لەلایەن Cocer Peptides 
29 ڕۆژ لەمەوبەر
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
تێڕوانینێکی گشتی
جگەر وەک ئەندامێکی گرنگی میتابۆلیک لە جەستەی مرۆڤدا، ئامادەیە بۆ زیانگەیاندن بەهۆی چەندین هۆکاری جیاوازەوە، وەک ماددە هۆشبەرەکان، کحول، هەوکردنی ڤایرۆسی و ژەهری ژینگەیی. ئەگەر زیانەکانی جگەر بە شێوەیەکی کاریگەر کۆنترۆڵ نەکرێن، ئەوا دەتوانێت بەرەو ڕیشاڵی جگەر، سیرۆزیس، یان تەنانەت شێرپەنجەی جگەریش بەرەوپێش بچێت، ئەمەش مەترسییەکی گەورە لەسەر تەندروستی مرۆڤ دروست دەکات. فشاری ئۆکسجینی ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە گەشەکردنی تێکچوونی جگەر. کاتێک جگەر بەر هۆکاری زیانبەخش دەبێت، هاوسەنگی نێوان سیستەمی ئۆکسجین و دژە ئۆکسێنەری لەش تێکدەچێت، ئەمەش دەبێتە هۆی زیادەڕەوی لە بەرهەمهێنانی جۆرەکانی ئۆکسجینی کارلێککەر (ROS) و ڕادیکاڵە ئازادەکانی تر. ئەم ڕادیکاڵە ئازادانە توانای سیستەمی بەرگری دژە ئۆکسێنەری جەستە تێدەپەڕێنن بۆ بێلایەنکردنیان، ئەمەش کاردانەوەی فشاری ئۆکسجینی دەستپێدەکات. ئەم ڕادیکاڵە ئازادە زۆرانە هێرش دەکەنە سەر ماکرۆمۆلیکولەکانی بایۆلۆژی خانەکانی جگەر، وەک پەردەی خانەکان، پرۆتینەکان و ترشە ناوکییەکان، لە ئەنجامدا دەبێتە هۆی تێکچوونی خانەکانی جگەر، ئەپۆپتۆزی، یان نەکرۆزی.
وێنەی 1 پلانی میکانیزمی گشتی فشاری ئۆکسجینی کە بەهۆی هۆکارە جیاوازەکانەوە لەسەر نەخۆشی جگەر هێنراوەتەوە.
لیڤاجین وەک مادەیەک کە تایبەتمەندی دژە ئۆکسێنەری ئەگەری هەیە، دەتوانێت زیانەکانی جگەر کەم بکاتەوە کە بەهۆی فشاری ئۆکسجینیەوە دروست دەبێت بە ڕێکخستنی سیستەمی بەرگری دژە ئۆکسێنەری جەستە، ئەمەش ڕێگەیەکی نوێ پێشکەش دەکات بۆ خۆپاراستن و چارەسەرکردنی برینداربوونی جگەر.
ڕۆڵی لیڤاجین لە فشاری دژە ئۆکسێنەر و برینداربوونی جگەر
ڕێکخستنی چالاکیی ئەنزیمەکانی دژە ئۆکسێنەر
لیڤاجین چالاکیی ئەنزیمە دژە ئۆکسێنەرەکان لە جگەردا بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات، وەکو سوپەر ئۆکساید دیسموتاز (SOD) و گلوتاتیون پەرۆکسیداز (GSH-Px). SOD یەکەم هێڵی بەرگرییە لە سیستەمی بەرگری دژە ئۆکسێنەری جەستەدا، کە کاتالیزەکردنی کارلێکی گۆڕینی ڕادیکاڵە ئازادەکانی ئەنیونەکانی سوپەر ئۆکسایدە بۆ بەرهەمهێنانی پەرۆکسیدی هایدرۆجین و ئۆکسجین، بەمەش زیانەکانی ڕادیکاڵە ئازادەکانی ئەنیۆنی سوپەر ئۆکسیدی بۆ خانەکانی جگەر کەمدەکاتەوە. GSH-Px گلوتاتیۆنی کەمکراوە (GSH) بەکاردەهێنێت بۆ کەمکردنەوەی پەرۆکسایدی هایدرۆجین بۆ ئاو و پەرۆکسایدی چەوری بۆ ئەلکهولەکانی هاوتایان، بە شێوەیەکی کاریگەر پێشکەوتنی کارلێکەکانی زنجیرەی پەرۆکسیدی چەوری ناهێڵێت و یەکپارچەیی پەردەی خانەکانی جگەر دەپارێزێت.
پاراستنی ئاستی گلوتاتیون (GSH).
GSH دژە ئۆکسێنەرێکی گرنگی نائەنزیمییە لە جگەردا، ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە پاراستنی هێمۆستاسیس ڕیدۆکسی ناو خانەیی. لیڤاجین دەتوانێت ئاستی GSH لە جگەردا بپارێزێت بە پێشخستنی دروستکردنی GSH یان ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی. GSH نەک تەنها ڕاستەوخۆ بەشداری لە کارلێکەکانی پاککردنەوەی ڕادیکاڵە ئازادەکاندا دەکات بەڵکو وەکو ژێرخانێک بۆ GSH-Px کاردەکات، چالاکیی دژە ئۆکسێنەرەکەی بەرز دەکاتەوە. کاتێک جگەر تووشی فشاری ئۆکسجینی دەبێت، GSH بە ڕێژەیەکی زۆر دەخورێت، ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ئاستی. دەستێوەردانی لیڤاجین دەتوانێت ئاستی GSH بگەڕێنێتەوە، بەمەش توانای بەرگری دژە ئۆکسێنەری جگەر بەرز دەکاتەوە و زیانەکانی بەهۆی فشاری ئۆکسجینیەوە بۆ خانەکانی جگەر کەمدەکاتەوە.
ڕێگریکردن لە دەربڕینی هۆکارەکانی هەوکردن
فشاری ئۆکسجینی و وەڵامەکانی هەوکردن کارلێک دەکەن و یەکتر بەهێز دەکەن لە کاتی تێکچوونی جگەردا. لیڤاجین دەتوانێت هەوکردنی جگەر کەم بکاتەوە بە ڕێگریکردن لە دەربڕینی هۆکارەکانی هەوکردن، بەمەش بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کاریگەری دژە ئۆکسێنەر دروست دەکات. فاکتەری ناوکی-κB (NF-κB) فاکتەری سەرەکی نووسینەوەیە کە ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە ڕێکخستنی وەڵامەکانی هەوکردن. کاتێک جگەر بەرکەوتەی هاندەری برینداربوون دەبێت، NF-κB چالاک دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی دەربڕینی هۆکارە هەوکردنە جیاوازەکان وەکو فاکتەری نەکرۆزی وەرەم-α (TNF-α) و ئینتەرلوکین-1β (IL-1β). ئەم هۆکارە هەوکردنانە فشاری ئۆکسجینی زیاتر توندتر دەکەن و سووڕێکی خراپ دروست دەکەن. لیڤاجین دەتوانێت چالاکبوونی NF-κB ڕابگرێت، دەربڕینی هۆکارەکانی هەوکردن کەم بکاتەوە، بەمەش زیانەکانی هەوکردنی جگەر کەم بکاتەوە و فشاری ئۆکسجینی کەم بکاتەوە.
وێنەی ٢ هێمۆستاسیس ڕیدۆکس لە جگەردا.
کەمکردنەوەی زیانەکانی پەرۆکسیدبوونی چەوری
پەرۆکسیدبوونی چەوری یەکێکە لەو میکانیزمە سەرەکیانەی کە بەهۆیەوە فشاری ئۆکسجینی دەبێتە هۆی تێکچوونی خانەکانی جگەر. ROS هێرش دەکاتە سەر ترشە چەورییە فرە نەتێرەکان لەسەر پەردەی خانەکان، کارلێکەکانی پەرۆکسیدکردنی چەوری دەستپێدەکات و بەرهەمەکانی پەرۆکسیدکردنی چەوری وەک مالۆندیالدەهید (MDA) دروست دەکات. ئەم بەرهەمانە ژەهراویکردنی خانەکانن، پێکهاتە و کارکردنی پەردەی خانەکان تێکدەدەن و دەبنە هۆی تێکچوونی خانەکانی جگەر. لیڤاجین لە ڕێگەی کاریگەرییە دژە ئۆکسێنەرەکانییەوە دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر کارلێکەکانی پەرۆکسیدبوونی چەوری ڕابگرێت، ئاستی MDA لە شانەکانی جگەردا کەم بکاتەوە، زیانەکانی پەردەی خانەکان کەم بکاتەوە و کارکردنی ئاسایی خانەکانی جگەر بپارێزێت.
بەکارهێنانی لیڤاجین لە پاراستنی برینداربوونی جگەر
برینداربوونی جگەر بەهۆی دەرمانەوە
برینداربوونی جگەر بەهۆی دەرمانەوە یەکێکە لە باوترین نەخۆشییەکانی جگەر لە پراکتیکی کلینیکیدا. زۆرێک لە دەرمانەکان، وەک ئەسیتامینۆفین و دەرمانی دژە سیل، لەوانەیە ببنە هۆی زیانگەیاندن بە جگەر لەکاتی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکان. لیڤاجین کاریگەری پارێزەری نایاب لە مۆدێلی ئاژەڵیی برینداربوونی جگەر بەهۆی دەرمانەوە نیشان دەدات. لە مۆدێلێکی برینداربوونی جگەردا بەهۆی ئەسیتامینۆفین، پێش چارەسەرکردن بە لیڤاجین بووە هۆی کەمبوونەوەی بەرچاو لە ئاستی سیرۆم ئالانین ترانسئەمیناز (ALT) و ئەسپارتات ترانسئەمیناز (AST)، ئەمەش ئاماژەیە بۆ کەمبوونەوەی توندی برینداربوونی جگەر. سەرەڕای ئەوە، پشکنینی هیستۆپاتۆلۆژی شانەکانی جگەر دەریخست کە لیڤاجین گۆڕانکارییە مۆرفۆلۆژییەکانی لە خانەکانی جگەردا باشتر کردووە، نەکرۆزی خانەکانی جگەری کەمکردووەتەوە و دزەکردنی خانە هەوکردنەکانی کەمکردووەتەوە. ئەمە ئەوە پیشان دەدات کە لیڤاجین بەهای بەکارهێنانی پۆتانسێلی هەیە لە خۆپاراستن و چارەسەرکردنی برینداربوونی جگەر بەهۆی دەرمانەوە و لەوانەیە وەک بژاردەیەکی نوێ بۆ چارەسەری یارمەتیدەر لە برینداربوونی جگەر بەهۆی دەرمانەوە بێت.
برینداربوونی جگەر بەهۆی کحولیەوە
خواردنەوەی زیادەڕۆیی درێژخایەنی کحول دەتوانێت ببێتە هۆی برینداربوونی جگەر بەهۆی کحولیەوە، ئەمەش کوالیتی ژیان و تەندروستی نەخۆشەکان بە شێوەیەکی بەرچاو تێکدەدات. هەروەها لیڤاجین کاریگەری پارێزەر لە بەرامبەر برینداربوونی جگەر بەهۆی کحولیەوە نیشان دەدات. لە تاقیکردنەوە ئاژەڵییەکانی برینداربوونی جگەری کحولیدا، دوای بەڕێوەبردنی لیڤاجین، نیشاندەری فشاری ئۆکسجینی لە جگەردا باشتر بوو، وەک زیادبوونی چالاکیی SOD و کەمبوونەوەی ئاستی MDA. هەروەها لیڤاجین دەتوانێت چالاکیی ئەنزیمەکانی پەیوەست بە میتابۆلیزمی کحول ڕێکبخات، بەرهەمهێنانی ڕادیکاڵە ئازادەکان لە کاتی میتابۆلیزمی کحولدا کەمدەکاتەوە، بەمەش زیانەکانی جگەر بەهۆی کحولەوە کەمدەکاتەوە. لیڤاجین دەتوانێت وەڵامەکانی هەوکردنی جگەر کە بەهۆی کحولەوە دروست دەبێت، ڕێگری بکات، ئاستی هۆکاری هەوکردن کەم بکاتەوە و جگەر زیاتر لە زیان بپارێزێت. لیڤاجین توانای ئەوەی هەیە ببێتە دەرمانێکی کاریگەر بۆ خۆپاراستن و چارەسەرکردنی برینداربوونی جگەر بەهۆی کحولیەوە.
ئەنجام
لیڤاجین کاریگەری فشاری دژە ئۆکسێنەر لە ڕێگەی چەندین میکانیزمەوە دەخاتە ڕوو، لەوانە ڕێکخستنی چالاکیی ئەنزیمەکانی دژە ئۆکسێنەر، پاراستنی ئاستی GSH، ڕێگریکردن لە دەربڕینی فاکتەری هەوکردن، و کەمکردنەوەی زیانەکانی پەرۆکسیدبوونی چەوری، بەمەش کاریگەری پارێزەر دابین دەکات لە بەرامبەر تێکچوونی جگەر کە بەهۆی هۆکارە جیاوازەکانەوە دروست دەبێت. بەهای بەکارهێنانی ئەگەری لە بوارەکانی وەک تێکچوونی جگەر بەهۆی دەرمان و تێکچوونی جگەری کحولی نیشان دەدات.
سەرچاوەکان
[1] لیو ی، لیو ی، دۆ بی، و هاوکارانی. کاریگەری پارێزەری ڕێسڤێراترۆل لەسەر ئەپۆپتۆزی خانەکانی جگەر لە جگەری کحولیدا [J]. گۆڤاری ماددە بایۆلۆژییەکان و وزەی بایۆلۆجی، 2021. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:241263658. ئەم بەرهەمە زانستییە
[2] لی س، تان هـ، وانگ ن، و هاوکارانی. ڕۆڵی فشاری ئۆکسجینی و دژە ئۆکسێنەرەکان لە نەخۆشییەکانی جگەردا[J]. گۆڤاری نێودەوڵەتی زانستە گۆڕانکارییەکان، 2015،16(11):26087-26124.DOI:10.3390/ijms161125942.
[3] ژانگ ز، گاو ل، چێنگ ی، و هاوکارانی. ڕێسڤێراترۆل، دژە ئۆکسێنەرێکی سروشتییە، کاریگەری پارێزەری هەیە لەسەر برینداربوونی جگەر کە بەهۆی بەرکەوتنی ئارسنیکی نائۆرگانیکەوە دروست دەبێت[J]. توێژینەوەی نێودەوڵەتی بایۆمێد، 2014، 2014:617202.DOI:10.1155/2014/617202.
بەرهەمێک کە تەنها بۆ بەکارهێنانی توێژینەوە بەردەستە:
