By Cocer Peptides 
1 म्हयनो आदीं
ह्या संकेतथळार दिल्ले सगळे लेख आनी उत्पादन माहिती फकत म्हायती प्रसार आनी शिक्षणीक उद्देशां खातीर आसात.
ह्या संकेतथळार दिल्ले उत्पाद फकत इन विट्रो संशोधनाक आसात. आंतकड्यांनी संशोधन (लॅटीन: *कंवचेंत*, म्हळ्यार कंवचेच्या आयदनांत) मनशाचे कुडीभायर जाता. हे उत्पाद वखदां न्हय, अमेरिकेच्या अन्न आनी वखदां प्रशासनान (FDA) मान्यताय दिवंक ना, आनी खंयचेय वैजकी स्थिती, रोग वा दुयेंस आडावंक, उपचार करपाक वा बरे करपाक वापरूंक फावना. मनशाच्या वा जनावरांच्या कुडींत खंयच्याय रुपांत हीं उत्पादनां हाडपाक कायद्यान खर बंदी आसा.
एक नियाळ
पॅप्टायड हो जैव अणुकेंद्रांचो म्हत्वाचो वर्ग आसून तांचो जीव शास्त्राच्या मळार म्हत्वाचो वांटो आसा. जीवांभितरल्या शारिरीक नियंत्रणासावन वेगवेगळ्या उद्देगांतल्या वेव्हारीक उपेगामेरेन पॅप्टायडांत व्हड क्षमता आनी विविधताय दिसून येता.
आकृती 1. सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायडांची क्रियेची यंत्रणा.
पॅप्टायडांची मुळावी संकल्पना
(१) पॅप्टायडांची व्याख्या
पॅप्टायड बंधांतल्यान जोडिल्ल्या अॅमिनो अॅसिडांवरवीं तयार जाल्लीं संयुगां म्हळ्यार पॅप्टायड. एका अॅमिनो अॅसिडाचो कार्बोक्झील गट निर्जलीकरण जावन दुसऱ्या अॅमिनो अॅसिडाच्या अॅमिनो गटावांगडा घनीभूत जावन जायत्या अॅमिनो अॅसिडांक जोडून पॅप्टायड साखळी तयार जाता तेन्ना पॅप्टायड बंध तयार जाता. अॅमिनो अॅसिडांची संख्या उणी आसतना ताका ऑलिगोपॅप्टायड म्हण्टात; जेन्ना अॅमिनो अॅसिडांची संख्या व्हड आसता तेन्ना ताका पॉलीपॅप्टायड अशें म्हण्टात. जिव्या जीवांत ट्रायपॅप्टायड आनी टेट्रापॅप्टायड अशे विशिश्ट कार्य आशिल्ले जायते ल्हान पॅप्टायड विशिश्ट शारिरीक कामां नेटान करपाक शकतात.
(२) पॅप्टायडांची रचणूक
1. प्राथमिक रचणूक: हातूंत पॅप्टायड साखळींतल्या अॅमिनो अॅसिडांच्या क्रमाक संदर्भ दितात, जो पॅप्टायडाची मुळावी रचणूक आसून ताची विशिश्टताय आनी कार्य थारायता. वेगवेगळ्या अॅमिनो अॅसिड क्रमांकांक लागून पॅप्टायडांक वेगवेगळे रसायनीक गुणधर्म आनी जैविक क्रिया मेळटात. कांय सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायडांत विशिश्ट अॅमिनो अॅसिड क्रमांक आसतात, जाका लागून तांकां बॅक्टेरियाच्या पेशी पड्ड्यांक विशिश्ट रितीन बंधन करपाक आनी खंडीत करपाक मेळटात.
2. दुय्यम संरचना: पॅप्टायड साखळींतल्या हायड्रोजन बंधांसारक्या परस्पर क्रियांक लागून तयार जाल्ली थळावी अवकाशीय संरचना, तातूंत α-हेलिक्स आनी β-पत्रकां सारकिल्लीं सामान्य संरचनां आसतात. हे संरचना पॅप्टायड साखळीक आनीक गुठलावपाक आनी स्थीर करपाक आदार करतात आनी ताचे कार्यात्मक क्रियाशीलतेंत म्हत्वाची भुमिका करतात. कांय प्रथिन विभागांत α-हेलिक्स तयार जाल्ल्यान प्रथिनाची स्थिरताय आनी कार्यात्मक क्रिया वाडटा.
3. तृतीयक संरचना: दुय्यम संरचनेचेर आदारिल्ली पॅप्टायड साखळी फुडें गुठलायल्यार आनी कुंडली करून तयार जाल्ली त्रिमितीय अवकाशीय संरचना. तृतीयक संरचना पॅप्टायडाचो एकंदर आकार आनी कार्यात्मक सुवातींचो उक्ताडार येवप थारायता, जें हेर रेणूकडेन जावपी परस्पर क्रियाखातीर म्हत्वाचें आसता. कांय वाडीच्या घटक पॅप्टायडांची तृतीयक संरचना तांची विशिश्ट कोशिका पृश्ठभागाच्या ग्राहीक बांदपाची तांक थारायता आनी ताका लागून कोशिका वाड आनी भेद संकेत सुरू जातात.
आकृती 2 पीएसके जैवसंश्लेशण, संकेत आनी कार्यांचें एक काम करपी मॉडेल. पीएसके पूर्ववर्ती (pPSKs) सिस-गोल्गींतल्या टीपीएसटी वरवीं उत्प्रेरक जावन टायरोसिन सल्फेशन (तांबड्या एसान दाखयल्लें) जाता आनी उपरांत अपोप्लास्टांत प्रोटीओलायटीक विच्छेदन जाता.
पॅप्टायडांचें वर्गीकरण
(१) स्त्रोताप्रमाण वर्गीकरण
1. जनावरांतल्यान मेळपी पॅप्टायड: जनावरांच्या ऊतकांतल्यान आनी कुडीच्या द्रवांतल्यान मेळपी, जशे की दुदापसून काडिल्ल्या कॅसिन पॅप्टायड, जातूंत कॅल्शियम शोशण करपाक चालना दिवप आनी रोगप्रतिकार शक्त नियंत्रीत करप हांचो आस्पाव जाता. जनावरांतल्यान मेळपी पॅप्टायडांचो फायदो म्हळ्यार मनशाचे कुडीकडेन तांची बरी सुसंगती आशिल्ल्यान तीं मनशाचे कुडींत सहजपणान शोशून घेतात आनी ताचो उपेग करतात.
2. वनस्पतींतल्यान मेळपी पॅप्टायडः वनस्पतींपसून काडिल्ले, जशे की सोया पॅप्टायड आनी गंवाचे पॅप्टायड. वनस्पतींतल्यान मेळपी पॅप्टायडांचो फायदो व्यापक कच्चो मालाचो स्त्रोत आनी उणो खर्च आसता, तेच बरोबर तातूंत अँटीऑक्सिडेंट आनी रगतदाब उणो करपी परिणाम अशे वेगवेगळे जैविक क्रियाय आसतात. सोया पॅप्टायड कोलेस्टेरॉलाची पातळी उणी करपाक शकता आनी हृदयविकाराचे भलायकेक फायदो करपाक शकता अशें जायत्या अभ्यासांतल्यान दिसून आयलां.
3. सूक्ष्मजंतूपसून मेळपी पॅप्टायडः सूक्ष्मजंतू किण्वनांतल्यान तयार जातात, जशे की कांय बॅक्टेरिया कडल्यान तयार जावपी सुक्ष्मजंतूविरोधी पॅप्टायड. सूक्ष्मजंतूपसून मेळपी पॅप्टायडांत खाशेली सुक्ष्मजंतूविरोधी यंत्रणा आसता आनी वखदां प्रतिरोधक बॅक्टेरियाचेर बरे प्रतिबंधात्मक परिणाम दाखयतात, वखदां मळार संभाव्य मोल दवरतात.
(२) कार्याप्रमाण वर्गीकरण
1. जैव सक्रिय पॅप्टायड: ह्या पॅप्टायडांत रगतदाब, रगतांतली साकर आनी रोगप्रतिकार शक्त नियंत्रीत करप अशीं जायतीं शारिरीक नियंत्रक कार्यां आसतात. एंजिओटॅन्सिन रुपांतरीत करपी एंझायम प्रतिबंधक (ACEI peptides) एंजिओटॅन्सिन रुपांतरीत करपी एंझायमाची क्रिया आडावंक शकतात, ताका लागून रगतदाब उणो जाता आनी उच्च रक्तदाब आशिल्ल्या दुयेंतीचेर उपचारात्मक परिणाम म्हत्वाचे जातात.
2. सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायडः हे पॅप्टायड बॅक्टेरिया, बुरशी, व्हायरस ह्या सुक्ष्मजंतूंक आडावंक वा मारूंक शकतात. सैमांत ते अस्तित्वांत आसतात आनी सुक्ष्मजंतूच्या कोशिका पड्ड्याची संरचनेंत खंड पडून सुक्ष्मजंतूविरोधी परिणाम करप अशी खाशेली क्रियेची यंत्रणा आसता. जैव वैजकी मळार प्रतिजैव प्रतिकारशक्तीच्या प्रस्नांचेर उपाय काडपाखातीर सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायड हीं संभाव्य वखदां मानतात.
पॅप्टायडांचीं कार्यां
(१) शारिरीक कार्यांचें नियंत्रण
1. हार्मोनल रेग्युलेशन: जायते पॅप्टायड हार्मोन कुडींत म्हत्वाची नियंत्रक भुमिका करतात. इन्सुलिन हो स्वादुपिंडांतल्या बीटा पेशींतल्यान स्रावीत जावपी पॅप्टायड हार्मोन आसून तो रगतांतल्या ग्लुकोजाची पातळी नियंत्रीत करता, कोशिकीय ग्लुकोजाचो वापर आनी वापर करपाक मदत करता आनी रगतांतली ग्लुकोजाची पातळी स्थीर दवरता. इन्सुलिनाचो स्राव फावो तो नासलो वा ताचें कार्य असामान्य आसल्यार ताका लागून रगतांतली ग्लुकोजाची पातळी वाडून गोडेंमूत जावंक शकता.
2. तंत्रिका नियंत्रण: तंत्रिका तंत्रांतल्यान म्हायती प्रसारण आनी नियंत्रणांत तंत्रिका पॅप्टायडांची भुमिका आसता. एन्डोर्फिनांचे मॉर्फिन सारकेच वेदनाशामक परिणाम आसतात, ते तंत्रिका कोशिकांच्या पृश्ठाचेर आशिल्ल्या ओपिओइड ग्राहीक बांदून वेदना संकेतांचें संप्रेषण उणें करतात. तशेंच मनोवृत्ती, न्हीद, भूक ह्या शारिरीक प्रक्रियांचें नियंत्रण करपाक न्यूरोपॅप्टायड वांटो घेतात.
(२) रोगप्रतिकार शक्त नियंत्रणांत वांटो घेवप
1. रोगप्रतिकार पेशीची क्रियाशीलता वाडोवप: कांय पॅप्टायड रोगप्रतिकार पेशींच्या प्रसाराक आनी भेदाक उत्तेजन दिवन तांची क्रियाशीलता वाडोवंक शकतात. देखीक- थायमोसिन टी लिंफोसाइट्साची परिपक्वता आनी भेद करपाक मदत करता, कुडीची कोशिकीय रोगप्रतिकार शक्त वाडयता आनी रोगप्रतिकार शक्त इबाडिल्ल्या दुयेंतींचेर उपचार करपाक सादारणपणान वापरतात.
2. रोगप्रतिकार शक्तीच्या घटकांच्या स्रावाचें नियंत्रण करप: पॅप्टायड रोगप्रतिकार शक्तीच्या पेशींनी वेगवेगळ्या रोगप्रतिकार घटकांच्या स्रावाचें नियंत्रण करून रोगप्रतिकार शक्त समतोल दवरूंक शकतात. कांय सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायड दाहक सायटोकाइनांच्या स्रावाचें नियंत्रण करूंक शकतात, रोगजंतूच्या आक्रमणाआड राखण करपाखातीर कुडीची दाहक प्रतिसाद वाडयतात आनी दाहकतायेच्या फुडल्या टप्प्यांत चड दाहक प्रतिसाद आडावून ऊतकांचे नुकसान उणें करतात.
(३) पदार्थाच्या चयापचयाक चालना दिवप
1. प्रथिनांचे चयापचय: प्रथिनांच्या संश्लेशणांत आनी विघटनांत पॅप्टायड वांटो घेतात. प्रथिन संश्लेशण करतना अॅमिनो अॅसिड पॅप्टायड बंधांनी जोडून पॅप्टायड साखळी तयार जातात आनी उपरांत तीं एकठांय करून विशिश्ट कार्यां आशिल्लीं प्रथिनां तयार करतात. कुडींतले प्रोटीज प्रथिनांचे जलविघटन करून पॅप्टायड विभाग तयार करतात आनी ताचे फुडें अॅमिनो अॅसिडांत विभागून कुडीक पोशण आनी उर्जा मेळटा.
2. चरबी चयापचय: कांय पॅप्टायड चरबी चयापचयांत आस्पाव आशिल्ल्या एंझायमांच्या क्रियाशीलतेचें नियंत्रण करपाक शकतात, चरबी संश्लेशण आनी विघटन हांचेर परिणाम करतात. कांय पॅप्टायड फॅटी अॅसिड ऑक्सिडीभवनाक चालना दिवंक शकतात, कुडींत चरबी एकठांय जावप उणें करतात आनी स्थूलताय आडावपाक आनी उपचारांत तांचो संभाव्य उपेग जावं येता.
पॅप्टायडांचे उपेग
(१) वखदां क्षेत्र
1. वखदांचो विकास: १.
सुक्ष्मजंतूनाशक वखदां: प्रतिजैव प्रतिकारशक्तीचो वाडत आशिल्लो प्रस्न पळयल्यार सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायड नव्या सुक्ष्मजंतूनाशक वखदां तयार करपाक एक हॉटस्पॉट जाल्यात. सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायड वेगवेगळ्या वखदांक प्रतिरोधक बॅक्टेरियाआड उत्कृश्ट प्रतिबंधात्मक परिणाम दाखयतात आनी तांकां प्रतिकार करपाची शक्यताय उणी आसता. बेब्याच्या कातींतल्यान मेळपी सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायडांचो कातीच्या संसर्गाचेर आनी हेर दुयेंसांचेर उपचार करपाक आशादायक परिणाम दिसून आयल्यात.
हेर वखदां: हृदयविकार, गोडेंमूत अशा तरेकवार रोगांचेरूय पॅप्टायड आदारीत वखदांचो उपेग करतात. गोडेंमूताचेर उपचार करपाखातीर ग्लुकागोनासारके पॅप्टायड-१ (GLP-1) अॅनालॉग जीएलपी-१ च्या शारिरीक परिणामांची नक्कल करूं येतात, इन्सुलिनाच्या स्रावाक चालना दिवंक शकतात, रगतांतली ग्लुकोजाची पातळी उणी करतात आनी हायपोग्लायसीमियाचो धोको उणो आसता.
2. वखदां वाहक: वखदां लक्ष्यीकरण आनी जैव उपलब्धताय वाडोवपाखातीर पॅप्टायड वखदां वाहक म्हूण काम करूंक शकतात. लक्ष्य गुणधर्म आशिल्ल्या पॅप्टायडांकडेन वखदां जोडून वखदां रोगाच्या सुवातेर नेटान पावोवंक मेळटात, जाका लागून सामान्य ऊतकांचें लुकसाण उणें जाता. तशेंच पॅप्टायड वाहक वखदांचो विद्राव्यताय आनी स्थिरताय सुदारूंक शकतात, जाका लागून उपचाराची कार्यक्षमताय वाडटा.
(२) अन्न उद्देग
1. पोशण बळगें: पॅप्टायडांत उत्कृश्ट पोशण गुणधर्म आसतात आनी ते सहज पचतात आनी शोशून घेतात, देखून ते अन्न पदार्थांत पोशण बळगें म्हणून योग्य थारतात. देखीक- अर्भकांच्या सुत्रांत कॅसिन पॅप्टायड घालून सूत्राचें पोशण मोल वाडोवंक शकता आनी अर्भकाची वाड आनी विकास वाडोवंक शकता. जाण्टे आनी शस्त्रक्रिया उपरांतच्या पुनर्वसन दुयेंती अशा खाशेल्या लोकसंख्येखातीर पॅप्टायड भरपूर आशिल्ले अन्न तांची पोशण गरजो भागोवपाखातीर सहज शोशून घेवपाक येवपी उच्च दर्जाचें प्रथिन दिवंक शकतात.
2. रूच वाडोवप: कांय पॅप्टायडांत खाशेली रूच आसतात आनी तांचो उपेग जेवणाचें पोत आनी रूच सुदारपाखातीर करूं येता. कांय उमामी भरपूर आशिल्ले पॅप्टायड अन्न पदार्थाची उमामी रूच वाडोवंक शकतात, जाका लागून ताचो दर्जो वाडटा. तेभायर पॅप्टायड रूच वाडोवपी म्हूण काम करूंक शकतात, हेर रूच संयुगांवांगडा समन्वय करून अन्नधान्याची एकंदर रूचीची वळख वाडोवंक शकतात.
3. संवर्धन आनी सुक्ष्मजंतूनाशक गुणधर्म: सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायडांत सूक्ष्मजंतू वाड आडावपाची तांक आसता आनी अन्न उद्देगांत सैमीक संरक्षक म्हणून वापरूं येता. अन्न पदार्थांत सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायड घालल्यार ताचें शेल्फ लायफ वाडूंक शकता, रसायनीक संरक्षक पदार्थांचो वापर उणो करूं येता आनी अन्न सुरक्षीतताय वाडूंक शकता. देखीक- मांसांतले पदार्थ, दुदाचे पदार्थ आनी हेर खाणां-जेवणांत सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायडांचो आस्पाव केल्यार बॅक्टेरिया आनी मोल्ड हांची वाड प्रभावीपणान आडावंक मेळटा, जाका लागून अन्न ताजगी तिगून उरता.
(३) शेतकी मळार
1. वनस्पती वाडीचें नियंत्रण: वनस्पतींतल्यान मेळपी पॅप्टायड हार्मोन जशे की वनस्पती सल्फोनीक पॅप्टायड (PSKs) वनस्पतीची वाड, विकास आनी रोगप्रतिकार शक्त हातूंत म्हत्वाचो वांटो आसता. पीएसके वनस्पतीच्या पेशींचें विभाजन आनी वाड करपाक मदत करूंक शकतात, वनस्पती प्रजनन प्रक्रियांचें नियंत्रण करूंक शकतात आनी दैहिक पेशी भ्रूणजनन प्रेरीत करूंक शकतात. शेतकी उत्पादनांत पीएसकेचो बाह्यजनन उपेग वा वनस्पतींभितर पीएसके पातळेचें नियंत्रण केल्यार पिकाचें उत्पन्न आनी दर्जो वाडूंक शकता.
2. कीड आनी रोग नियंत्रण: पिकांतल्या कीड आनी रोगांचेर नियंत्रण दवरपाखातीर सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायडांचो जैव कीटकनाशक म्हणून उपेग करूं येता. रसायनीक कीटकनाशकांकडेन तुळा केल्यार सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायडांत पर्यावरणाक अनुकूलताय आनी उण्यांत उणे अवशेश अशे फायदे मेळटात. देखीक- किडींतल्यान मेळपी कांय सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायड वनस्पती रोगजंतूंची वाड आडावंक शकतात, जाका लागून पिकाच्या रोगांचेर प्रभावी नियंत्रण मेळटा. तेभायर कांय पॅप्टायड किडींची वाड, विकास आनी प्रजनन हातूंत आडमेळीं हाडून कीटक नियंत्रणाचे उद्दिश्ट साध्य करतात.
(४) प्रसाधनां
1. ओलसाण आनी दुरुस्ती: पॅप्टायडांत उत्कृश्ट मॉइस्चरायझिंग गुणधर्म आसतात, ताका लागून कातीचें ओलसाण वाडटा आनी कातीचें हायड्रेशन तिगून उरता. कांय पॅप्टायड कातीच्या पेशींची दुरुस्ती आनी पुनरुत्पादनाकय चालना दिवंक शकतात, जाका लागून कातीच्या आडखळीचें कार्य वाडटा. कोलेजन पॅप्टायड कातींत कोलेजन भरून काडूंक शकतात, ताका लागून सुरकुती तयार जावप उणें जाता आनी कात घट्ट आनी गुळगुळीत जाता.
2. धवें करप आनी पिरायेच्या विरोधांत: कांय पॅप्टायड मेलानीन संश्लेशणाक आळाबंदा हाडून धवें करपाचो परिणाम मेळोवंक शकतात. ग्लुटाथिओनान मेलानीन पूर्ववर्ती डोपॅक्विनोन उणें करून मेलानीन उत्पादन उणें करूं येता. तशेंच पॅप्टायडांत अँटीऑक्सिडेंट गुणधर्म आसतात, जे कुडींतले मुक्त कण काडून उडोवपाक, कातीची पिराय वाडपाक कळाव करपाक आनी तरणाटीपणाची रुप तिगोवन दवरपाक मदत करतात.
पॅप्टायड संशोधनाची सद्याची स्थिती
सद्याची संशोधन स्थितीः सद्या पॅप्टायड संशोधनांत म्हत्वाची प्रगती जाल्या. मुळाव्या संशोधनांत पॅप्टायडाची संरचना, कार्य आनी क्रियेची यंत्रणा हांची समजूत खोलायेन जायत वता. अनुवंशीक अभियांत्रिकी आनी प्रथिन अभियांत्रिकी ह्या प्रगत जैवतंत्रज्ञानांतल्यान पॅप्टायडांचें कार्यक्षमतेन संश्लेशण आनी सुदारणा करूं येता, जाका लागून तांच्या उपेगाच्यो चड शक्यताय उक्त्यो जातात. अनुप्रयुक्त संशोधनांत वैजकी, अन्न, शेती ह्या मळार पॅप्टायडांचो वापर वाडत आसा आनी पॅप्टायड आदारीत उत्पादनांची संख्या वाडत आसा.
निश्कर्श
जैव अणुकेंद्रांचो एक म्हत्वाचो वर्ग म्हूण पॅप्टायडांत खाशेली संरचना, विंगड विंगड वर्गीकरण आनी व्यापक कार्यां आसतात. वैजकी सारक्या जायत्या मळार पॅप्टायडांचो उपेग करपाचें म्हत्वाचें मोल दिसून आयलां.
स्रोत
[1] ली वाय, दी क्यू, लुओ एल, इ. फायटोसल्फोकायन पॅप्टायड, तांचे ग्राही आनी कार्यां[J]. वनस्पत विज्ञानांतली शिमो, 2024,14. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:266794980 ह्या ग्रंथांतल्यान मेळटा.
[2] पश्मफोरूश एन, बारादरन एम. बिच्छूच्या विखापसून विंगड विंगड कार्यां आशिल्ले पॅप्टायड: विंगड विंगड प्रकारच्या रोगांचेर उपचार करपाची व्हड संद[J]. इराण बायोमेड जे, 2023,27 (2 & 3): 84-99.DOI: 10.61186 / ibj.3863.
[3] सिंग टी, चौधरी पी, सिंग एस सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायड्स: क्रियेची यंत्रणा[एम]//एनानी एस, मासो-सिल्वा जे, सावित्स्काया ए.सूक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायडांचेर अंतर्दृष्टी. रिजेका: इंटेकओपन, 2022.डीओआय: 10.5772 / इंटेकोपेन.99190.
[4] क्वात्रा बी, जफर जे, चौधरी एम, इ. पेप्टायडांचे विश्लेशणात्मक उपेग[J]. इंटरनॅशनल जर्नल ऑफ मेडिकल अँड बायोमेडिकल स्टडीज, 2021,5.DOI:10.32553/ijmbs.v5i1.1671.
[5] सुल्ताना ए, लुओ एच, रामकृष्ण एस सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायड आनी जैव वैजकी क्षेत्रांत तांचे उपेग[जे]. प्रतिजैव वखदां-बेसेल, 2021,10 (9). डीओआय: 10.3390 / प्रतिजैव वखदां10091094.
[6] फू वाय, अमीन एम, ली क्यू, इ. पोशणांत उपेग: रुच वाडोवपी म्हणून पॅप्टायड[M]//2021:569-580.DOI: 10.1016/B978-0-12-821389-6.00014-5.
[7] व्हान डर डोस ए एम, हिमस्ट्रा पी एस, मूखर्जी एन.अँटीमायक्रोबियल होस्ट डिफेन्स पॅप्टायड: इम्युनोमोड्यूलेटरी फंक्शन्स आनी ट्रान्सलेशनल प्रॉस्पेक्ट्स[जे]. प्रायोगिक वैजकी आनी जीवशास्त्रांतली प्रगती, 2019,1117:149-171.DOI:10.1007/978-981-13-3588-4_10.
