لەلایەن Cocer Peptides 
1 مانگ پێش ئێستا
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
تێڕوانینێکی گشتی
هەوکردنی ئێسک و جومگە (OA) نەخۆشییەکی درێژخایەنی باوی جومگەکانە کە بە تێکچوونی ئیسقانەکان، دووبارە داڕشتنەوەی ئێسکی ژێر کۆندڕاڵ و وەڵامەکانی هەوکردنی جومگەکان تایبەتمەندە، کە کوالیتی ژیانی نەخۆشەکان بە شێوەیەکی بەرچاو تێکدەدات. لەگەڵ خێرابوونی پیربوونی دانیشتووان، ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشی OA لە زیادبووندایە، ئەمەش بارگرانی لەسەر کۆمەڵگا و خێزانەکان دەسەپێنێت.
وێنەی 1 بەراوردکردنی تایبەتمەندییە نەخۆشییەکانی هەوکردنی جومگەی ڕۆماتیزمی و هەوکردنی ئێسک و جومگە. هەوکردنی جومگەی ڕۆماتیزم بە پرۆسەیەکی هەوکردن دەناسرێتەوە کە بە ناوبژیوانی وەڵامەکانی بەرگری خۆکارانەی زگماکی، گونجاوی و سترۆم دەبێت.
تێکچوونی ئیسقانەکان هەنگاوێکی گرنگە لە پێشکەوتنی OA. بەهۆی سنوورداربوونی توانای خۆچاککردنەوەی ئیسقانەکان، زیانەکان ئەستەمە لەخۆوە چاک ببنەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی پێشکەوتنی وردە وردەی نەخۆشییەکە. بۆیە دیاریکردنی ڕێگا کاریگەرەکان بۆ چاککردنەوەی زیانەکانی ئیسقانەکان بووەتە جێگەی سەرنجی توێژینەوە لە چارەسەرکردنی OA.
کارتالاکس دەرمانێکی بایۆلۆجییە کە بە تایبەتی بۆ پەرەپێدانی چاککردنەوەی زیانەکانی ئیسقانەکان دروستکراوە. پێکهاتەی تایبەتی بەپێی پرۆسەی توێژینەوە و بەرهەمهێنانی جیاواز دەگۆڕێت، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی چەندین هۆکاری چالاکە زیندوو، پێکهاتەی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی و ماددە هەڵگرەکانی تێدایە. لە نێو ئەمانەدا، هۆکارە چالاکە زیندووەکانی وەک فاکتەری گەشەی گۆڕینی-β (TGF-β) و فاکتەری گەشەی هاوشێوەی ئەنسۆلین-1 (IGF-1) ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە ڕێکخستنی زیادبوونی خانەکانی ئیسقان، جیاکردنەوە و دروستکردنی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی. پێکهاتەکانی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی وەک کۆلاجین و ترشی هیالۆرۆنیکی پشتگیری فیزیکی بۆ کۆندرۆسایتەکان دابین دەکەن و بەشداری دەکەن لە ڕێکخستنی لکاندنی خانەکان، کۆچکردن و گواستنەوەی سیگناڵەکان. ماددە هەڵگرەکان خزمەت بە کەپسولکردن و بەردەوامکردنی ئازادکردنی پێکهاتە چالاکە زیندووەکان دەکەن، دڵنیابوون لە کاریگەری بەردەوامیان لە شوێنی برینداربوون.
ڕۆڵی کارتالاکس لە چاککردنەوەی برینەکانی ئیسقان
(1) پێشخستنی زیادبوون و جیاکردنەوەی کۆندرۆسایت
هۆکارە چالاکە زیندووەکان لە کارتالاکس، وەک TGF-β و IGF-1، ڕێڕەوی ئاماژەدان لەناو کۆندرۆسایتەکاندا چالاک دەکەن، پێشکەوتنی خولی خانەکان بەرەوپێش دەبەن و کۆندرۆسایدەکان دەتوانن لە قۆناغی بێدەنگەوە بگوازرێنەوە بۆ قۆناغی زیادبوون. TGF-β بە وەرگرەکانی ڕووی خانەکانەوە دەبەسترێتەوە بۆ چالاککردنی ڕێڕەوی ئاماژەدانی Smad، دەربڕینی پڕۆتینەکانی پەیوەست بە خولی خانەکان ڕێکدەخات، بەمەش دروستکردنی DNA و دابەشبوونی خانەکان لە کۆندرۆسایتەکاندا بەرەوپێش دەبات. لە لایەکی دیکەوە IGF-1 ئەپۆپتۆزی کۆندرۆسایتی لە ڕێگەی ڕێڕەوی ئاماژەدانی PI3K-Akt و MAPK ڕێگری دەکات لە هەمان کاتدا پەرە بە زیادبوونی خانەکان دەدات، ژمارەی کۆندرۆسایتەکان زیاد دەکات، و سەرچاوەیەکی خانەیی گونجاو بۆ چاککردنەوەی ئیسقانەکان دابین دەکات.
لە کاتی پێشکەوتنی هەوکردنی ئێسک و جومگەدا، فینۆتایپی کۆندرۆسایتی مەیلی گۆڕانکاری هەیە، کە تایبەتمەندە بە کەمبوونەوەی دروستکردنی پێکهاتەکانی ماتریکسی کۆندرۆتایبەتی وەک جۆری دووەمی کۆلاجین و پرۆتۆگلایکان، و زیادبوونی دروستکردنی جۆری یەکەمی کۆلاجین و ماتریکس میتالۆپڕۆتینازەکان (MMPs)، کە دەبێتە هۆی تێکچوونی شانەکانی ئیسقانەکان. کارتالاکس دەتوانێت فینۆتایپی ئاسایی کۆندرۆسایتەکان بپارێزێت بە ڕێکخستنی گواستنەوەی سیگناڵەکانی ناو خانەیی و دەربڕینی جینەکان، فینۆتایپی ئاسایی کۆندرۆسایتەکان دەپارێزێت. TGF-β دەتوانێت دەربڕینی جینی SOX9 بەرز بکاتەوە، کە فاکتەری سەرەکی نووسینەوەیە کە نووسینەوەی جینی جۆری II کۆلاجین و پرۆتۆگلایکانەکان بەرەوپێش دەبات، بەمەش توانای کۆندرۆسایتەکان بۆ دروستکردنی پێکهاتەکانی ماتریکسی تایبەت بە ئیسقانەکان دەپارێزێت. هەروەها هەندێک پێکهاتەی ناو کارتالاکس دەتوانن دەربڕینی MMPs ڕێگری بکەن، تێکچوونی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی کەم بکەنەوە و یەکپارچەیی شانەکانی ئیسقانەکان بپارێزن.
(2) ڕێکخستنی میتابۆلیزمی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی
ماتریکسی دەرەوەی خانەیی پێکهاتەیەکی گرنگی شانەکانی ئیسقانەکانە، بە شێوەیەکی سەرەکی لە کۆلاجین، پرۆتۆگلایکان و ڕیشاڵی لاستیکی پێکهاتووە. کارتالاکس پەرە بە دروستکردنی ئەم پێکهاتانەی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی دەدات بە چالاککردنی ڕێڕەوی ئاماژەدانی ئەنابۆلیک لە ناو کۆندرۆسایدەکاندا. جگە لە پێشخستنی کۆلاجینی جۆری II و پرۆتۆگلایکان کە پێشتر باسمان کرد بە ناوەندگیری TGF-β، هۆکارەکانی تری گەشەکردن لە کارتالاکس، وەک فاکتەری گەشەی ڕیشاڵە گەورەکان (FGF)، دەتوانن بە شێوەیەکی هاوبەش کاربکەن بۆ هاندانی کۆندرۆسایتەکان بۆ دروستکردنی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی زیاتر. FGF توانای دروستکردنی پڕۆتین لەناو کۆندرۆسایتەکاندا بەرز دەکاتەوە، ئەمەش پەرە بە دروستکردن و دەردانی مۆلیکولە گەورەکانی وەک کۆلاجین و پرۆتۆگلایکان دەدات، بەمەش ناوەڕۆکی ماتریکسی دەرەوەی خانە زیاد دەکات و تایبەتمەندییە بایۆمیکانیکییەکانی ئیسقانەکان باشتر دەکات.
لە کاتی چاککردنەوەی برینداربوونی ئیسقانەکاندا، دووبارە داڕشتنەوەی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی پرۆسەیەکی داینامیکییە. کارتالاکس نەک هەر پەرە بە دروستکردنی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی دەدات بەڵکو پرۆسەی دووبارە داڕشتنەوەی خۆی ڕێکدەخات. ئەمەش بە ڕێکخستنی هاوسەنگی نێوان میتالۆپڕۆتینازەکانی ماتریکس (MMPs) و ڕێگریکەرەکانی شانەکانیان (TIMPs) بەدەست دەهێنێت. کارتالاکس چالاکیی MMPs ناهێڵێت، کەمکردنەوەی تێکچوونی زۆری ماتریکسی دەرەوەی خانەیی؛ دەربڕینی TIMPs بەرەوپێش دەبات، کاریگەری ڕێگریکردنیان لەسەر MMPs بەرز دەکاتەوە، بەمەش هاوسەنگییەکی ڕێژەیی لە نێوان دروستکردن و تێکچوونی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی دەپارێزێت، کە لەبارە بۆ چاککردنەوە و دووبارە داڕشتنەوەی ڕێکوپێکی شانەکانی ئیسقانەکان.
(3) کاریگەری دژە هەوکردن
وەڵامەکانی هەوکردن ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕن لە سەرهەڵدان و پێشکەوتنی OA. کارتالاکس خاوەنی هەندێک تایبەتمەندی دژە هەوکردنە و دەتوانێت دەربڕینی سایتاکینەکانی هەوکردن ڕێکبخات. لە ژینگەی بچووکی هەوکردندا، کارتالاکس دەتوانێت بەرهەمهێنانی سایتاکینەکانی لایەنگری هەوکردن وەکو فاکتەری نەکرۆزی وەرەم-α (TNF-α) و ئینتەرلوکین-1β (IL-1β) ڕابگرێت، لە هەمان کاتدا دەربڕینی سایتاکینەکانی دژە هەوکردن وەک ئینتەرلوکین-10 (IL-10) بەرز دەکاتەوە، بەمەش هەوکردنی جومگەکانی ناوخۆیی کەمدەکاتەوە و ژینگەیەکی بچووکی لەبار بۆ دروست دەکات چاککردنەوەی ئیسقانەکان.
بەکارهێنانی کارتالاکس لە چارەسەرکردنی هەوکردنی ئێسک و جومگە
(1) توێژینەوەکانی تاقیکردنەوەی ئاژەڵان
لە تاقیکردنەوەکانی ئاژەڵدا، توێژەران مۆدێلی جۆراوجۆری ئاژەڵی OA یان دامەزراند، وەک مۆدێلی OAی مشک کە بەهۆی بڕینی بەستەری خاچدار پێشەوە (ACLT) و مۆدێلی OAی دوپشک کە بەهۆی پاپاینەوە هێنراوەتەوە، بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەری کارتالاکس لە چاککردنەوەی تێکچوونی ئیسقانەکان. ئەنجامە تاقیکارییەکان دەریانخست کە دوای دەستێوەردانی کارتالاکس، شیکاری بافتزانی باشتربوونی بەرچاوی لە نەرمی ڕووی ئیسقانەکانی جومگەکان، پێکهاتەی خانەیی و پێکهاتەکانی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی دەرخست. نمرەی تێکچوونی ئیسقانەکان لە گروپی تاقیکاریدا بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کارتالاکس بە شێوەیەکی کاریگەر توندی تێکچوونی ئیسقانەکان کەمدەکاتەوە.
شیکارییە بایۆلۆژییە بەرگرییە بافتە کیمیاییەکان و گەردیلەیەکان ئاستی دەربڕینی نیشاندەری تایبەت بە ئیسقانەکان بەرزبووەتەوە و ئاستی دەربڕینی ئەنزیمە تێکدەرەکانی وەک MMPs لە گروپی چارەسەرکراوی کارتالاکسدا کەمبووەتەوە، ئەمەش زیاتر ڕۆڵی لە پێشخستنی چاککردنەوەی ئیسقانەکان و ڕێکخستنی میتابۆلیزمی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی پشتڕاستکردەوە.
(2) گەڕان بەدوای بەکارهێنانی کلینیکی
هەرچەندە کارتالاکس هێشتا لە قۆناغی گەڕاندایە بۆ بەکارهێنانی کلینیکی، بەڵام هەندێک لێکۆڵینەوەی کلینیکی سەرەتایی ڕاپۆرت کراون. کارتالاکس بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ ئەو نەخۆشانە ئاماژەی پێدەکرێت کە هەوکردنی ئێسک و جومگەی سووک بۆ مامناوەندیان هەیە، بە تایبەت ئەوانەی کە تێکچوونی ئیسقانەکانیان پشتڕاستکراوەتەوە. بۆ هەوکردنی ئێسک و جومگەی قۆناغی سەرەتایی، کە زیانەکانی ئیسقانەکان هێشتا دەگەڕێنەوە، کارتالاکس دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر پێشکەوتنی نەخۆشی خاو بکاتەوە و تێکچوونی ئیسقانەکان چاک بکاتەوە بە پێشخستنی زیادبوونی کۆندرۆسایت، ڕێکخستنی میتابۆلیزمی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی، و کەمکردنەوەی وەڵامەکانی هەوکردن. هەروەها دەتوانرێت کارتالاکس وەک یارمەتیدەرێک بۆ چارەسەری نەشتەرگەری بەکاربهێنرێت، دوای نەشتەرگەری جومگەیی یان نەشتەرگەری چاککردنەوەی ئیسقانەکان بەکاربهێنرێت بۆ بەرەوپێشبردنی چاکبوونەوە و چاککردنەوەی شانەکانی ئیسقانەکان.
ئەنجام
بە کورتی، کارتالاکس توانای بەرچاو لە چاککردنەوەی تێکچوونی ئیسقانەکان لە چارەسەرکردنی هەوکردنی ئێسک و جومگەکاندا نیشان دەدات. لە ڕوانگەی میکانیزمی کردارەوە، پەرە بە زیادبوون و جیاکردنەوەی خانەکانی ئیسقانەکان دەدات، میتابۆلیزمی ماتریکسی دەرەوەی خانەیی ڕێکدەخات، و کاریگەری دژە هەوکردن دروست دەکات، بەمەش ئیسقانەکانی تێکچوو لە چەندین گۆشە چاککردنەوە و پاراستنیان.
سەرچاوەکان
[1] هو ن، کیو ج، شو بی، و هاوکارانی. ڕۆڵی خانە بنەڕەتییەکانی ئیسقان/باپیران لە چاککردنەوەی ئیسقانەکان لە هەوکردنی ئێسک و جومگەدا[J]. توێژینەوە و چارەسەری خانە بنەڕەتییەکانی ئێستا، 2023،18(7):892-903.DOI:10.2174/1574888X 17666221006 113739.
[2] مەکلۆرگ ئۆ، تینسۆن ڕ، ترۆبێرگ ل. ئامانجکردنی تێکچوونی ئیسقانەکان لە هەوکردنی ئێسک و جومگەکاندا [J]. دەرمانسازی، 2021،14(2).DOI:10.3390/ph14020126.
[3] تانیدە ن، بۆرزۆییان گ، لۆتفی م، و هاوکارانی. ستراتیژی نوێی چاککردنەوەی ئیسقانەکان لە ڕێگەی بەکارهێنانی P. atlantica لەگەڵ خانە بنەڕەتییەکان و کۆلاجین [J]. ئەندامە دەستکردەکان، 2021،45(11):1405-1421.DOI:10.1111/aor.14026.
[4] تۆ ک، ڕۆماین ک، ماک سی، و هاوکارانی. چارەسەرکردنی تێکچوونی ئیسقانەکان بە بەکارهێنانی کیسەی دەرەوەی خانەیی وەرگیراو لە خانە بنەڕەتییە مێزانشیمییەکانی مرۆڤ: پێداچوونەوەیەکی سیستماتیکی توێژینەوەکانی ناو جەستە [J]. سنوورەکان لە ئەندازیاری بایۆلۆجی و بایۆتەکنەلۆژیا، 2020،8:580.DOI:10.3389/fbioe.2020.00580.
[5] ماکفارلین ئی، سێیبێل ئێم جەی، ژۆ هـ. هەوکردنی جومگەکان و ڕۆڵی گلوکۆکۆرتیکۆیدە ناوخۆییەکان [J]. توێژینەوەی ئێسک، 2020،8(1):33.DOI:10.1038/s41413-020-00112-2.
[6] هوانگ ئێڵ جەی، چێن دبلیو پی. ئاستاکسانتین تێکچوونی ئیسقانەکان لە هەوکردنی ئێسک و جومگەی تاقیکاریدا باشتر دەکات [J]. ڕۆماتیزمی مۆدێرن، 2015، 25(5):768-771.DOI:10.3109/14397595.2015.1008724.
بەرهەمێک کە تەنها بۆ بەکارهێنانی توێژینەوە بەردەستە:
