Cocer Peptides fɛ 
a bɛ kalo 1 bɔ
BƐƐRƐ KUNNAFONIW NI FƐRƐW KUNNAFONIW BƐƐ MIN BƐ NI WEBSITE KAN NA, U BƐ KUNNAFONIW FƆLƆ DƆRƆN NI KALANSENW YE.
Fɛn minnu bɛ di nin siti in kan, olu dabɔra ɲininiw dɔrɔn kama in vitro. Sɛgɛsɛgɛli in vitro (latinkan na: *glasi kɔnɔ*, o kɔrɔ ye gilasi kɔnɔ) bɛ kɛ hadamaden farikolo kɔkan. Nin fura ninnu tɛ furaw ye, Ameriki ka dumuniko ni furako ɲɛmɔgɔso (FDA) ma sɔn u ma, wa u man kan ka kɛ ka furakɛli bana, bana walima bana si bali, k’a furakɛ, walima k’a furakɛ. A dagalen don kosɛbɛ sariya fɛ ka nin fɛn ninnu don hadamaden walima bagan farikolo la cogo o cogo.
Kuma bɛɛ lajɛlen
Kɔnɔnatumuw ka kɔrɔya ye ɲɛnamaya kɛcogo nafama ye fɛnɲɛnamaw la, wa a ni farikolo ni banako caman bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na kosɛbɛ. Ni mɔgɔ si bɛ ka caya, selilɛriw ka kɔrɔya bɛ caya dɔɔni dɔɔni, o bɛ na ni farikolo yɔrɔw ni farikolo yɔrɔw baara dɔgɔyali ye ani ka bana suguya caman lawuli minnu bɛ sɔrɔ kɔrɔya fɛ. Peptidew, i n’a fɔ biyoactive molecules nafama kulu dɔ, olu ye jateminɛba sɔrɔ selilɛri kɔrɔya ɲinini siratigɛ la nin san laban ninnu na. Sɛgɛsɛgɛliw y’a jira ko pepitiriw jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ selilɛriw ka kɔrɔya taabolo labɛnni na. Jɛɲɔgɔnya min bɛ pepitiriw ni selilɛriw ka kɔrɔya cɛ, o sɛgɛsɛgɛli nafa ka bon kosɛbɛ walasa ka kɔrɔya kɛcogo ɲɛfɔ ani ka kɔrɔya kɛlɛli fɛɛrɛw labɛn.
Jaa 1. Fari kɔrɔya taabolo fɛɛrɛw. (a) Radicaux libres ani oksidan degun teori. Mitokondriyaw bɛ ROS dilan ni oksidan farikolojɔli ye. ROS caya kojugu bɛ se ka mitokondriyaw ni ADN sigicogo tiɲɛ, o bɛ na ni kolajɛ hakɛ dɔgɔyali ye ani ka MMP hakɛ caya farikolo yɔrɔw la. ( b ) Funuko miiriya. Fibroblaste ni keratinocytes minnu bɛ kɔrɔya, olu bɛ gundolafɛn caman bɔ minnu bɛ tali kɛ kɔrɔya la, olu dɔw ye TNF-α, IL-1, IL-6, IFN-γ ani MMPw ye. Nin sitokiniw minnu bɛ farikolo funu ɲɛ, olu bɛ farikolokisɛw kɔrɔya ni ROS sɔrɔli sabatili ye ani ka ATM/ p53/p21-signaling sira baara. ( c ) Fotokɔrɔya teori. Ultraviolet fiyɛli bɛ ROS bɔli bila sen kan ani ka MMPw bɔli daminɛ, o min bɛ fari kɔkanna matiriyali yɔrɔw tiɲɛ i n’a fɔ kolajɛ. ( d ) Glycosyl chimie teori min tɛ enzyme ye. Glycosylation min tɛ anzimu ye, o ye wale ye min bɛ kɛ sukaro dɔgɔyali hɔrɔnmaw ni farikolojɔlifɛnw, ADN ani tulumafɛnw amino kulu hɔrɔnmaw cɛ walasa ka AGEw ni ROSw dilan. AGEw dalajɛli, ka fara ROS kan, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka fɛn dɔw Changer cellules homéostase ni proteine structure la.
Kɔnɔnatumuw ka kɔrɔya
(1) Selilu kɔrɔya hakilina n’a jogo
Kɔnɔnatumu kɔrɔya bɛ tali kɛ bonya minɛcogo la min tɛ se ka wuli, selilu bɛ don min na tilali hakɛ dɔ kɛlen kɔfɛ walima ni u ye degun kɛrɛnkɛrɛnnenw sɔrɔ. A bɛ jogo suguya caman jira, i n’a fɔ selilu cogoya caman yeli, i n’a fɔ selilu hakɛ caya, a flakɛli, ani sitoplasma ka vacuolization; selilɛriw ka cycle jɔli, ni seliluw tɛ caya tuguni; ani β-galactosidase (SA-β-gal) min bɛ tali kɛ kɔrɔya la, o ka baara caya, o min ye sisan selilɛriw ka kɔrɔya taamasiɲɛw dɔ ye min bɛ kɛ ka caya. Sekɛrɛtɛri fɛnɲɛnamafagalan caman cili, yɔrɔ min na seliluw bɛ sitokini, kemokini ani poroteyizi suguya caman bɔ, ka kɛ sababu ye ka kɔrɔya fɛnɲɛnamafagalan (SASP) dilan.
(2) Kɔnɔnatumuw ka kɔrɔbayali kɔlɔlɔw
Farikolo yɔrɔw ni farikolo yɔrɔw baara tiɲɛni
Bugunw ye farikolo yɔrɔw ni farikolo yɔrɔw jɔlifɛn jɔnjɔnw ye, wa selilu kɔrɔbayali bɛ na ni farikolo yɔrɔw ni farikolo yɔrɔw baarabaliya ye. Farikolo yɔrɔw la, fiɲɛbanakisɛ kɔrɔlenw bɛ dɔ bɔ kolajɛ ni fiɲɛw labɛnni na, o bɛ kɛ sababu ye fari ka wuli ka bɔ a nɔ na, ka kurukuruw sɔrɔ, ani ka dilan seko tiɲɛ. Dusukun ni jolisiraw la, endoteliyali selilɛri minnu bɛ kɔrɔbaya, olu bɛ se ka kɛ sababu ye ka joli siraw kogow gɛlɛya ani ka u lamagacogo dɔgɔya, o bɛ dɔ fara dusukunnabana farati kan. Banakisɛfagalanw na, farikolo tangalanw kɔrɔya bɛ farikolo ka farikolo tangacogo fanga dɔgɔya, o bɛ kɛ sababu ye ka banakisɛw don mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ la ka caya ani ka dɔ bɔ u ka farikolo tangacogo la bolociw la.
Jɛɲɔgɔnya ni bana minnu bɛ sɔrɔ kɔrɔya fɛ
Kɔnɔnatumu kɔrɔya jatera fɛn nafamaba ye min bɛ mɔgɔ bila ka bana caman sɔrɔ minnu bɛ sɔrɔ kɔrɔya fɛ. Banakisɛfagalanw na i n’a fɔ Alzheimer bana ani Parkinson ka bana, senfagabana kɔrɔya bɛ tali kɛ banako taabolo la i n’a fɔ senfagabana saya ani senfagabana funu. Sukarodunbana na, pankreyasi β selilɛriw kɔrɔbayali bɛ se ka kɛ sababu ye ka inisɔndiya bɔli dafa, o bɛ nɔ bila joli sukaro hakɛ labɛnni na cogo bɛnnen na. Kɔnɔnatumuw kɔrɔbayali fana ni tumuw bɔli ni tumuw ka ɲɛtaa cɛ ka gɛlɛn. Kɔnɔnatumu kɔrɔbayali daminɛ na, o bɛ se ka kɛ tumuw kunbɛncogo ye, ka farikolokisɛ tiɲɛnenw caya dan tɛ min na. Nka, tumuw lamini na, SASP yɔrɔ minnu bɛ bɔ mɔgɔkɔrɔbaw fɛ, olu bɛ se ka tumokisɛw falen, ka don a la ani ka taa yɔrɔ wɛrɛw la.
Peptides (banakisɛfagalanw).
(1) Pepitiriw ɲɛfɔli n’u jɔcogo
Pepitidiw ye cakɛda surunw ye minnu bɛ sɔrɔ asidi aminikiw fɛ minnu sirilen don pepitiri jɛɲɔgɔnyaw fɛ. Ka da asidi aminiki tolenw hakɛ kan minnu bɛ u kɔnɔ, u bɛ se ka tila ka kɛ dipɛtidi, tripɛtidi, tetarapɛtidi ani polipɛtidi ye, ani fɛn wɛrɛw. Polipɛtidiw ye pepitiri cakɛda janw ye, u bɛ to sen na, wa u bolow tɛ. A ka c’a la, pepitiri cakɛda minnu kɔnɔ asidi aminikiw tɛ tɛmɛ 50 kan, olu bɛ jate pepitiriw ye walasa k’u ni farikolojɔlifɛnw danfara. Pepitiri cakɛda bɛɛ, fo pepitiri cyclique, N-terminal (amino-terminal) ani C-terminal (carboxy-terminal) tolen bɛ u la.
(2) Pepitidiw ka danfara
Daɲɛw danfara ka kɛɲɛ ni Source ye
Pepitiriw kɔnɔna na : fɛnɲɛnama yɛrɛ de bɛ minnu labɛn ani ka farikoloɲɛnajɛ baara suguya caman kɛ farikolo kɔnɔ. Neuropeptides, minnu bɛ u sen don taamasiɲɛw cili ni u labɛnni na farikoloɲɛnajɛw kɔnɔ, endorphines ni enkephalins fana sen bɛ o la, minnu bɛ dimimadafura ni dusukunnataw labɛn; ɔrimɔni pepitiriw, i n’a fɔ inisɔndiya, olu nafa ka bon kosɛbɛ joli sukaro hakɛ labɛnni na.
Pepitiri minnu bɛ bɔ kɛnɛma: u bɛ sɔrɔ dumuni na walima kɛnɛmafɛn wɛrɛw fɛ. Misali la, dumuni nafamafɛn dɔw bɛ se ka jilama kɛ dumunikɛminɛnw fɛ walasa ka pepitiriw dilan minnu bɛ baara kɛ ni fɛnɲɛnamaw ye, i n’a fɔ nɔnɔ pepitiriw, minnu bɛ farikolo baara caman kɛ, i n’a fɔ farikolo tangalanw ani farikolo tangalanw. Pepitidi minnu labɛnna ni kemikɛli ye walima biyoteknoloji fɛ, olu fana bɛ don pepitiriw kɔnɔ minnu bɛ bɔ kɛnɛma, wa u bɛ kɛ ka caya fura dilanni ni kɛnɛyaso furakɛli la.
Daɲɛw danfara ka kɛɲɛ ni baarakɛcogo ye
Peptides antioxydants : A bɛ se ka farikolo kɔnɔ radikaliw bɔ ani ka dɔ bɔ oksidan degun fɛ farikolokisɛw tiɲɛni na. Misali la, a jirala ko tigasunw ka pepitiriw bɛ farikolo tangalanw baara i n’a fɔ katalazi (CAT) ani glutathione peroxidase (GSH-Px) ka baara caya D-galactose bɛ sɔrɔ soso kɔrɔbaw dusukun ni u kunkolo yɔrɔw la, ka dɔ bɔ mitokondriyaw ka ADN bɔli fɛn caman sɛgɛsɛgɛli la kunsɛmɛ na, ani ka seliluw lakana.
Pepitidi minnu bɛ farikolo tangalanw sɛgɛsɛgɛ : Olu bɛ farikolo ka farikolo tangacogo ɲɛnabɔ, ka farikolo tangacogo jaabiw bonya walima ka u bali. Pepitiri dɔw minnu bɛ bɔ kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnamaw la, olu bɛ se ka farikolo tangalanw baara, ka farikolo ka farikolo tangacogo fanga bonya, ani ka dɛmɛ don banakisɛw ka banakisɛw ni tumuw sɔrɔli kɛlɛli la.
Pepitiri minnu bɛ seliluw ka bonya ɲɛnabɔ: Olu bɛ nɔ bila selilu ka baarakɛcogo la i n’a fɔ u caya, u danfara ani u fagali. Misali la, farikolojidɛsɛ fura (EGF) bɛ farikolojidɛsɛbanakisɛw caya ani ka u faranfasi, o bɛ joginda kɛnɛyali teliya.
Pepitiriw jɔyɔrɔ selilɛriw ka kɔrɔya la
(1) Mitokondriyaw ka baarakɛcogo ɲɛnabɔli
Mitokondriyaw jɔyɔrɔ ka bon selilɛriw ka fanga sɔrɔli la ani taamasiɲɛw cili la, wa u baarakɛbaliya bɛ tali kɛ selilɛriw ka kɔrɔya la kosɛbɛ. Pepitiri minnu bɛ bɔ mitokondriyaw la (MDP) i n’a fɔ humanin ani MOTS-c, olu jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ ɲɛnabɔli la selilɛriw ka kɔrɔya taabolo la. Kɔrɔya kɔfɛ min bɛ sɔrɔ sɛgɛn seginni fɛ, dɔkisisini walima perokisidi idɔrɔji furakɛli fɛ hadamadenw ka fiɲɛ fɔlɔw la, mitokondriyaw hakɛ bɛ bonya, mitokondriyaw ninakili hakɛ bɛ wuli, ani hadamaden ni MOTS-c hakɛ fana bɛ wuli. Humanin ni MOTS-c tali bɛ dɔ fara mitokondriyaw ninakili kan dɔɔni dɔkisisini bɛ minnu bila mɔgɔkɔrɔbaw la, wa a bɛ SASP yɔrɔw labɛn yɔrɔ dɔ la JAK sira fɛ, o b’a jira ko MDPw jɔyɔrɔ ka bon mitokondriyaw fanga sɛnɛcogo la ani SASP sɔrɔli la kɔrɔyabanakisɛw la.
Jaa 2 Mitokondriyaw girinya ni u fanga bɛ Changé doxorubicine ka kɔrɔya waati. (A) ADN mitokondriyaw (ADNmt) kopi hakɛ bɛ selilu minnu tɛ kɔrɔya (minnu bɛ lafiya) ani minnu bɛ kɔrɔya. . Skala bara, 20 μm. Tom20 nɔgɔli yɔrɔ min bɛ seli kelen na, o suman ni ImageJ ye. (C) ATP hakɛ selilɛriw la selilu minnu tɛ kɔrɔya (u lafiyalen don) ani minnu kɔrɔla. (D) Oksizɛni tali selilɛriw la (OCR) farikolokisɛw la minnu tɛ kɔrɔbaya ani minnu kɔrɔla. Basal ninakili, ninakili seko danma, ani ATP bɔli jate bɛ kɛ ka da furakisɛ pikiri kɛlen kan ka kɛɲɛ ni a dilabaga ka laadilikanw ye. (E) Asidi bɔli hakɛ kɔkanna selilɛri (ECAR) selilu minnu tɛ kɔrɔya (quiescent) ani selilu kɔrɔlenw na.
(2) A bɛ nɔ minnu bila taamasiɲɛw siraw la minnu bɛ tali kɛ kɔrɔya la
p53-p21 sira fɛ
p53 furakisɛ ye selilɛriw ka kɔrɔya ɲɛnabɔbaga jɔnjɔn ye. Ni farikolokisɛw bilala degunfɛnw na i n’a fɔ ADN tiɲɛni, p53 bɛ baara kɛ, o bɛ p21 jirali bila sen kan, o min bɛ kɛ sababu ye ka seliluw ka ɲɔgɔn minɛ G1 fasa la, o bɛ na ni selilu kɔrɔbayali ye. Pepitiri dɔw bɛ se ka p53-p21 sira sɛmɛntiya, o la, u bɛ nɔ bila selilɛriw ka kɔrɔya taabolo la. Pepitiri misɛnnin dɔw bɛ se ka ɲɔgɔn sɔrɔ ni p53 furakisɛ ye, k’a ka baara bali ani ka selilu kɔrɔya bila kɔfɛ. Kɔlɔsiliw y’a jira ko pepitiri kɛrɛnkɛrɛnnenw bɛ se ka p53 ni MDM2 (poroteyini min bɛ p53 ɲɛnabɔ cogo jugu) cɛ jɛɲɔgɔnya bali, ka p53 furakisɛ sabati ani k’a to a hakɛ bɛnnen na walasa ka a yɛrɛ tanga a baara kojugu ma min bɛ na ni selilɛri kɔrɔbayali ye.
Rb-E2F sira
Rb poroteyini ye selilɛri nafama wɛrɛ ye min bɛ se ka kɛ sababu ye ka E2F sɛbɛnnikɛlan na walasa ka selilɛriw ni ɲɔgɔn cɛ jɛnɛya jirali bali. Ni Rb poroteyini fosiriyalen don ani ni a ma baara kɛ, E2F bɛ bɔ, o bɛ selilɛriw don S fasa la ADN camanbɔli kama. Kɔnɔnatumuw kɔrɔbayatuma na, fɛn minnu bɛ Yɛlɛma Rb-E2F sira la, olu bɛ na ni selilɛriw ka taamacogo jɔli ye. Pepitiri dɔw bɛ se ka selilɛriw ka kɔrɔya ɲɛnabɔ ni Rb poroteyini fosforilasi cogoya sɛgɛsɛgɛli ye walima ka nɔ bila E2F baara la. Pepitiri dɔw bɛ se ka Rb poroteyini fosforilasi bali, ka Rb-E2F complexe sabatili sabati ani ka selilu kɔrɔya bila kɔfɛ.
(III) SASP ka sariyasun
SASP bɛ kɛ ni sitokini suguya caman ye, kemokiniw ani poroteyiziw, ani fɛn wɛrɛw. A bɔli tɛ nɔ bila kɔrɔyabanakisɛw yɛrɛ ka sigida fitinin dɔrɔn na, nka a bɛ nɔ bila fana farikolo yɔrɔw ni farikolokisɛw lamini na, ka funu jaabiw ni farikolokisɛw kɔrɔbayali sabati. Pepitiri dɔw bɛ se ka SASP dilanni ɲɛnabɔ ani ka a nɔ juguw nɔgɔya. A jirala fana ko pepitiri dɔw minnu bɛ bɔ jiriw la, olu bɛ SASP labɛn, u kɛtɔ ka taamasiɲɛw sira kɛrɛnkɛrɛnnenw baarakɛli bali ani ka dɔ bɔ SASP ni ɲɔgɔn cɛ fɛnw jirali la.
Peptidew tali selilɛriw ka kɔrɔya bilali kɔfɛ
(1) A kɛcogo minnu bɛ kɛ farikolo ladonni furaw la
Ikomi jamanadenw haminanko bɛ ka caya fari kɔrɔya ko la, pepitiriw ye baara kɛ kosɛbɛ farikolo ladonni baara la. Misali la, farikololadonfɛn dɔw minnu bɛ ni pepitiriw ye, olu b’a fɔ ko u bɛ fari kurukuruni ni fari sabati. Sɛgɛsɛgɛliw y’a jira ko pepitiri dɔw bɛ se ka kolajɛni sɔrɔli sabati ani ka fari lamagacogo ɲɛ. Pepitidi bɛ se fana ka farikolokisɛw labɛncogo ɲɛnabɔ, ka farikolojidɛsɛbanakisɛw baaracogo ɲɛ, ka farikolokisɛw tiɲɛni dɔgɔya min bɛ sɔrɔ kɛnɛmafɛnw fɛ i n’a fɔ UV fiɲɛ, ani ka fari kɔrɔbayali sumaya.
Jaa 3 Kɔrɔya fari fitiniw na ka se fari kɔrɔbaw ma.
(2) Baarakɛcogo minnu bɛ kɛ furaw dilanni na
Bana minnu bɛ mɔgɔ farikolo tiɲɛ, olu furakɛli
Pepitidi furaw dilanni bɛ layiduba ta walasa ka senfagabana kɔrɔya kunbɛn farikolojidɛsɛbanaw la. Pepitidi minnu bɛ taamasiɲɛw siraw labɛn selilɛri kɔnɔ, ka senfagabana ɲɛnamaya sabati, ani ka dilan nɔgɔya, olu dabɔra Alzheimer bana ni Parkinson bana furakɛli kama. Pepitiri dɔw bɛ se ka farikolojɔli dumuniw dalajɛli bali senfagabana kɔnɔ, ka dɔ bɔ senfagabana funu na, ka senfagabana kɔrɔya ni saya bila kɔfɛ. Pepitiri min tɔgɔ ye ko AC-5216, o bɛ se ka β-amiloïde farikolojɔli dumuniw dalajɛli bali ani ka hakili baara ɲɛ Alzheimer bana misali sogow la.
Dusukun ni jolisiraw ka banaw furakɛli
Dusukun ni jolisiraw furakɛli la, pepitiri furaw bɛ se ka bana taamasiɲɛw laɲini i n’a fɔ joli siraw kɔnɔnatumuw kɔrɔbayali ani dusukunnabanakisɛw kɔrɔbayali. Misali la, pepitiri dɔw bɛ se ka joli siraw ton ni endoteliyali selilɛriw baaracogo ɲɛnabɔ, ka joli siraw kɔnɔnatumuw kɔrɔbayacogo ɲɛ, ani ka dusukunnabanaw farati dɔgɔya. Pepitiri dɔw fana bɛ se ka dusukun tantannibana dilancogo ni u lasegincogo sabati, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka banaw furakɛ i n’a fɔ dusukun tantanni.
Kuncɛli
Kɔnɔnatumu kɔrɔya, i n’a fɔ ɲɛnamaya kɛcogo gɛlɛn dɔ, o bɛ nɔ bila farikolo kɛnɛya ni kɔrɔya taabolo la. Pepitidiw, i n’a fɔ biyoaktivi molekilɛriw kulu nafama, jɔyɔrɔ caman bɛ u la selilɛriw kɔrɔbayali labɛnni na. Mitokondriyaw ka baara ɲɛnabɔli fɛ, ka don taamasiɲɛw siraw la minnu bɛ tali kɛ kɔrɔya la, ani ka SASP sɛmɛntiya, pepitiriw bɛ se jira ka se ka selilɛri kɔrɔya bila kɔfɛ.
Sosow (Sɔrɔyɔrɔw).
[1] Kalidas C, Sangaranarayanan M V. Peptides[M]//Kalidas C, Sangaranarayanan M V. Biyofisiki Simi: Fɛɛrɛw ni baarakɛcogo. Cham: Springer Nature Suwisi, 2023:129-141. Bamako, Mali.
[2] He X, Wan F, Su W, ani mɔgɔ wɛrɛw. Ɲininikalan ɲɛtaa fari kɔrɔya ni a fɛnɲɛnamafagalanw kan[J]. Molecules, 2023,28(14},ARTICLE-NUMBER = {5556).DOI:10.3390/molecules28145556. Bamako, Mali.
[3] Altay Benetti A, Tarbox T, Benetti C. Sisan hakilinaw furakɛli ni ɲɛgɛnw dilanni ni u dicogo kan fari kɔrɔbayali kama[J]. Kosmetiki, 2023,10(2},ARTICLE-NUMBER = {54).DOI:10.3390/kosmetiki10020054.
[4] Wong P F. Editorial: Cellular Senescence: A sababuw, a kɔlɔlɔw ani furakɛli cogoyaw[J]. Dancɛw selilɛri ni yiriwali ɲɛnamayako la, 2022,10:884910.DOI:10.3389/fcell.2022.884910.
[5] Zonari A, Brace L. E., Al-Katib K, ani a ɲɔgɔnnaw. Senotherapeutique peptide bɛ farikolo ɲɛnamaya si hakɛ dɔgɔya ani ka fari kɛnɛya taamasiɲɛw ɲɛ[J]. Biorxiv, 2020. Kalanjɛ ni sɛbɛnni: kalanjɛ ni sɛbɛnni gafew.
[6] Kim S. J., Mehta H. H., Wan J., ani mɔgɔ wɛrɛw. Mitokondriyaw pepitiriw bɛ mitokondriyaw ka baara sɛmɛntiya selilɛriw ka kɔrɔya waati[J]. Kɔrɔya (Albany Ny), 2018,10(6):1239-1256.DOI:10.18632/kɔrɔya.101463.
[7] Garrido AM, Bennett M. Selilu kɔrɔya jateminɛ ni a kɔlɔlɔw joli siraw sɔgɔsɔgɔli la[J]. Sisan hakilinaw lipidologie la, 2016,27(5):431-438.DOI:10.1097/MOL.0000000000000327.
