ލިޔުނީ ކޯސަރ ޕެޕްޓައިޑްސް 
1 މަސް ކުރިން
މި ވެބްސައިޓުން ފޯރުކޮށްދޭ ހުރިހާ މާއްދާތަކާއި އުފެއްދުމުގެ މައުލޫމާތަކީ ހަމައެކަނި މައުލޫމާތު ފެތުރުމާއި ތައުލީމީ ބޭނުމުގައެވެ.
މި ވެބްސައިޓުގައި ފޯރުކޮށްދޭ އުފެއްދުންތަކަކީ ހަމައެކަނި އިން ވިޓްރޯ ރިސާޗަށް ޚާއްޞަ އުފެއްދުންތަކެކެވެ. އިން ވިޓްރޯ ރިސާޗް (ލެޓިން ބަހުން: *އިން ގްލާސް*، މާނައަކީ ބިއްލޫރި ތަކެތީގައި) އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުން ބޭރުގައި ކުރިއަށް ގެންދެއެވެ. މި އުފެއްދުންތަކަކީ ބޭސްތަކެއް ނޫން ކަމަށާއި، އެމެރިކާގެ ފުޑް އެންޑް ޑްރަގް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަން (އެފްޑީއޭ) އިން ފާސްކޮށްފައިވާ އުފެއްދުންތަކެއް ނޫން ކަމަށާއި، އެއްވެސް ސިއްހީ ހާލަތެއް، ބައްޔެއް، ނުވަތަ ބައްޔެއް ހުއްޓުވުމަށް، ފަރުވާ ދިނުމަށް، ނުވަތަ ފަރުވާ ކުރުމަށް ބޭނުންކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. މި އުފެއްދުންތައް އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑަށް ނުވަތަ ޖަނަވާރުގެ ހަށިގަނޑަށް އެއްވެސް ގޮތަކަށް ތައާރަފް ކުރުމަކީ ގާނޫނުން ވަރަށް ބޮޑަށް މަނާ ކަމެކެވެ.
އޯވަރވިއު
ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމަކީ ދިރޭ ޖަރާސީމުތަކުގައި މުހިންމު ބަޔޮލޮޖިކަލް ޕްރޮސެސްއެއް ކަމަށާއި، މިއީ ގިނަ އަދަދެއްގެ ފިޒިއޮލޮޖިކަލް އަދި ޕެތޮލޮޖިކަލް ހާދިސާތަކާ ވަރަށް ގާތުން ގުޅިފައިވާ ކަމެއް ކަމަށް ވެސް ޑރ. އުމުރު ދުވަސް އިތުރުވަމުންދާވަރަކަށް ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުން މަޑުމަޑުން ޖަމާވެ، ޓިޝޫތަކާއި ގުނަވަންތަކުގެ މަސައްކަތް ދަށްވެ، އުމުރާ ގުޅުންހުރި އެކި ބަލިތައް ފަށައެވެ. ޕެޕްޓައިޑްސް އަކީ މުހިންމު ބަޔޯއެކްޓިވް މޮލިކިއުލްތަކުގެ ކްލާހެއްގެ ގޮތުގައި ފާއިތުވި އަހަރުތަކުގައި ސެލްއުލަރ އެޖިންގ ރިސާޗްގެ ދާއިރާއިން ވަރަށް ބޮޑު ސަމާލުކަމެއް ހޯދާފައިވާ އެއްޗެކެވެ. ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސް ރެގިއުލޭޓް ކުރުމުގައި ޕެޕްޓައިޑްސްގެ މުހިއްމު ދައުރެއް އޮވެ އެވެ. ޕެޕްޓައިޑްސް އާއި ސެލްއުލަރ އެޖިންގ އާއި އޮންނަ ގުޅުން ހޯދުމަކީ މުސްކުޅިވުމުގެ މެކޭނިޒަމްތައް ސާފުކޮށްދިނުމާއި އެންޓި އެޖިންގ އިންޓަރވެންޝަންތައް ތަރައްޤީކުރުމަށް ވަރަށް މުހިންމު ކަމެކެވެ.
ފޮޓޯ 1. ހަންގަނޑު މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސްތަކުގެ މެކޭނިޒަމްތައް. (އ) ފްރީ ރެޑިކަލްސް އަދި އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް ތިއަރީ. މައިޓޮކޮންޑްރިއާ އިން އާރ.އޯ.އެސް އުފައްދަނީ އޮކްސިޑޭޓިވް މެޓަބޮލިޒަމް މެދުވެރިކޮށެވެ. މާގިނައިން އާރ.އޯ.އެސް ވުމުން މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް އަދި ޑީއެންއޭ ސްޓްރަކްޗަރ އަށް ގެއްލުން ލިބި، ކޮލަޖަންގެ މިންވަރު ދަށްވެ، ހަމުގެ ޓިޝޫގައި އެމްއެމްޕީ ގެ މިންވަރު އިތުރުވެއެވެ. ( ބ ) އިންފްލެމޭޝަން ތިއަރީ. ސެނެސެންޓް ފައިބްރޯބްލާސްޓްސް އަދި ކެރެޓިނޯސައިޓްސް އިން ސެނެސެންސް އާއި ގުޅުންހުރި ގިނަ އަދަދެއްގެ ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕްސް ސެކްރެޓް ކުރާއިރު، އޭގެ ތެރޭގައި ޓީއެންއެފް-α، އައިއެލް-1، އައިއެލް-6، އައިއެފްއެން-γ އަދި އެމްއެމްޕީސް ހިމެނެއެވެ. މި ޕްރޯއިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އިން ހަމުގެ ސެލްތައް މުސްކުޅިވުމަށް ބާރުއަޅަނީ އާރ.އޯ.އެސް އުފެއްދުން ޕްރޮމޯޓްކޮށް، އޭޓީއެމް/ ޕީ53/ޕީ21-ސިގްނަލިންގ މަގު އެކްޓިވޭޓްކޮށްގެންނެވެ. ( ގ ) ފޮޓޯއެޖިންގ ތިއަރީ. އަލްޓްރާވައިލެޓް އިރެޑިއޭޝަންގެ ސަބަބުން އާރ.އޯ.އެސް އުފެއްދުމާއި އެމްއެމްޕީ ތައް ނިކުމެ، ހަމުގެ އެކްސްޓްރާސެލިއުލަރ މެޓްރިކްސް ކޮމްޕޯނެންޓްތައް ކަމަށްވާ ކޮލަޖަން ޑިގްރޭޑް ވެއެވެ. ( ދ ) ނޮންއެންޒައިމެޓިކް ގްލައިކޯސިލް ކެމިސްޓްރީ ތިއަރީ. ނޮން އެންޒައިމެޓިކް ގްލައިކޯސައިލޭޝަން އަކީ ފްރީ ރިޑަކްޝަން ހަކުރުތަކާއި ޕްރޮޓީންތަކާއި ޑީއެންއޭ އަދި ލިޕިޑްތަކުގެ ފްރީ އެމިނޯ ގްރޫޕްތަކުގެ މެދުގައި ހިނގާ ރިއެކްޝަނަކުން އޭޖީއީ އާއި އާރްއޯއެސް އުފެއްދުމެވެ. އާރްއޯއެސް އާއި އެކު އޭޖީއީ ތައް އެއްވުމުން ސެލްގެ ހޯމޯސްޓޭސިސް އާއި ޕްރޮޓީން ސްޓްރަކްޗަރ އަށް ބަދަލުތަކެއް އަތުވެދާނެ އެވެ.
ސެލްއުލަރ އެޖިންގ
(1) ސެލްއުލަރ އެޖިންގ ގެ ކޮންސެޕްޓާއި ސިފަތައް
ސެލްއުލަރ އެޖިންގ އަށް ނިސްބަތްވަނީ ވަކި އަދަދެއްގެ ބައިބައިވުމަށްފަހު ނުވަތަ ވަކި ސްޓްރެސްތަކަށް ހުށަހެޅުމަށްފަހު ސެލްތައް ވަންނަ އިރިވަރސިބަލް ގްރޯތް އެރެސްޓް ސްޓޭޓަށެވެ. މިއީ ސެލްގެ މޯރފޮލޮޖީއަށް އަންނަ ބަދަލުތައް ފަދަ އާދައިގެ ސިފަތަކުގެ ސިލްސިލާއެއް ދައްކުވައިދޭ އެއްޗެއް ކަމަށާއި، އޭގެ ތެރޭގައި ސެލް ވޮލިއުމް އިތުރުވުމާއި، ފަށަލަ ފަޅާވުމާއި، ސައިޓޯޕްލާސްމް ވެކިއުލައިޒްވުން ހިމެނެއެވެ؛ ސެލް ސައިކަލް ހުއްޓުވުން، ސެލްތައް އިތުރަށް ގިނަ ނުވާ ގޮތަށް؛ އަދި ސެނެސެންސް އެސޯސިއޭޓެޑް β-ގެލެކްޓޯސައިޑޭޒް (SA-β-gal) ގެ ހަރަކާތް އިތުރުވުން ކަމަށާއި، މިއީ މިހާރު ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސްގެ އެންމެ ގިނައިން ބޭނުންކުރާ އެއް މާކެރެވެ. ބަދަލުވެފައިވާ ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕް، ސެލްތަކުން އެކި ސައިޓޮކިންސް، ކީމޯކައިންސް، އަދި ޕްރޮޓީއޭޒް ސެކްރެޓްކޮށް، ސެނެސެންސް އެސޯސިއޭޓެޑް ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕް (SASP) އުފެދެއެވެ.
(2) ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް ގެ ނަތީޖާ
ޓިޝޫތަކާއި ގުނަވަންތަކުގެ މަސައްކަތް ގޯސްވުން
ސެލްތަކަކީ ޓިޝޫތަކާއި ގުނަވަންތަކުގެ އަސާސީ ބިލްޑިންގ ބްލޮކް ތަކެއް ކަމަށާއި، ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުން ޓިޝޫތަކާއި ގުނަވަންތަކުގެ މަސައްކަތް ދަށްވެއެވެ. ހަމުގެ ޓިޝޫތަކުގައި ސެނެސެންޓް ފައިބްރޯބްލާސްޓްސް ގެ ސަބަބުން ކޮލަޖަން އާއި އިލާސްޓިކް ފައިބަރު ސިންތެސިސް މަދުވެ، ހަމުގެ އިލާސްޓިސިޓީ ގެއްލި، ރިއްސުން އުފެދި، މަރާމާތު ކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ދަށްވެއެވެ. ކާޑިއޯ ވެސްކިއުލަރ ސިސްޓަމްގައި ސެނެސެންޓް އެންޑޯތެލިއަލް ސެލްތަކުގެ ސަބަބުން ލޭހޮޅިތަކުގެ ފާރުތައް ހަރުވެ އިލެސްޓިސިޓީ ދަށްވެ، ކާޑިއޯ ވެސްކިއުލަރ ބަލިތަކުގެ ނުރައްކާ އިތުރުވެއެވެ. ދިފާއީ ނިޒާމުގައި ދިފާއީ ސެލްތައް މުސްކުޅިވުމުން ހަށިގަނޑުގެ ދިފާއީ ދިފާއީ މަސައްކަތް ބަލިކަށިވެ، ޕެތޯޖަން އިންވޭޝަން އަށް ފަރުދުން ފަސޭހަވެ، ވެކްސިންތަކަށް ދިފާއީ ނިޒާމުގެ ޖަވާބު ދަށްވެއެވެ.
އުމުރާ ގުޅުންހުރި ބަލިތަކާ ގުޅުން
އުމުރާ ގުޅުންހުރި ގިނަ ބަލިތަކުގައި ސެލް މުސްކުޅިވުމަކީ މުހިންމު ދުއްވާ އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވެއެވެ. އަލްޒައިމާ ބަލި އަދި ޕާކިންސަން ބަލި ފަދަ ނިއުރޯޑިޖެނެރޭޓިވް ބަލިތަކުގައި ނިއުރޯނަލް މުސްކުޅިވުމަކީ ނިއުރޯނަލް މަރުވުމާއި ނިއުރޯއިންފްލެމޭޝަން ފަދަ ޕެތޮލޮޖިކަލް ޕްރޮސެސްތަކާ ވަރަށް ގާތުން ގުޅިފައިވާ ކަމެކެވެ. ހަކުރުބަލީގައި ޕެންކްރިއޭޓިކް β ސެލްތައް މުސްކުޅިވުމުން އެކަށީގެންވާ ވަރަށް އިންސިއުލިން ސެކްރެޝަން ނުވެ، ލޭގެ އާދައިގެ ގްލޫކޯޒް ރެގިއުލޭޝަނަށް އަސަރުކުރެއެވެ. ސެލް މުސްކުޅިވުމަކީ ޓިއުމަރ ޖެނެސިސް އާއި ޓިއުމަރ ޕްރޮގްރެޝަން އާއި ވެސް ކޮމްޕްލެކްސް ގުޅުމެއް އޮންނަ ކަމެކެވެ. ސެލްތަކުގެ ކުރީކޮޅު މުސްކުޅިވުމަކީ ޓިއުމަރ ސަޕްރެޝަން މެކޭނިޒަމެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކޮށް، ހަލާކުވެފައިވާ ސެލްތައް ލިމިޓް ނެތި ގިނަވުން ހުއްޓުވައިދޭ ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް ޓިއުމަރ މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓްގައި ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުން ނިކުންނަ ސާސްޕް ކޮމްޕޯނެންޓްތަކުގެ ސަބަބުން ޓިއުމަރ ސެލް ބޮޑުވުމާއި، އިންވޭޝަން އަދި މެޓާސްޓޭސިސް އަށް މަގުފަހިވެދާނެއެވެ.
ޕެޕްޓައިޑްސް އެވެ
(1) ޕެޕްޓައިޑްތަކުގެ މާނައާއި އޮނިގަނޑު
ޕެޕްޓައިޑްސް އަކީ ޕެޕްޓައިޑް ބޮންޑް މެދުވެރިކޮށް ގުޅިފައިވާ އެމިނޯ އެސިޑްތަކުން އުފެދޭ ކުރު ޗޭން ކޮމްޕައުންޑްތަކެކެވެ. އެތަކެތި ހިމެނޭ އެމިނޯ އެސިޑް ރެސިޑިއުސްގެ އަދަދަށް ބަލާއިރު، އެއީ ޑައިޕެޕްޓައިޑްސް، ޓްރައިޕެޕްޓައިޑްސް، ޓެޓްރަޕެޕްޓައިޑްސް، އަދި ޕޮލިޕެޕްޓައިޑްސް ފަދަ ތަކެތީގެ ގޮތުގައި ބަހާލެވިދާނެއެވެ. ޕޮލިޕެޕްޓައިޑްތަކަކީ ދިގު، މެދުކެނޑުމެއްނެތި، ގޮފިތަކެއް ނެތް ޕެޕްޓައިޑް ޗޭންތަކެކެވެ. އާންމު ގޮތެއްގައި 50 އަށް ވުރެ ގިނަ އެމިނޯ އެސިޑް ނުހިމެނޭ ޕެޕްޓައިޑް ޗޭންތައް ޕްރޮޓީންތަކާ ތަފާތު ކުރުމަށްޓަކައި ޕެޕްޓައިޑްގެ ގޮތުގައި ގިންތިކުރެވެއެވެ. ސައިކްލިކް ޕެޕްޓައިޑް ފިޔަވައި ހުރިހާ ޕެޕްޓައިޑް ޗޭންތަކެއްގައި އެން-ޓާރމިނަލް (އެމިނޯ-ޓާރމިނަލް) އަދި ސީ-ޓާރމިނަލް (ކާރބޮކްސީ-ޓާރމިނަލް) ރެޒިޑެއިން އެއް ހުރެއެވެ.
(2) ޕެޕްޓައިޑްސް ގިންތިކުރުން
މަސްދަރަށް ބަލައިގެން ގިންތިކުރުން
އެންޑޯޖެނަސް ޕެޕްޓައިޑްސް: ޖަރާސީމު އަމިއްލައަށް އުފައްދާ އަދި ހަށިގަނޑުގެ ތެރޭގައި ތަފާތު ފިޒިއޮލޮޖިކަލް މަސައްކަތްތައް ކުރެއެވެ. ނާރުތަކުގެ ނިޒާމުގެ ތެރޭގައި ސިގްނަލް ޓްރާންސްމިޝަން އަދި ރެގިއުލޭޝަންގައި ބައިވެރިވާ ނިއުރޯޕެޕްޓައިޑްސް، އޭގެ ތެރޭގައި ތަދުކެނޑުމާއި މޫޑު ރެގިއުލޭޓް ކުރާ އަސަރުތައް ކުރާ އެންޑޯފިންސް އަދި އެންކެފަލިންސް ހިމެނެއެވެ؛ ލޭގެ ހަކުރު ބެލެންސް ރެގިއުލޭޓް ކުރުމަށް މުހިންމު އިންސިއުލިން ފަދަ ހޯރމޯން ޕެޕްޓައިޑްސް އެވެ.
އެގްޒޯޖެނަސް ޕެޕްޓައިޑްސް: ކާނާ ނުވަތަ ބޭރުގެ އެހެން މަސްދަރުތަކުން ލިބޭ ޕެޕްޓައިޑްސް. މިސާލަކަށް ވަކި ކާނާގެ ޕްރޮޓީންތައް ހަޖަމުކުރާ އެންޒައިމްތަކުން ހައިޑްރޮލައިޒްކޮށް ކިރު ޕެޕްޓައިޑްސް ފަދަ ބަޔޯއެކްޓިވް ޕެޕްޓައިޑްސް އުފެއްދިދާނެ ކަމަށާއި، މިއީ އެންޓިއޮކްސިޑެންޓް އަދި އިމިއުން މޮޑިއުލޭޓިން އިފެކްޓްސް ހިމެނޭ ގޮތަށް ގިނަ ފިޒިއޮލޮޖިކަލް ފަންކްޝަންތަކެއް ކުރާ އެއްޗެކެވެ. ކެމިކަލް ސިންތެސިސް ނުވަތަ ބަޔޯޓެކްނޮލޮޖީ މެދުވެރިކޮށް ތައްޔާރުކުރާ ޕެޕްޓައިޑްތައް ވެސް އެގްޒޯޖެނަސް ޕެޕްޓައިޑްތަކުގެ ދަށަށް ވަދެ، ބޭސް އުފެއްދުމާއި ކްލިނިކަލް ތެރަޕީގައި އާންމުކޮށް ބޭނުންކުރެއެވެ.
ފަންކްޝަން އަށް ބަލައިގެން ގިންތިކުރުން
އެންޓިއޮކްސިޑެންޓް ޕެޕްޓައިޑްސް: ހަށިގަނޑުގައި ހުންނަ ފްރީ ރެޑިކަލްސް ސްކޭވެންޖްކޮށް، އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސްގެ ސަބަބުން ސެލްތަކަށް ލިބޭ ގެއްލުން ކުޑަކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ހުރެއެވެ. މިސާލަކަށް ރައިސް ބްރާން އެންޓިއޮކްސިޑެންޓް ޕެޕްޓައިޑްސް އިން ޑީ-ގެލެކްޓޯސް އިންޑައުސްޑް އުމުރުން ދުވަސްވީ މަސްތަކުގެ މައިޓޮކޮންޑްރިއާ އަދި ސިކުނޑީގެ ޓިޝޫތަކުގައި ކެޓަލޭޒް (CAT) އަދި ގްލޫޓާތީއޯން ޕެރޮކްސިޑޭޒް (GSH-Px) ފަދަ އެންޓިއޮކްސިޑެންޓް އެންޒައިމްތަކުގެ ހަރަކާތް އިތުރުކޮށް، ސިކުނޑީގައި މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ޑީއެންއޭ ޑިލީޝަން މީއުޓޭޝަންގެ މިންވަރު ދަށްކޮށް، ސެލްތައް ރައްކާތެރިކޮށްދޭކަން ވަނީ ފާހަގަކުރެވިފައެވެ.
އިމިއުން މޮޑިއުލޭޓިންގ ޕެޕްޓައިޑްސް: މިއީ ހަށިގަނޑުގެ ދިފާޢީ ނިޒާމުގެ މަސައްކަތް ރެގިއުލޭޓްކޮށް، ދިފާޢީ ނިޒާމުގެ ޖަވާބުތައް އިތުރުކޮށްދޭ ނުވަތަ ދަމަހައްޓާ އެއްޗެކެވެ. ކަނޑުގެ ޖަރާސީމުތަކުން އުފައްދާ ބައެއް ޕެޕްޓައިޑްތަކަކީ ދިފާއީ ސެލްތައް އެކްޓިވޭޓްކޮށް، ހަށިގަނޑުގެ ދިފާއީ ދިފާއީ ގާބިލްކަން އިތުރުކޮށް، ޕެތޯޖަން އިންފެކްޝަންތަކާއި ޓިއުމަރު އުފެދުމާ ދެކޮޅުހެދުމަށް އެހީތެރިވެދޭ އެއްޗެކެވެ.
ސެލް ބޮޑުވުން ރެގިއުލޭޓް ކުރާ ޕެޕްޓައިޑްސް: މިއީ ޕްރޮލިފަރޭޝަން، ޑިފެރެންޝިއޭޝަން، އަދި އެޕޮޕްޓޮސިސް ފަދަ ސެލްތަކުގެ ޕްރޮސެސްތަކަށް އަސަރުކުރާ އެއްޗެކެވެ. މިސާލަކަށް އެޕިޑާމަލް ގްރޯތް ފެކްޓަރ (EGF) ގެ ސަބަބުން އެޕިޑާމަލް ސެލްތައް ގިނަވެ ތަފާތުވުން އިތުރުވެ، ޒަޚަމްތައް ރަނގަޅުވުން އަވަސްވެއެވެ.
ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުގައި ޕެޕްޓައިޑްސްގެ ދައުރު
(1) މައިޓޮކޮންޑްރިއަލްގެ މަސައްކަތް ރެގިއުލޭޓްކުރުން
މައިޓޮކޮންޑްރިއާ އަކީ ސެލްގެ ހަކަތަ އުފެއްދުމާއި ސިގްނަލް ޓްރާންސްޑަކްޝަންގައި މުހިއްމު ދައުރެއް އަދާކުރާ އެއްޗެއް ކަމަށާއި، އެތަކެތީގެ ޑިސްފެންޝަން އަކީ ސެލްގެ މުސްކުޅިވުމާ ވަރަށް ގާތް ގުޅުމެއް އޮންނަ ކަމެއް ކަމަށެވެ. ސެލްއުލަރ އެޖިންގ ޕްރޮސެސްގައި ހިއުމަނިން އަދި އެމްއޯޓީއެސް-ސީ ފަދަ މައިޓޮކޮންޑްރިއާ ޑައިރެވިޑް ޕެޕްޓައިޑްސް (އެމްޑީޕީ) ތަކަކީ މުހިންމު ރެގިއުލޭޓަރީ ރޯލެއް އަދާކުރާ އެއްޗެކެވެ. ޕްރައިމަރީ ހިއުމަން ފައިބްރޯބްލާސްޓްތަކުގައި ރިޕްލިކޭޓިވް އެގްޒޯޝަން، ޑޮކްސޯރޫބިސިން ނުވަތަ ހައިޑްރޯޖަން ޕެރޮކްސައިޑް ފަރުވާ ދިނުމުން އުފެދޭ މުސްކުޅިވުމަށްފަހު މައިޓޮކޮންޑްރިއަލްގެ އަދަދު އިތުރުވެ، މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ނޭވާލާ މިންވަރު މަތިވެ، ހިއުމަނިން އަދި އެމްއޯޓީއެސް-ސީގެ މިންވަރު ވެސް މަތިވެއެވެ. ހިއުމަނިން އަދި އެމްއޯޓީއެސް-ސީ ދިނުމުން ޑޮކްސޯރޫބިސިން އިންޑައުސްޑް ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގައި މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ރެސްޕިރޭޝަން އާދައިގެ މިންވަރަކަށް އިތުރުވެ، ޖޭއޭކޭ މަގު މެދުވެރިކޮށް ސާސްޕް ކޮމްޕޯނެންޓްތައް ބައެއް ގޮތްގޮތުން ރެގިއުލޭޓް ކުރާއިރު، މިއީ ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގައި މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް އެނާޖީ މެޓަބޮލިޒަމް އަދި ސާސްޕް އުފެއްދުމުގައި އެމްޑީޕީ ތަކުން މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރާކަން ހާމަވެއެވެ.
ފޮޓޯ 2 ޑޮކްސޯރޫބިސިން އިންޑައުސްޑް ސެނެސެންސް ގެ ތެރޭގައި މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް މާސް އާއި އެނަރޖީޓިކްސް އަށް ބަދަލު އަންނައެވެ. (އ) ނޮން-ސެނެސެންޓް (ކުއިސްސެންޓް) އަދި ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގައި މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ޑީއެންއޭ (mtDNA) ކޮޕީ ނަންބަރު. (ބ) ނޮން-ސެނެސެންޓް (ކުއިސްސެންޓް) އަދި ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގައި ޓޮމް20 (ފެހި؛ މައިޓޮކޮންޑްރިއާ) އަދި ހޯޗްސްޓް 33258 (ނުވަތަ ބްލޫ؛ ނިއުކްލިއަސް) އިމިއުނޯސްޓޭނިންގ ގެ ތަމްސީލު ތަސްވީރުތައް. ސްކޭލް ބާރ، 20 μm. ސެލްއަކަށް ޓޮމް20 ސްޓޭނިންގ ގެ އޭރިއާ ވަޒަންކޮށްފައިވަނީ އިމޭޖްޖޭ ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ. (ސ) ނޮން ސެނެސެންޓް (ކުއިސްސެންޓް) އަދި ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގައި ސެލްއުލަރ އޭޓީޕީ ލެވެލް. (ޑ) ނޮން ސެނެސެންޓް އަދި ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގައި ސެލްއުލަރ އޮކްސިޖަން ކޮންސިއުމަންޓް ރޭޓް (OCR) . ބެސަލް ރެސްޕިރޭޝަން، ސްޕެއާ ރެސްޕިރޭޓަރީ ކެޕޭސިޓީ، އަދި އޭޓީޕީ އުފެއްދުން ކަނޑައެޅެނީ އުފެއްދުންތެރިޔާގެ އިރުޝާދާ އެއްގޮތަށް ސިކުއެންޝަލް ކޮމްޕައުންޑް އިންޖެކްޝަން އަށް ބަލައިގެންނެވެ. (އީ) ނޮން ސެނެސެންޓް (ކުއިސްސެންޓް) އަދި ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގައި ހުންނަ އެކްސްޓްރާސެލިއުލަރ އެސިޑިފިކޭޝަން ރޭޓް (ECAR) އެވެ.
(2) މުސްކުޅިވުމާ ގުޅުންހުރި ސިގްނަލިންގ މަގުތަކަށް ކުރާ އަސަރުތައް
p53-p21 މަގު
p53 ޕްރޮޓީނަކީ ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުގެ މުހިއްމު ރެގިއުލޭޓަރެކެވެ. ޑީއެންއޭ އަށް ގެއްލުން ފަދަ ސްޓްރެސަރސް އަށް ސެލްތައް ހުށަހެޅުމުން p53 އެކްޓިވޭޓްވެ، p21 ގެ އެކްސްޕްރެޝަން އުފެދި، ޖީ1 ފޭސްގައި ސެލް ސައިކަލް ބަންދުވެ، ސެލްތައް މުސްކުޅިވުމަށް މަގުފަހިވެއެވެ. ވަކި ޕެޕްޓައިޑްތަކުން p53-p21 މަގު މޮޑިއުލޭޓް ކުރެވޭއިރު، އެކަމުގެ ސަބަބުން ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުގެ ކުރިއެރުމަށް ނުފޫޒު ފޯރުވައެވެ. ބައެއް ކުދި މޮލިކިއުލް ޕެޕްޓައިޑްތަކަކީ p53 ޕްރޮޓީން އާއި މުއާމަލާތްކޮށް، އޭގެ ހަރަކާތް ހުއްޓުވައި، ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުން ލަސްކޮށްދޭ އެއްޗެކެވެ. ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި ވަކި ޕެޕްޓައިޑްތަކުން p53 އާއި MDM2 (p53 ނެގެޓިވްކޮށް ރެގިއުލޭޓްކުރާ ޕްރޮޓީން) އާއި ދެމެދު އޮންނަ މުއާމަލާތް ހުއްޓުވައި، p53 ޕްރޮޓީން ސްޓޭބަލްކޮށް، ސެލްގެ މުސްކުޅިވުމަށް މެދުވެރިވާ މާބޮޑަށް އެކްޓިވޭޓް ނުވުމަށް އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް ބެހެއްޓިދާނެ އެވެ.
Rb-E2F މަގު
އާރްބީ ޕްރޮޓީނަކީ ސެލް ސައިކަލާ ގުޅުންހުރި ޖީންތަކުގެ އެކްސްޕްރެޝަން ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި އީ2އެފް ޓްރާންސްކްރިޕްޝަން ފެކްޓަރ އާއި ގުޅިގެން ސެލް ސައިކަލް ރެގިއުލޭޓަރީ ކުރާ އަނެއް މުހިންމު ޕްރޮޓީނެކެވެ. އާރްބީ ޕްރޮޓީން ފޮސްފޮރައިލެޓްވެ އިންއެކްޓިވޭޓް ވުމުން އީ2އެފް ދޫވެ، ޑީއެންއޭ ރިޕްލިކޭޝަން އަށް ސެލް އެސް ފޭސް އަށް ވަނުން ކުރިއަރުވައެވެ. ސެލް ސެނެސެންސް ގެ ތެރޭގައި Rb-E2F މަގަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ސެލް ސައިކަލް އެރެސްޓް ވެއެވެ. ވަކި ޕެޕްޓައިޑްތަކުން ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް ރެގިއުލޭޓް ކުރެވޭނީ އާރްބީ ޕްރޮޓީންގެ ފޮސްފޮރައިލޭޝަން ސްޓޭޓް މޮޑިއުލޭޓްކޮށްގެން ނުވަތަ އީ2އެފް އެކްޓިވިޓީއަށް ނުފޫޒު ފޯރުވައިގެންނެވެ. ބައެއް ޕެޕްޓައިޑްތަކުން އާރްބީ ޕްރޮޓީން ފޮސްފޮރައިލޭޝަން ހުއްޓުވައި، އާރްބީ-އީ2އެފް ކޮމްޕްލެކްސްގެ ސްޓެބިލިޓީ ދަމަހައްޓައި، ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް ލަސްކޮށްދެއެވެ.
(III) ސާސްޕް ގަވާއިދުކުރުން
ސާސްޕްގައި ހިމެނެނީ އެކި ސައިޓޮކިންސް، ކީމޯކައިންސް، އަދި ޕްރޮޓީއޭޒް ފަދަ ތަކެތި އެވެ. އޭގެ ސެކްރެޝަންގެ ސަބަބުން ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގެ މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓަށް އަސަރުކުރުމުގެ އިތުރުން ވަށައިގެންވާ ޓިޝޫތަކަށާއި ސެލްތަކަށް ވެސް ނުފޫޒު ފޯރުވައި، އިންފްލެމެޓަރީ ރިސްޕޮންސްތަކާއި ޓިޝޫ ސެނެސެންސް ކުރިއަރުވަ އެވެ. ބައެއް ޕެޕްޓައިޑްތަކަކީ ސާސްޕް އުފެއްދުން ރެގިއުލޭޓްކޮށް، އޭގެ ގެއްލުން ހުރި އަސަރުތައް ކުޑަކޮށްދޭ އެއްޗެކެވެ. އަދި ގަސްގަހާގެހިން އުފައްދާ ވަކި ޕެޕްޓައިޑްތަކުން ވަކި ސިގްނަލިންގ މަގުތައް އެކްޓިވޭޓްވުން ހުއްޓުވައި، ސާސްޕާ ގުޅުންހުރި ކަންތައްތަކުގެ އެކްސްޕްރެޝަން މަދުކޮށް ސާސްޕީ ރެގިއުލޭޓް ކުރާކަން ވަނީ ފާހަގަކުރެވިފައެވެ.
ސެލްއުލަރ އެޖިންގ ލަސްކުރުމުގައި ޕެޕްޓައިޑްސް ބޭނުންކުރުން
(1) ސްކިންކެއާ ޕްރޮޑަކްޓްސްގައި ބޭނުންކުރުން
ހަންގަނޑު މުސްކުޅިވުމާ މެދު އާންމުންގެ ކަންބޮޑުވުން އިތުރުވުމާއެކު، ޕެޕްޓައިޑްސް ވަނީ ހަންގަނޑަށް ފަރުވާ ދިނުމުގެ ސިނާއަތުގައި ފުޅާދާއިރާއެއްގައި ބޭނުންކުރެވިފައެވެ. މިސާލަކަށް ޕެޕްޓައިޑްސް ހިމެނޭ ބައެއް ސްކިންކެއާ ޕްރޮޑަކްޓްތަކުގައި އެންޓި ރިންކްލް އަދި ހަންގަނޑު ވަރުގަދަ ކުރުމުގެ އަސަރު ކުރާ ކަމަށް ބުނެ އެވެ. ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި ވަކި ޕެޕްޓައިޑްތަކަކީ ކޮލަޖަން ސިންތެސިސް އަށް މަގުފަހިކޮށްދީ ހަމުގެ އިލެސްޓިސިޓީ އިތުރުކޮށްދޭ އެއްޗެކެވެ. އަދި ޕެޕްޓައިޑްސް އިން ހަމުގެ ސެލްތަކުގެ މެޓަބޮލިޒަމް ރެގިއުލޭޓްކޮށް، ހަމުގެ ބެރިއާ ފަންކްޝަން އިތުރުކޮށް، ޔޫވީ ރޭޑިއޭޝަން ފަދަ ބޭރު ކަންތައްތަކުގެ ސަބަބުން ހަމުގެ ސެލްތަކަށް ލިބޭ ގެއްލުން ކުޑަކޮށް، ހަމުގެ މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސް ލަސްކޮށްދެ އެވެ.
ފޮޓޯ 3 ޒުވާން ހަންގަނޑާއި އުމުރުން ދުވަސްވީ ހަންގަނޑުގައި މުސްކުޅިވުން.
(2) ޑްރަގް ޑިވެލޮޕްމަންޓްގައި އެޕްލިކޭޝަންތައް
ނިއުރޯޑިޖެނެރޭޓިވް ބަލިތަކަށް ފަރުވާ ދިނުން
ނިއުރޯޑިޖެނެރޭޓިވް ބަލިތަކުގައި ނިއުރޯނަލް އެޖިންގ އަށް ހައްލެއް ހޯދުމަށް ޕެޕްޓައިޑް ޑްރަގް އުފެއްދުމަކީ ވަރަށް ބޮޑު ވައުދެކެވެ. އަލްޒައިމާ ބައްޔާއި ޕާކިންސަން ބައްޔަށް ފަރުވާ ދިނުމަށް އިންޓްރާސެލިއުލަރ ސިގްނަލިންގ މަގުތައް ރެގިއުލޭޓްކޮށް، ނިއުރޯނަލް ސަރވައިވް ޕްރޮމޯޓްކޮށް، މަރާމާތު ކުރުމަށް މަގުފަހިކޮށްދޭ ޕެޕްޓައިޑްސް އުފައްދާފައިވެއެވެ. ވަކި ޕެޕްޓައިޑްތަކަކީ ނިއުރޯންތަކުގެ ތެރޭގައި އާދަޔާ ހިލާފު ޕްރޮޓީންތައް އެއްވުން ހުއްޓުވައި، ނިއުރޯއިންފްލެމޭޝަން މަދުކޮށްދީ، ނިއުރޯންތަކުގެ މުސްކުޅިވުމާއި މަރުވުން ލަސްކޮށްދޭ އެއްޗެކެވެ. އޭސީ-5216 ނަމަކަށް ކިޔާ ޕެޕްޓައިޑަކީ އަލްޒައިމާ ބަލީގެ މޮޑެލް މަސްތަކުގައި β-އެމިލޮއިޑް ޕްރޮޓީންތައް އެގްރިގޭޓްވުން ހުއްޓުވައި، ކޮގްނިޓިވް ފަންކްޝަން ރަނގަޅުކޮށްދޭ އެއްޗެކެވެ.
ކާޑިއޯ ވެސްކިއުލަރ ބަލިތަކަށް ފަރުވާ ދިނުން
ކާޑިއޯ ވެސްކިއުލަރ ބަލިތަކަށް ފަރުވާ ދިނުމުގައި ޕެޕްޓައިޑް ބޭސްތަކުން ވެސްކިއުލަރ އެންޑޯތެލިއަލް ސެލް މުސްކުޅިވުމާއި މަޔޯކާޑިއަލް ސެލް މުސްކުޅިވުން ފަދަ ޕެތޮލޮޖިކަލް ޕްރޮސެސްތަކަށް އަމާޒުކުރެވިދާނެއެވެ. މިސާލަކަށް ވަކި ވެސޯއެކްޓިވް ޕެޕްޓައިޑްތަކަކީ ވެސްކިއުލަރ ޓޯން އާއި އެންޑޯތެލިއަލް ސެލްގެ މަސައްކަތް ރެގިއުލޭޓްކޮށް، ވެސްކިއުލަރ އެންޑޯތެލިއަލް ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުގެ ހާލަތު ރަނގަޅުކޮށް، ކާޑިއޯ ވެސްކިއުލަރ ބަލިތަކުގެ ނުރައްކާ ކުޑަކޮށްދޭ އެއްޗެކެވެ. ބައެއް ޕެޕްޓައިޑްތަކުން މަޔޯކާޑިއަލް ސެލްތައް މަރާމާތުކޮށް އަލުން އުފެއްދުމަށް ވެސް މަގުފަހިކޮށްދީ، މަޔޯކާޑިއަލް އިންފާކްޝަން ފަދަ ހާލަތްތަކަށް ފަރުވާ ދިނުމުގައި ބޭނުންކުރެވޭނެ ގޮތްތައް ހުށަހަޅައިދެ އެވެ.
ނިންމުން
ސެލް މުސްކުޅިވުމަކީ، ކޮމްޕްލެކްސް ބަޔޮލޮޖިކަލް ޕްރޮސެސްއެއްގެ ގޮތުގައި، ހަށިގަނޑުގެ ސިއްހަތާއި މުސްކުޅިވުމުގެ ޕްރޮސެސްއަށް އަސަރުކުރާ ކަމެކެވެ. ބަޔޯއެކްޓިވް މޮލިކިއުލްތަކުގެ މުހިންމު ކްލާހެއްގެ ގޮތުގައި ޕެޕްޓައިޑްސް އަކީ ސެލް މުސްކުޅިވުން ރެގިއުލޭޓް ކުރުމުގައި ގިނަ ފަރާތްތަކެއްގެ ދައުރު އަދާކުރާ އެއްޗެކެވެ. މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ފަންކްޝަން ރެގިއުލޭޓްކުރުމާއި، މުސްކުޅިވުމާ ގުޅުންހުރި ސިގްނަލިންގ މަގުތަކުގައި އިންޓަރވެންޓްކުރުމާއި، ސާސްޕީ މޮޑިއުލޭޓްކުރުމުގެ ތެރެއިން ޕެޕްޓައިޑްސް އިން ސެލް މުސްކުޅިވުން ލަސްކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ދައްކައެވެ.
މަސްދަރުތައް
[1] ކަލިދާސް ސީ، ސަންގަރަނަރަޔަނަން އެމް ވީ.ޕެޕްޓައިޑްސް[އެމް]//ކަލިދާސް ސީ، ސަންގަރަނަރަޔަނަން އެމް ވީ.ބަޔޯފިޒިކަލް ކެމިސްޓްރީ: ޓެކްނިކްސް އެންޑް އެޕްލިކޭޝަންސް. ޗަމް: ސްޕްރިންޖަރ ނޭޗާ ސްވިޒަލޭންޑް، 2023:129-141.
[2] ހެ އެކްސް، ވާން އެފް، ސޫ ޑަބްލިއު، އެޓް އަލް. ހަންގަނޑު މުސްކުޅިވުމާއި އެކްޓިވް އިންގްރިޑިއެންޓްސް އާއި ބެހޭ ދިރާސާތަކުގެ ކުރިއެރުން[ޖ]. މޮލިކިއުލްސް، 2023،28(14}،އާޓިކަލް-ނަންބަރު = {5556).ޑީއޯއައި:10.3390/މޮލިކިއުލްސް28145556.
[3] އަލްޓޭ ބެނެޓީ އޭ، ޓާބޮކްސް ޓީ، ބެނެޓީ ސީ.ކަރަންޓް އިންސައިޓްސް އިން ދަ ފޯރމިއުލޭޝަން އެންޑް ޑެލިވަރީ އޮފް ތެރަޕިއުޓިކް އެންޑް ކޮސްމިސިއުޓިކަލް އެޖެންޓްސް ފޯރ އެޖިންގ ސްކިން[ޖޭ]. ކޮސްމެޓިކްސް، 2023،10(2}،އާޓިކަލް-ނަންބަރު = {54).ޑޮއި:10.3390/ކޮސްމެޓިކްސް10020054.
[4] ވޮންގް ޕީ އެފް އެޑިޓޯރިއަލް: ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް: ކޯޒްސް، ކޮންސިކިއުއެންސް އެންޑް ތެރަޕީޓިކް އޮޕޮޗުނިޓީސް[ޖޭ]. ފްރޮންޓިއަރސް އިން ސެލް އެންޑް ޑިވެލޮޕްމަންޓަލް ބަޔޮލޮޖީ، 2022،10:884910.DOI:10.3389/fcell.2022.884910.
[5] ޒޯނާރީ އޭ، ބްރޭސް އެލްއީ، އަލް-ކަތީބް ކޭ، އެޓް އަލް. ސެނޯތެރަޕީޓިކް ޕެޕްޓައިޑް އިން ހަމުގެ ބަޔޮލޮޖިކަލް އުމުރު ދަށްކޮށްދީ ހަމުގެ ސިއްހަތުގެ މާކެރސް ރަނގަޅުކޮށްދެއެވެ[J]. ބައޮރކްސިވް، 2020. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:226263850.
[6] ކިމް އެސްޖޭ، މެހެޓާ އެޗްއެޗް، ވާން ޖޭ، އެޓް އަލް. މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ޕެޕްޓައިޑްސް ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް ގެ ތެރޭގައި މައިޓޮކޮންޑްރިއަލް ފަންކްޝަން މޮޑިއުލޭޓް ކުރެއެވެ[J]. އެޖިންގ (އަލްބަނީ ނައި)، 2018،10(6):1239-1256.ޑީއޯއައި:10.18632/އެޖިންގ.101463.
[7] ގާރިޑޯ އޭ.އެމް، ބެނެޓް އެމް.އެތެރޮސްކްލޮރޯސިސްގައި ސެލް މުސްކުޅިވުމުގެ ވަޒަންކުރުމާއި އޭގެ ނަތީޖާތައް[J]. ކަރަންޓް އޮޕިނިއަން އިން ލިޕިޑޮލޮޖީ، 2016،27(5):431-438.DOI:10.1097/MOL.0000000000000327.
