Cocer Peptides fɛ 
a bɛ kalo 1 bɔ
BƐƐRƐ KUNNAFONIW NI FƐRƐW KUNNAFONIW BƐƐ MIN BƐ NI WEBSITE KAN NA, U BƐ KUNNAFONIW FƆLƆ DƆRƆN NI KALANSENW YE.
Fɛn minnu bɛ di nin siti in kan, olu dabɔra ɲininiw dɔrɔn kama in vitro. Sɛgɛsɛgɛli in vitro (latinkan na: *glasi kɔnɔ*, o kɔrɔ ye gilasi kɔnɔ) bɛ kɛ hadamaden farikolo kɔkan. Nin fura ninnu tɛ furaw ye, Ameriki ka dumuniko ni furako ɲɛmɔgɔso (FDA) ma sɔn u ma, wa u man kan ka kɛ ka furakɛli bana, bana walima bana si bali, k’a furakɛ, walima k’a furakɛ. A dagalen don kosɛbɛ sariya fɛ ka nin fɛn ninnu don hadamaden walima bagan farikolo la cogo o cogo.
Kuma bɛɛ lajɛlen
Pepitidiw ye biyomolekuli kulu nafama ye minnu jɔyɔrɔ ka bon ɲɛnamaya dɔnniyaw la. K’a ta farikoloɲɛnajɛ labɛnni na fɛnɲɛnamaw kɔnɔ ka se baarakɛcogo ɲuman ma izini suguya caman kɔnɔ, pepitiriw bɛ seko ni dɔnko caman jira.
Jaa 1. Banakisɛfagalan pepitiriw ka baara kɛcogo.
Peptidew ka hakilina jɔnjɔnw
(1) Pepitidiw ɲɛfɔli
Pepitidiw ye fɛnɲɛnamafagalanw ye minnu bɛ sɔrɔ asidi aminikiw fɛ minnu sirilen don pepitiriw sirili fɛ. Pepitiri jɛɲɔgɔnya bɛ sɔrɔ ni asidi aminiki kelen ka karɔkisili kulu farikolojidɛsɛra ka fara amino asidi wɛrɛ ka amino kulu kan, o la, asidi aminiki caman bɛ siri ɲɔgɔn na walasa ka pepitiri cakɛda dɔ dilan. Ni asidi aminikiw hakɛ ka dɔgɔn, a bɛ wele ko oligopɛtidi; ni asidi aminikiw hakɛ cayara, a bɛ wele ko polipɛtidi. Fɛnɲɛnamaw la, pepitiri surun caman minnu bɛ baara kɛrɛnkɛrɛnnenw kɛ, i n’a fɔ pepitiri saba ni tetarapɛtidi, olu bɛ se ka farikoloɲɛnajɛ baara kɛrɛnkɛrɛnnenw kɛ tigitigi.
(2) Pepitidiw ka sigicogo
1. Jateminɛ fɔlɔ : O bɛ tali kɛ asidi aminikiw sigiyɔrɔmali la pepitiri cakɛda la, o min ye pepitiri jɔcogo jɔnjɔn ye, wa a bɛ a kɛrɛnkɛrɛnnenya n’a baara dantigɛ. Asidi aminikiw sigiyɔrɔma danfaralenw bɛ kemikaliya jogo ni ɲɛnamaya kɛcogo danfaralenw di pepitiriw ma. Banakisɛfagalan dɔw bɛ ni asidi aminikiw sigiyɔrɔma kɛrɛnkɛrɛnnenw ye minnu b’a to u bɛ se ka siri kɛrɛnkɛrɛnnenya la banakisɛw ka selilɛriw la ani k’u tiɲɛ.
2. Jatebɔ filanan : Sigida yɔrɔ jɔcogo min bɛ sɔrɔ jɛɲɔgɔnyaw fɛ i n’a fɔ hidrɔzɛni sirili pepitiri cakɛda kɔnɔ, jɔli minnu bɛ kɛ ɲɔgɔn fɛ i n’a fɔ α-helices ani β-sheets. O jɔli ninnu bɛ dɛmɛ don pepitiri cakɛda dabɔli n’a sabatili la ka taa a fɛ, u jɔyɔrɔ ka bon a baarakɛcogo la. Protéines (banakisɛfagalan) yɔrɔ dɔw la, α-helices (helisiw) sɔrɔli bɛ protéine (poroteyini) sabatili n’a baarakɛcogo ɲɛ.
. Sɛbɛn sabanan jɔcogo bɛ pepitiri cogoya bɛɛ lajɛlen ni baarakɛyɔrɔw jirali dantigɛ, o min nafa ka bon kosɛbɛ jɛɲɔgɔnyaw la ni mɔlikulu wɛrɛw ye. Pepitiri dɔw ka bonya sabatili bɛ u seko dantigɛ ka siri selilu sanfɛla minɛbaga kɛrɛnkɛrɛnnenw na, o la, selilu falenni ni danfara taamasiɲɛw bɛ daminɛ.
Jaa 2 PSK ka biyosintɛzi, taamasiɲɛw, ani baarakɛcogo baarakɛcogo misali. PSK ɲɛbilafɛnw (pPSKw) bɛ tirosini sulfation (a jiralen don ni S bilenman ye) kɛ min bɛ kɛ ni TPST ye cis-Golgi kɔnɔ o kɔfɛ, protéolytique cleavage bɛ kɛ apoplast kɔnɔ.
Peptidew ka danfara
(1) Danfara minnu bɛ kɛ ka kɛɲɛ ni sɔrɔyɔrɔ ye
1. Baganw ka pepitiriw : u bɛ bɔ baganw ka farikolo yɔrɔw la ani farikolojiw la, i n’a fɔ kaseyini pepitiri minnu bɛ bɔ nɔnɔ na, farikolo baara suguya caman bɛ minnu na, i n’a fɔ ka kalisiyɔmu tali sabati ani ka farikolo tangacogo ɲɛnabɔ. Pepitiri minnu bɛ bɔ baganw na, olu nafa bɛ bɔ u ni hadamaden farikolo bɛnkan ɲuman na, o b’a to u bɛ minɛ nɔgɔya la ani ka baara kɛ ni u ye hadamaden farikolo fɛ.
2. Pepitiri minnu bɛ bɔ jiriw la: U bɛ bɔ jiriw la, i n’a fɔ soja pepitiriw ani malo pepitiriw. Pepitiri minnu bɛ bɔ jiriw la, olu nafa ka bon fɛnɲɛnamafagalanw sɔrɔyɔrɔw la minnu bɛ jɛnsɛn yɔrɔ bɛɛ ani u musakaw ka dɔgɔ, ka sɔrɔ fana u bɛ ni ɲɛnamaya kɛcogo suguya caman ye, i n’a fɔ farikolo tangalanw ani tansiyɔn jigincogo. Kalan caman y’a jira ko soja pepitiriw bɛ se ka kolosinsinnan hakɛ dɔgɔya ani ka dusukun ni jolisiraw kɛnɛya nafa.
3. Pepitiri minnu bɛ bɔ banakisɛw la: U bɛ sɔrɔ banakisɛw ka mɔli fɛ, i n’a fɔ banakisɛfagalan pepitiri minnu bɛ sɔrɔ banakisɛ dɔw fɛ. Pepitiri minnu bɛ bɔ banakisɛw la, olu ka banakisɛfagalanw tɛ kelen ye, wa u bɛ se ka banakisɛw bali minnu bɛ se ka furaw kɛlɛ, olu bɛ nafa sɔrɔ furakɛli siratigɛ la.
(2) Danfara minnu bɛ kɛ ka kɛɲɛ ni baarakɛcogo ye
1. Pepitidi minnu bɛ baara kɛ ni fɛnɲɛnamaw ye : O pepitiriw bɛ farikolo labɛncogo baara caman kɛ, i n’a fɔ tansiyɔn, sukaro ani farikolo tangacogo ɲɛnabɔli. Angiotensin-converting enzyme inhibitors (ACEI peptides) bɛ se ka angiotensin-converting enzyme baara bali, o la, a bɛ tansiyɔn jigin, wa furakɛli nafa ka bon tansiyɔn jiginni banabagatɔw ma.
2. Banakisɛfagalanw (Peptides) : Nin pepitiriw bɛ se ka fɛnɲɛnama misɛnniw bali walima k’u faga i n’a fɔ banakisɛw, ɲɛgɛnw ani banakisɛw. U bɛ sɔrɔ fɛnɲɛnamaw la, wa u ka baarakɛcogo ɲɔgɔn tɛ, i n’a fɔ ka fɛnɲɛnama misɛnninw ka selilɛriw jɔcogo tiɲɛ walasa ka banakisɛfagalanw kɛ. Biomedicine siratigɛ la, banakisɛfagalanw jatera furaw ye minnu bɛ se ka kɛ ka banakisɛfagalanw kɛlɛli koɲɛw ɲɛnabɔ.
Peptidew ka baarakɛcogo
(1) Farikoloɲɛnajɛ baarakɛcogo ɲɛnabɔli
1. Ɔrimɔni ɲɛnabɔli : Pepitiri ɔrimɔni caman jɔyɔrɔ ka bon farikolo la labɛnni na. Insuline ye pepitiri ɔrimɔni ye min bɛ bɔ pankreyasi beta selilɛriw fɛ, o bɛ joli sukaro hakɛ labɛn, ka sukaro tali ni a baaracogo ɲɛ farikolokisɛw la, ani ka joli sukaro hakɛ sabatilen mara. Ni inisɔndiya bɔli ma ɲɛ walima ni a baara ma kɛ cogo la, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka sukaro hakɛ caya joli la ani ka sukarodunbana bila mɔgɔ la.
2. Senfagabana labɛnni : Neuropeptides jɔyɔrɔ ka bon kunnafoniw lasecogo ni u labɛnni na farikoloɲɛnajɛw kɔnɔ. Endorphines bɛ dimimadafura kɛ i n’a fɔ mɔrini, u bɛ siri opioïde sɔrɔyɔrɔw la senfagabana sanfɛla la walasa ka dimi taamasiɲɛw cili nɔgɔya. Neuropeptides fana bɛ u sen don farikolo taabolo labɛnni na i n’a fɔ dusukunnata, sunɔgɔ ani dumuni nege.
(2) Ka i sen don farikolo tangacogo ɲɛnabɔli la
1. Ka farikolo tangalanw ka baara sabati : Pepitiri dɔw bɛ se ka farikolo tangalanw caya ani ka u danfara lawuli, ka u ka baara caya. Misali la, timosini bɛ T lanposotiw kɔgɔ ani ka u danfara don u ni ɲɔgɔn cɛ, ka farikolo farikolo tangacogo ɲɛ, wa a bɛ kɛ ka caya banabagatɔw furakɛli la minnu farikolo tangacogo man ɲi.
2. Ka farikolo tangalanw bɔli labɛn : Pepitidi bɛ se ka farikolo tangalan suguya caman bɔli labɛn farikolo tangalanw fɛ, ka farikolo tangalanw balansi mara. Banakisɛfagalan dɔw bɛ se ka funu sitokiniw bɔli ɲɛnabɔ, o fila bɛɛ bɛ farikolo ka funu jaabi bonya walasa ka banakisɛw ka don a yɛrɛ tanga ani ka funu jaabi tɛmɛnenw bali funu kɔfɛ walasa ka farikolo yɔrɔw tiɲɛni dɔgɔya.
(3) Ka fɛnw falen-falenni sabati
1. Protéines metabolisme : Peptides bɛ u sen don proteines (banakisɛfagalanw) dilanni n’u tiɲɛni na. Protéines (poroteyini) sɔrɔli waati, asidi aminikiw bɛ siri ɲɔgɔn na ni pepitiri jɛɲɔgɔnyaw ye walasa ka pepitiri cakɛdaw dilan, o kɔfɛ, olu bɛ lajɛ ka kɛ poroteyini ye minnu bɛ baara kɛrɛnkɛrɛnnenw kɛ. Protéases minnu bɛ farikolo la, olu bɛ se ka farikolojɔlifɛnw kɛ jilafɛnw ye ka kɛ pepitiri yɔrɔw ye, minnu bɛ tila ka taa a fɛ ka kɛ asidi aminikiw ye, ka balo ni fanga di farikolo ma.
2. Tulumafɛnw sɛnɛcogo : Pepitiri dɔw bɛ se ka tulumafɛnw sɛnɛcogo ɲɛnabɔ, ka nɔ bila tulumafɛnw sɔrɔli ni a tiɲɛni na. Pepitiri dɔw bɛ se ka asidi fatɔw ka oksidan sabati, ka tulumafɛnw dalajɛli dɔgɔya farikolo la, wa u bɛ se ka kɛ fasa kunbɛnni ni a furakɛli la.
Peptides (Peptides) kɛcogo
(1) Furakɛyɔrɔ
1. Dɔrɔgu dilanni:
Banakisɛfagalanw : Ni an y’a jateminɛ ko banakisɛfagalanw tali ko bɛ ka bonya, banakisɛfagalan pepitiriw kɛra yɔrɔ ye min ka di banakisɛfagalan kura dilanni na. Banakisɛfagalan pepitiriw bɛ se ka banakisɛ suguya caman bali minnu bɛ se ka furaw kɛlɛ, wa u ka baarakɛcogo ɲɔgɔn tɛ yen minnu tɛ se ka banakisɛfagalanw kɛlɛ. Banakisɛfagalan pepitiri minnu bɛ bɔ saɲɔ fari la, olu ye nɔ ɲuman jira faritanabanaw ni bana wɛrɛw furakɛli la.
Fura wɛrɛw : Fura minnu bɛ bɔ pepitiridi la, olu fana bɛ kɛ ka bana suguya caman furakɛ i n’a fɔ dusukunnabana ni sukarodunbana. Glucagon-like peptide-1 (GLP-1) analogues minnu bɛ kɛ ka sukarodunbana furakɛ, olu bɛ se ka GLP-1 farikolo ta fan fɛ nɔw ladege, ka inisɔndiya bɔli sabati, ka joli sukaro hakɛ dɔgɔya, ani nafa bɛ u la ka sukarodunbana farati dɔgɔya.
2. Fura talikɛlaw : Pepitidi bɛ se ka kɛ fura tabaga ye walasa ka furaw laɲinitaw ni u sɔrɔli sabati. Ni furaw ni pepitiriw sirilen don ɲɔgɔn na minnu bɛ ni laɲini kɛcogo ye, furaw bɛ se ka lase bana yɔrɔ la tigitigi, o bɛ dɔ bɔ farikolo yɔrɔw tiɲɛni na. Pepitidi tabaga fana bɛ se ka furaw tali ni u sabatili ɲɛ, ka furakɛli nafa bonya.
(2) Dumunikɛyɔrɔ
1. Balo sabatili : Balo nafama ɲuman bɛ pepitiriw la, wa u bɛ sɔgɔ nɔgɔya la ani ka minɛ, o b’a to u bɛnnen don balo sabatili ma dumuni na. Misali la, kazeyini pepitiriw fara den ka dumuni kan, o bɛ se ka dumuni nafama nafa bonya ani ka den ka bonya ni a yiriwali sabati. Mɔgɔ kɛrɛnkɛrɛnnenw na i n’a fɔ mɔgɔkɔrɔbaw ni opereli kɔfɛ banabagatɔ minnu bɛ u yɛrɛ labɛn, dumuni minnu falen don pepitiri la, olu bɛ se ka farikolojɔli dumuni nafamaw di minnu bɛ se ka minɛ nɔgɔya la walasa k’u ka balodɛsɛ mago ɲɛ.
2. Dumuni daji bonya: Pepitiri dɔw daji ɲɔgɔn tɛ, wa u bɛ se ka kɛ ka dumuni kɛcogo n’a daji ɲɛ. Pepitiri dɔw minnu falen bɛ umami la, olu bɛ se ka dumuni umami diya bonya, o la, a ka ɲi. Ka fara o kan, pepitiriw bɛ se ka kɛ dumuni dafalenw ye, ka baara kɛ ɲɔgɔn fɛ ni dumuni dafalen wɛrɛw ye walasa ka dumuni dafalenw bɛɛ lajɛlen kɔrɔta.
3. Lakanali ni banakisɛfagalanw : Banakisɛfagalanw pepitiriw bɛ se ka banakisɛw falenni bali, wa u bɛ se ka kɛ fɛnɲɛnamaw lakananifɛnw ye dumuniko siratigɛ la. Ni banakisɛfagalanw farala dumuni kan, o bɛ se ka a marali waati janya, ka dɔ bɔ furakisɛw tali la, ani ka dumuni lakanani sabati. Misali la, ni banakisɛfagalanw donna sogofɛnw na, nɔnɔmafɛnw na ani dumuni wɛrɛw la, o bɛ se ka banakisɛw ni nɔgɔw falenni bali kosɛbɛ, o la, dumuni kura bɛ to sen na.
(3) Sɛnɛko foro
1. Jiriw falenni ɲɛnabɔli : Fɛnɲɛnɛmaw ka pepitiri ɔrimɔni i n’a fɔ jiriw ka pepitiriw (PSK) jɔyɔrɔ ka bon jiriw falenni, u yiriwali ani u farikolo tangacogo la. PSKw bɛ se ka jiriw ka selilɛriw tilali ni u bonya sabati, ka jiriw ka bangecogo ɲɛnabɔ, ani ka farikolokisɛw ka denw bɔli lawuli. Sɛnɛko la, PSKw tali kɛnɛma walima PSK hakɛw labɛnni jiriw kɔnɔ, o bɛ se ka sɛnɛfɛnw sɔrɔta ni u jogo bonya.
2. Banakisɛw ni banaw kɛlɛli : Pepitili banakisɛfagalanw bɛ se ka kɛ fɛnɲɛnamafagalanw ye fɛnɲɛnamafagalanw na fɛnɲɛnamafagalanw ni banaw kɛlɛli la sɛnɛfɛnw na. Ni aw ye a suma ni fɛnɲɛnamafagalanw ye, banakisɛfagalanw bɛ nafaw lase u ma i n’a fɔ sigida lakanani ani u tolen ka dɔgɔn. Misali la, banakisɛfagalan dɔw minnu bɛ sɔrɔ fɛnɲɛnamaw fɛ, olu bɛ se ka jiriw banakisɛw falenni bali, ka sɛnɛfɛnw banaw kɛlɛ cogo ɲuman na. Ka fara o kan, pepitiri dɔw bɛ se ka fɛnɲɛnamafagalanw falenni, u yiriwali ani u lamɔcogo tiɲɛ, ka fɛnɲɛnamafagalanw kɛlɛli kuntilenna sɔrɔ.
(4) Ɲɛgɛnɛsiraw
1. Ɲɛgɛnɛsiraw ni u dilancogo : Pepitidiw bɛ farikolojidɛsɛ kɛcogo ɲuman sɔrɔ, u bɛ dɔ fara fari ji hakɛ kan ani ka fari ji to a la. Pepitiri dɔw fana bɛ se ka farikolokisɛw dilancogo ni u labɛncogo kura sabati, ka farikolojidɛsɛ furaw baara sabati. Kolazɛni pepitiriw bɛ se ka kolajɛ falen fari la, ka dɔ bɔ kurukuruw sɔrɔli la ani ka fari jɔ ani ka nɔgɔya.
2. Fɛnɲɛnamafagalanw ni kɔrɔya kɛlɛli : Pepitiri dɔw bɛ se ka melanini sɔrɔli bali, ka kɛ sababu ye ka mɔgɔ fin. Glutathione bɛ se ka melanin sɔrɔli dɔgɔya ni a ye melanin ɲɛbila dopaquinone dɔgɔya. Peptides fana bɛ ni farikolo tangalanw ye, u bɛ dɛmɛ ka farikolo yɔrɔw bɔ farikolo la, ka fari kɔrɔya bila kɔfɛ, ani ka funankɛya cogoya sabati.
Peptide ɲininiw cogoya sisan
Sɛgɛsɛgɛli cogoya sisan: Sisan, ɲɛtaa caman kɛra pepitiri ɲinini na. Sɛgɛsɛgɛli jɔnjɔnw na, pepitiriw jɔcogo, u baaracogo ani u kɛcogo faamuyali bɛ ka juguya ka taa a fɛ. Biyotɛkinolozi kɔrɔlenw sababu fɛ i n’a fɔ jamu ni farikolojɔli, pepitiriw bɛ se ka dilan ka ɲɛ ani ka fɛn caman sɛmɛntiya, o bɛ sira caman da mɔgɔw ɲɛ u kɛcogo la. Sɛgɛsɛgɛli waleyali la, pepitiriw tali bɛ ka caya forow la i n’a fɔ furakɛli, dumuni, ani sɛnɛ, ni pepitiriw bɛ ka don sugu la, olu hakɛ bɛ ka caya.
Kuncɛli
I n’a fɔ biyomolekuli kulu nafama dɔ, pepitiriw bɛ ni jɔcogo kɛrɛnkɛrɛnnenw ye, u danfara tɛ kelen ye, ani u ka baara ka bon. Fɛn caman na i n’a fɔ furakɛli, pepitiriw ye nafa caman jira u kɛcogo la.
Sosow (Sɔrɔyɔrɔw).
[1] Li Y, Di Q, Luo L, ani mɔgɔ wɛrɛw. Fitosulfokine pepitiriw, u minɛyɔrɔw, ani u baarakɛcogo[J]. Danyɔrɔw jiriw dɔnniya la, 2024,14. Kalanjɛ ni sɛbɛnni: kalanjɛ ni sɛbɛnni gafew.
[2] Pashmforoosh N, Baradaran M. Peptides minnu bɛ baara suguya caman kɛ ka bɔ Scorpion baga la: Fɛɛrɛba don bana suguya caman furakɛli la[J]. Iran Biomed J, 2023,27 (2 & 3):84-99.DOI:10.61186/ibj.3863. Ɲɛgɛnɛsiraw ani mɔgɔ dogoyɔrɔw.
[3] Singh T, Choudhary P, Singh S. Banakisɛfagalanw pepitidiw: u kɛcogo[M]//Enany S, Masso-Silva J, Savitskaya A. Hakilila minnu bɛ banakisɛfagalanw kan. Rijeka: IntechOpen, 2022.DOI: 10,5772/intekopen.99190. Bamako : DNAFLA, 2019.
[4] Kwatra B, Zafar J, Choudhary M, ani mɔgɔ wɛrɛw. PEPTIDES (PEPTIDES) KA ƝƐNABƆLI ANALEPTIKI[J]. Duniya kɔnɔ furakɛli ni ɲɛnamaya furakɛli kalanw gafe, 2021,5.DOI:10.32553/ijmbs.v5i1.1671.
[5] Sultana A, Luo H, Ramakrishna S. Banakisɛfagalanw ni u kɛcogo Biomedical Sector kɔnɔ[J]. Banakisɛfagalanw-Basel, 2021,10(9).DOI:10.3390/banakisɛfagalanw10091094.
[6] Fu Y, Amin M, Li Q, ani a ɲɔgɔnnaw. A kɛcogo balocogo la: Pepitidiw i n’a fɔ dumuni dumanfɛnw[M]//2021:569-580.DOI: 10.1016/B978-0-12-821389-6.00014-5.
[7] van der Does AM, Hiemstra PS, Mookherjee N. Banakisɛfagalanw ka jatigila lafasali peptides: farikolo tangalanw baarakɛcogo ani bamanankan baarakɛcogo[J]. Ɲɛtaa minnu kɛra furakɛli ni ɲɛnamayako kɔlɔsili la, 2019,1117:149-171.DOI:10.1007/978-981-13-3588-4_10.
