تیرزێپاتاید(GLP-2) 30ملگم

▎ پێکهاتەی تیرزێپاتاید

▎ توێژینەوەی تیرزێپاتاید

پاشخانی توێژینەوەی تیرزێپاتاید چییە؟

پاشخانی توێژینەوەکانی تیرزێپاتاید بە پلەی یەکەم لە گەڕان بەدوای دەرمانی چارەسەرکردنی میتابۆلیزم و داواکاری بۆ دەرمانی بەڕێوەبردنی کێشەوە سەرچاوە دەگرێت. دەرمانە تەقلیدییەکانی چارەسەرکردنی میتابۆلیزم سنوورداربوونیان هەیە، لە کاتێکدا ئاگۆنیستەکانی وەرگری GLP-1 کاریگەرییەکی بەرچاو لە باشترکردنی کۆنترۆڵکردنی گلوکۆزی خوێندا نیشان دەدەن، ئەمەش توێژەران پاڵدەنێت بۆ پەرەپێدانی دەرمانی کاریگەرتر لە هەمان پۆل. وەکو ئاگۆنیستێکی دوو وەرگری GIP/GLP-1، تیرزێپاتاید دەتوانێت ئاستی گلوکۆزی خوێن باشتر ڕێکبخات. زیادبوونی جیهانی دانیشتوانی کێشی زیادە و قەڵەو وایکردووە کۆنتڕۆڵکردنی کێش ببێتە پێویستییەکی کلینیکی بەپەلە. ئاگۆنیستەکانی وەرگری GLP-1 کاریگەری کەمکردنەوەی کێشیان هەیە، ئەمەش وایان لێدەکات ببێتە ئامانج بۆ دابەزاندنی کێش. تیرزێپاتاید بەهۆی دەرئەنجامە لەبارەکانی لە دابەزاندنی کێشدا سەرنجی زۆری بەدەستهێناوە.

میکانیزمی کارکردنی تیرزێپاتاید چییە؟

کرداری ئاگۆنیستی دوو وەرگر: 

تیرزێپاتاید دوو پێپتیدێکی هاوشێوەی گلوکاگۆنە-1 (GLP-1) و وەرگری پۆلیپێپتیدی ئەنسۆلینۆتڕۆپی (GIP) وابەستە بە گلوکۆز [1،2] (Wong E, 2023; Kumar D, 2022). GLP-1 و GIP هەردووکیان هۆرمۆنی ئینکرێتینن کە لە ڕیخۆڵەدا بەرهەم دەهێنرێن، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە پاراستنی هێمۆستاسیس گلوکۆز. تیرزێپاتاید کاریگەری هاوبەشی هەیە بە چالاککردنی وەرگرەکانی GLP-1 و GIP لە یەک کاتدا، بەمەش ئاستی گلوکۆزی خوێن ڕێکدەخات.

ڕێکخستنی دەردانی ئەنسۆلین و گلوکاگۆن: ١. 

دروستکردن و دەردانی ئەنسۆلین زیاد دەکات لە هەمان کاتدا دەردانی گلوکاگۆن کەم دەکاتەوە بە شێوەیەکی وابەستە بە گلوکۆز. کاتێک ئاستی گلوکۆزی خوێن بەرز دەبێتەوە، تیرزێپاتاید خانەکانی β-پەنکریاس هان دەدات بۆ دەردانی ئەنسۆلین، ئەمەش دەبێتە هۆی وەرگرتن و بەکارهێنانی گلوکۆز، بەمەش ئاستی گلوکۆزی خوێن دادەبەزێت؛ لە هەمان کاتدا، خانەکانی α پەنکریاس لە دەردانی گلوکاگۆن ڕێگری دەکات، بەرهەمهێنانی گلوکۆزی جگەر کەمدەکاتەوە، ئاستی گلوکۆزی خوێن زیاتر دادەبەزێنێت، و بە شێوەیەکی کاریگەر ئاستی گلوکۆزی خوێن لە ڕۆژوو و دوای نانخواردن کۆنتڕۆڵ دەکات ^[1،3]..

میکانیزمەکانی تری کارکردن: ١. 

هەروەها تیرزێپاتاید تێربوون بەرەوپێش دەبات، کە ڕەنگە پەیوەندی بە چالاککردنی وەرگرەکانی GLP-1 و کارکردن لەسەر سیستەمی دەماری ناوەندی و کاریگەری لەسەر ناوەندەکانی ڕێکخستنی ئارەزووی خواردن هەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی وەرگرتنی خۆراک و بەو هۆیەوە یارمەتیدانی دابەزاندنی کێش. هەروەها بەتاڵبوونەوەی گەدە دوادەخات، ماوەی مانەوەی خۆراک لە گەدەدا درێژ دەکاتەوە و بە هێواشی دەچێتە ناو ڕیخۆڵە باریکە، بەمەش ڕێگری دەکات لە زیادبوونی خێرای ئاستی گلوکۆزی خوێن ^[1]..

وێنەی 1 میکانیزمی کارکردنی تیرزێپاتاید . ^[6] .

بەکارهێنانی T irzepatide چین؟

چارەسەری جۆری دووەمی میتابۆلیزم: ١. 

تیرزێپاتاید پەسەندکراوە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشە پێگەیشتوەکان کە میتابۆلیزمی جۆری دووەمیان هەیە وەک یارمەتیدەرێک بۆ خۆراک و وەرزشکردن. تاقیکردنەوەی SURPASS دەریخست کە تیرزێپاتاید ئاستی هیمۆگلۆبین A1c (HbA1c) بە شێوەیەکی بەرچاو کەمدەکاتەوە، لەگەڵ کەمبوونەوەی لە نێوان -1.87% بۆ -2.59% (-20 بۆ -28 مۆل/مۆڵ). هەروەها کۆنترۆڵی گلایسیمیکی باشتر نیشان دەدات بە بەراورد لەگەڵ هەندێک ئاگۆنیستەکانی وەرگری GLP-1، وەکو سیماگلۆتاید 1 میلیگرام لە تاقیکردنەوەی SUPRASS-2. سەرەڕای ئەوەش، دەتوانێت کێشی جەستە کەم بکاتەوە، لەگەڵ دابەزاندنی کێش لە نێوان -6.2 بۆ -12.9 کیلۆگرام لە توێژینەوە کلینیکییەکان، کە ئەمەش بە تایبەتی گرنگە بۆ ئەو نەخۆشانەی کە میتابۆلیزمی جۆری دووەمیان هەیە کە زۆرجار کێشەی کێشی زیادە یان قەڵەوییان هەیە ^[1،4]..

چارەسەری قەڵەوی: ١. 

بەو پێیەی تیرزێپاتاید یارمەتی تێربوون دەدات، خواردن کەم دەکاتەوە و یارمەتی دابەزاندنی کێش دەدات، بەهای چارەسەری پۆتانسێلی هەیە بۆ ئەو نەخۆشانەی کە قەڵەوییان هەیە. توێژینەوەکان دەریدەخەن کە دەتوانێت کێش بە ڕێژەی زیاتر لە ٢٠% کەم بکاتەوە، دۆخی میتابۆلیکی نەخۆشەکان باشتر بکات، و وەک بژاردەیەکی چارەسەری نوێ بۆ قەڵەوی کاردەکات، یارمەتی نەخۆشە قەڵەوەکان دەدات کێشیان دابەزێنن و مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییە جۆراوجۆرەکانی پەیوەست بە قەڵەوی کەم بکەنەوە ^[١،٢]..

کەمبوونەوەی مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان: 

ئەو نەخۆشانەی کە میتابۆلیزمی جۆری دووەمیان هەیە زۆرجار تووشی مەترسی زیادبوونی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان دەبنەوە. جگە لە کەمکردنەوەی شەکر و کێشی خوێن، تیرزێپاتاید کاریگەری ئەرێنی لەسەر نیشاندەرەکانی پەیوەست بە دڵ و خوێنبەرەکان هەیە، لەوانە کەمکردنەوەی پەستانی خوێن، کەمکردنەوەی کەڵەکەبوونی چەوری ناوپۆشی لەش، و دابەزاندنی ئاستی سێ گلیسیریدی سووڕ، بەمەش یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی مەترسی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان و باشترکردنی دەرئەنجامەکانی دڵ و خوێنبەرەکانی نەخۆشەکان ^[4]..

چارەسەری ئەگەری بۆ هەوکردنی چەوری جگەری ناکحولی (NASH): 

تیرزێپاتاید کاریگەری چارەسەری ئەگەری هەیە لەسەر NASH. بە باشترکردنی هەستیاری ئەنسۆلین و ڕێکخستنی میتابۆلیزمی گلوکۆز و چەوری، دەتوانێت چەوری جگەر و هەوکردن کەم بکاتەوە، کە ئاراستەیەکی نوێ بۆ چارەسەرکردنی NASH پێشکەش دەکات ^[5]..

ئەنجام

وەک ئاگۆنیستێکی دوو وەرگری GIP/GLP-1، تیرزێپاتاید کاریگەرییەکی بەرچاوی لە چارەسەرکردنی میتابۆلیزم و تێکچوونەکانی میتابۆلیزمدا نیشانداوە. بە ڕێکخستنی دەردانی ئەنسۆلین و گلوکاگۆن و دواخستنی بەتاڵبوونەوەی گەدە و بەرزکردنەوەی تێربوون، بە شێوەیەکی کاریگەر ئاستی هیمۆگلۆبین A1c دادەبەزێنێت و کێشی نەخۆش کەمدەکاتەوە. سەرەڕای ئەوەش، دەرمانەکە هۆکارەکانی مەترسی دڵ و خوێنبەرەکان وەک ئاستی چەوری و پەستانی خوێن باشتر دەکات و کاریگەری خۆی لە هەوکردنی چەوری جگەری بێ کحولیدا نیشان دەدات.

دەربارەی نووسەر

ئەو مادانەی سەرەوە هەموویان لەلایەن کۆمپانیای Cocer Peptides لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە و دەستکاری کراوە و کۆکراونەتەوە.

نووسەری گۆڤاری زانستی

دی بلۆک سی پەیوەندی بە زانکۆی ئەنتۆرب و دامەزراوە پەیوەندیدارەکانیەوە هەیە لە بەلجیکا، لەوانە Inflamed Ctr Excellence، نەخۆشخانەی زانکۆی Antwerp (UZA و Univ Hosp Antwerp)، و Infla Med Ctr Excellence. توێژینەوەکانی چەندین دیسیپلین دەگرێتەوە، وەکو Endocrinology & Diabetes، کە تیایدا گرنگی بە هۆرمۆنەکان و تێکچوونی گۆڕانکاری خۆراک دەدات؛ گەدە و ڕیخۆڵە و جگەر، لێکۆڵینەوە لە نەخۆشییەکانی هەرس و جگەر؛ پزیشکی گشتی و ناوخۆیی، باس لە دەستنیشانکردن و بەڕێوەبردنی نەخۆشییە باوەکانی ناوەوە دەکات؛ خۆراک و خۆراک، لێکۆڵینەوە لە خۆراک و کاریگەرییە تەندروستییەکانی؛ و میزەڵدان و گورچیلە، لێکۆڵینەوە لە نەخۆشی و پراکتیکی کلینیکی نەخۆشییەکانی میز و گورچیلە. زانایەکە و بەشدارییەکی بەرچاوی لە چەندین بواری پزیشکیدا هەیە. دی بلۆکی C لە ئاماژەی وەرگێڕانەکەدا هاتووە [4].

▎ وەرگێڕانی پەیوەندیدار

[1] وۆنگ ئی، کۆپ ڕ، دیما ل، و هاوکارانی. تیرزێپاتاید: پۆلیپێپتیدێکی ئەنسۆلینۆتڕۆپی دووانە وابەستە بە گلوکۆز و ئاگۆنیستێکی پێپتید-1 هاوشێوەی گلوکاگۆن بۆ بەڕێوەبردنی جۆری دووەمی شەکرە [J]. گۆڤاری چارەسەری ئەمریکی، 2023،30(1):e26-e35.DOI:10.1097/MJT.0000000000001588.

[2] کومار د، هارشیدا د، موسیگان م، و هاوکارانی. تێڕوانینێکی گشتی لەسەر تیرزێپاتاید، چارەسەری دوو ئامانج بۆ نەخۆشی شەکرە و قەڵەوی[J]. گۆڤاری نێودەوڵەتی توێژینەوە و گەشەی داهێنەرانە، 2022،7:983.DOI:10.5281/zenodo.7420605.

[3] سوێتا، گوپتا س، بنسال س، و هاوکارانی. تیرزێپاتاید مۆلیکولەیەکی نوێی دژە شەکرە دوو کردار دەکاتەوە [J]. تەندروستی گشتی بدۆزەرەوە، 2024،21(1):75.DOI:10.1186/s12982-024-00200-2.

[4] دی بلۆک سی، بەیلی سی، وایشام سی، و هاوکارانی. تیرزێپاتاید بۆ چارەسەرکردنی گەورەساڵان کە میتابۆلیزمی جۆری دووەمیان هەیە: ڕوانگەیەکی هێلکەدان [J]. قەڵەوی شەکرە و شەکرە، 2023،25(1):3-17.DOI:10.1111/dom.14831.

[5] سوود ئەی، کاور پ، سید ئۆ، و هاوکارانی. شۆڕشگێڕانە لە چاودێری میتابۆلیزم: پەردەلادان لەسەر توانای تیرزێپاتاید لە کۆنترۆڵکردنی گلایسیمیک و دەرەوەی [J]. پێداچوونەوەی پسپۆڕان لە دەرمانناسی کلینیکی، 2024،17(3):235-246.DOI:10.1080/17512433.2024.2310070.

[6] گرۆڤەر-پایز ف، گۆمێز ئە، سوارێز ئە، و هاوکارانی. لە ڕێبازێکی گلایکۆسەنتریکەوە لە نەخۆشەکەدا کە جۆری دووەمی میتابۆلیزمی هەیە بۆ چارەسەری خۆپاراستن لە فرە ئەندامەکان و کەمبوونەوەی دەرەنجامەکانی دەمار-نەفرۆ-دڵ و خوێنبەرەکان.[M]//2023.DOI: 10.5772/intechopen.1002363.

هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.  

ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بەپێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.