێکردنی خەو دەستپێبکات.
کاریگەری دژە ئۆکسێنەر
توێژینەوەکان دەریانخستووە کە دەرزیکردنی ژێر پێستی DSIP دەرەکی (100 میکرۆگرام/کیلۆگرام کێشی جەستە، دەرزی بۆ ماوەی 5 ڕۆژی لەسەریەک) لە مشکەکانی تەمەن 2 - 24 مانگ دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێگری بکات لە زیانەکانی ئۆکسجینی چەوریەکان و کۆبوونەوەی مالۆندیالدەهید لە شانە و پلازمای مشکەکانی تەمەنی جیاوازدا [4] . DSIP کاریگەرییەکی بەهێزی دژە ئۆکسێنەری هەیە، کە بە چالاککردنی میکانیزمە جیاوازەکانی پاراستنی دژە ئۆکسێنەری ناوخۆیی لە شلەی ناو خانەیی و نێوان خانەکاندا بەدەست دێت. DSIP کاریگەری هاندەری هەیە لەسەر چالاکییەکانی سوپەر ئۆکساید دیسموتاز، کاتالاز و سیرولۆپلازمین، و کاریگەری لەسەر چڕیی دژە ئۆکسێنەرە نائەنزیمییەکان وەک یوریا و ترشی یوریک هەیە. لەگەڵ پیربوونی فیزیۆلۆژی زیندەوەران، میکانیزمەکانی پاراستنی دژە ئۆکسێنەر ڕێگری لێدەکرێن، لەکاتێکدا DSIP دەتوانێت توانای سیستەمی پاراستنی دژە ئۆکسێنەری ناوخۆیی لە شانەکان و خوێندا زیاد بکات، بە شێوەیەکی سەرەکی بە هاندانی پێکهاتەکانی سیستەمی دژە ئۆکسانی ئەنزیمیی، بەتایبەتی لە قۆناغی دواتری گەشەکردنی تاک.
بەرنامەکانی DSIP چین؟
چارەسەری کەمخەوی
لە توێژینەوەیەکدا چارەسەری دەرزی DSIP لەسەر نەخۆشانی کەمخەوی ئەنجامدرا. ئەنجامەکان دەریانخست کە یەک دەرزی DSIP بە ژەمی 25nmol/kg کێشی جەستە پێش خەوتن دەتوانێت خەو باشتر بکات. دووبارە بەکارهێنانەوە دەریخست کە پێکهاتەی خەو دوای چوار بەڕێوەبردن ئاسایی بووەتەوە. دووبارەکردنەوەی دەرزی لە بەیانیاندا، جگە لە زیادبوونی چالاکییەکانی ڕۆژ، هێشتا کاریگەری ئەرێنی بەهێزی لەسەر خەوی شەوانە هەبووە، بەڵام کاریگەریی دووجار ژەمی ڕۆژانە باش نەبووە. لە حاڵەتەکانی کەمخەوی کە بەهۆی نەخۆشییە ئۆرگانییەکانی مێشکەوە دروست بووە، ژەمە بەرزەکانی DSIP وەڵامی باشی داوەتەوە [1]..
چارەسەری نەخۆشی خەواڵوویی
نەخۆشێکی پیاوی تەمەن ٣٥ ساڵ کە نەخۆشی خەوبینین لە توێژینەوەیەکدا چەندین جار دەرزی DSIPی لێدرا. کاریگەرییەکانی DSIP لەسەر بەئاگابوون و خەو لە ڕێگەی خۆڕاپۆرتی، تاقیکردنەوەکانی ئەنجامدان، تاقیکردنەوەی چەندین جار شاراوەیی خەو، و پۆلیسۆنۆگرافی بەدرێژایی شەو هەڵسەنگێندرا. ئەنجامەکان دەریانخست کە DSIP فرێکوێنسیی هێرشەکانی خەو کەمدەکاتەوە، چالاکییەکانی ڕۆژ و هۆشیاری و ئەدای کارکردن زیاد دەکات. DSIP کاتی خەوتنی پاڵپێوەناوە و خەوی REM بەرزکردەوە. ئەنجامەکانی توێژینەوەکە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم کاریگەریانە بەهۆی DSIP کە جەخت لەسەر ڕیتمەکانی ڕۆژانە و ڕیتمەکانی ئۆڵترادیان دەکاتەوە [1]..
چارەسەری نیشانەکانی کشانەوە لە کحول و ئەفیون
کاریگەرییەکانی چارەسەری کلینیکی: بە پشتبەستن بە ئەنجامی توێژینەوەکانی ئاژەڵان، واتە دەرزی ڕاستەوخۆی مۆرفین، ئەلکهول، پێنتۆباربیتال و DSIP بۆ ناو سیستەمی وەرگرتنی بولبۆرێتیکولار-دروستبوونی مێشکی ناوەڕاست-تالاموس دەتوانێت ببێتە هۆی خەوتنی شەپۆلی خاو و ژمارەیەکی زۆر لە شەپۆلی ئیسپیندەل، و ئەم کاریگەرییە دەتوانرێت بە نالۆکسۆن پێچەوانە بکرێتەوە. پێشبینی دەکرێت کە DSIP چالاکیی ئاگۆنیستیکی لەسەر وەرگرەکانی ئۆپیۆید هەیە و لەوانەیە لە چارەسەرکردنی نیشانەکانی کشانەوەدا بەنرخ بێت [3]. دوای دەرزی DSIP لە ڕێگەی خوێنبەرەوە بۆ چارەسەرکردنی 107 نەخۆشی نەخۆشخانەی کە نیشانەکانی کشانەوەیان لە کحول (n = 47) یان تریاک (n = 60) هەبوو، هەڵسەنگاندنە کلینیکیەکان لەلایەن پزیشکان و پەرستارانەوە دەریانخست کە 97% و 87%ی ئالوودەبووانی تریاک و کحول، بە ڕێککەوت، نیشانە کلینیکییەکان و نیشانەکانیان نەماون یان بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر بوون دوای DSIP بەڕێوەبردن، و کەمبوونەوەی نیشانەکانی دڵەڕاوکێ تاڕادەیەک خاو بوو. ئالوودەبووانی مادەی ئەفیون نیشانە کلینیکیەکانی درێژخایەنتریان هەبوو و پێویستیان بە دەرزی DSIP زیاتر بوو [3]..
DSIP دەتوانێت کاریگەری یارمەتیدەر بۆ کام نەخۆش دابین بکات؟
ئەو نەخۆشانەی کە تێکچوونی خەویان هەیە: DSIP دەتوانێت خەوتن هان بدات و ڕێکبخات. بۆ ئەو نەخۆشانەی کە کەمخەوییان هەیە، لەوانە ئەوانەی کە بەزەحمەت خەوتنیان هەیە، خەوی سووک و ئاسان لە خەو هەڵسان، لەوانەیە یارمەتیدەر بێت بۆ باشترکردنی کوالێتی خەو و درێژکردنەوەی کاتی خەوتن و یارمەتیان بدات خێراتر بخەون و خەوێکی جێگیرتر بپارێزن. جگە لەوەش بۆ ئەو کەسانەی کە بەهۆی جێت لاگ و کاری شیفت و هتدەوە ڕیتمەکەی خەوتنیان تێکچووە، DSIP ڕەنگە یارمەتیدەر بێت لە ڕێکخستنی خولی خەو و گەڕاندنەوەی شێوازێکی ئاسایی خەو.
ئەو نەخۆشانەی کە نەخۆشی کۆئەندامی دەماریان هەیە: هەندێک نەخۆشی کۆئەندامی دەمار وەک نەخۆشی پارکینسۆن و ئەلزەهایمەر زۆرجار تێکچوونی خەو و نائاسایی کارکردنی دەمارەکانی لەگەڵدایە. جگە لە باشترکردنی خەو، ڕەنگە DSIP کاریگەرییەکی دیاریکراوی پارێزەری لەسەر خانەکانی دەمار هەبێت، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ ڕزگاربوون لە هەندێک نیشانەی نەخۆشییەکانی کۆئەندامی دەمار و باشترکردنی کوالیتی ژیانی نەخۆشەکان. بۆ نموونە لە نەخۆشانی نەخۆشی پارکینسۆن، باشترکردنی خەو ڕەنگە یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی ماندوێتی ڕۆژ و تێکچوونی جوڵە.
ئەو نەخۆشانەی کە نەخۆشی پەیوەست بە فشاری دەروونییان هەیە: ئەو کەسانەی لەژێر فشاری درێژخایەندادان، وەک ئەو نەخۆشانەی کە نەخۆشییە دەروونی و دەروونییەکانی وەک تێکچوونی دڵەڕاوکێ و خەمۆکییان هەیە، زۆرجار کێشەی خەوتنیان هەیە و جەستەیان لە حاڵەتی فشاری درێژخایەندایە. DSIP دەتوانێت وەڵامی فشاری جەستەی جەستە ڕێکبخات لەڕێگەی ڕێکخستنی خەو، یارمەتیدەرە بۆ نەهێشتنی نیشانە سۆزدارییەکانی وەک دڵەڕاوکێ و خەمۆکی و باشترکردنی دۆخی گشتی نەخۆشەکان. لە هەمان کاتدا، بۆ هەندێک لە تێکچوونەکانی کارکردنی جەستەیی کە بەهۆی فشارەوە دروست دەبن، وەک تێکچوونی هەرسکردن و کەمبوونەوەی کارکردنی بەرگری، DSIP ڕەنگە ڕۆڵێکی دیاریکراوی باشترکردنی یارمەتیدەریش بگێڕێت بە باشترکردنی خەو و ڕێکخستنی وەڵامی فشار.
لە کۆتاییدا، DSIP ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە بواری ڕێکخستنی خەودا. دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر کوالیتی خەوی نەخۆشانی کەمخەوی باشتر بکات و کاتەکانی خەوتنیان درێژ بکاتەوە. بۆ نەخۆشانی خەواڵوویی، دەتوانێت فرێکوێنسیی هێرشەکانی خەو کەم بکاتەوە و چالاکییەکانی ڕۆژ و هۆشیاری باشتر بکات.
دەربارەی نووسەر
ئەو مادانەی سەرەوە هەموویان لەلایەن کۆمپانیای Cocer Peptides لێکۆڵینەوە و دەستکاری و کۆکراونەتەوە.
نووسەری گۆڤاری زانستی
شنایدەر هێلمێرت دی توێژەرێکی دیارە لە بواری تێکچوونی خەو و چارەسەرە پەیوەندیدارەکان. کارەکانی پەیوەست بوون بە دامەزراوە جۆراوجۆرە بەناوبانگەکانی وەکو کیرشگارتن پاین کلین، پەین کلین، پێین کلین کیرشگارتن، مێد سی تیر ماریاشتاین، زانکۆی ئەمستردام، سایکیاتری کلین کانتۆن ئارگاو، کانتۆنسپیتال ئاراو ئەگ (ksa)، پزیشکی دەروونی کلین، سایکیات کلین کۆنیگسفێڵدن، سایکیات کلین کت ئارگاو، و پزیشکی دەروونی کلین ڕت ئارگاو. توێژینەوەکانی بە پلەی یەکەم لەسەر زانستە دەمارەکان و دەمارەکان، دەروونی، پزیشکی گشتی و ناوخۆیی، دەرمانسازی و دەرمانسازی، و دەروونناسییە. بەشدارییەکی بەرچاوی کردووە لە تێگەیشتن و چارەسەرکردنی کەمخەوی و تێکچوونەکانی تری پەیوەست بە خەو، لەگەڵ گرنگیدانی تایبەت بە کاریگەرییەکانی dsip (delta-sleep-inducing-peptide) لەسەر خەوی مرۆڤ.
توێژینەوەکانی تایبەتمەندییە دەروونییە فیزیۆلۆژییە فرەکارەکانی dsipیان لێکۆڵینەوە کردووە لە دەرەوەی ڕۆڵی لە هاندانی خەوی سروشتیدا، لەوانەش کاریگەری لەسەر تێکچوونی خەوی مرۆڤ و توانای باشترکردنی کوالیتی خەو لە کەسانی کەمخەویدا. سەرەڕای ئەوەش، لێکۆڵینەوەی لە پێوەرە بابەتیی و بابەتییەکانی بەئاگابوون لە نێوان کەسانی ئاسایی و کەمخەویدا کردووە، هەروەها لە چەمکی کەمخەوی بێ نیشانە. کارەکانی لە گۆڤارە ئەکادیمییە جیاوازەکاندا بڵاوکراونەتەوە، لەوانە 'خەو،' 'eur neurol،' 'experientia،' و 'neuropsychobiology،' لەنێو ئەوانی تردا. شنایدەر-هێلمێرت D لە ئاماژەی وەرگێڕانەکەدا هاتووە [1].
