لەلایەن Cocer Peptides 
1 مانگ پێش ئێستا
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
تێڕوانینێکی گشتی
تایمولین هۆرمۆنێکی دەمارە هێلکەدانەکانە کە لە سەرەتادا بە 'سیرۆم تایمیک فاکتەری' (FTS) ناودەبرێت. بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن خانەکانی پۆششی تایمیکەوە بەرهەمدەهێنرێت و کاریگەرییە بایۆلۆژییەکانی لە جەستەدا بە شێوەیەکی بەستراوەتەوە بە پڕۆتینە هەڵگرەکان و ئایۆنەکانی زینک (Zn⊃2;+) بەکاردەهێنێت. وەک هۆرمۆنێکی پێپتید، تایمولین ڕۆڵێکی پێویست دەگێڕێت لە پرۆسەی ڕێکخستنی بەرگری جەستەدا. تایموس ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە گەشەکردن و پێگەیشتنی سیستەمی بەرگریدا، هەروەها وەک مادەیەکی گرنگ کە لەلایەن تایموسەوە دەردرێت، سەقامگیری کارکردنی تایموس زۆر گرنگە بۆ پاراستنی دۆخی بەرگری ئاسایی لە جەستەدا. لەگەڵ زیادبوونی تەمەن، وردە وردە تایموس دەکشێت و بەپێی ئەوە دەردانی تایمولین کەم دەبێتەوە، ئەمەش پەیوەندی بە دابەزینی کارکردنی سیستەمی بەرگری لەشەوە هەیە. لە کەسانی بەساڵاچوودا، بەگشتی کارکردنی بەرگری کەم دەبێتەوە و بەشێکی ئەمەش ڕەنگە پەیوەندی بە کەمبوونەوەی دەردانی تایمولینەوە هەبێت.
وێنە 1 دیاگرامێکی نەخشەیی ڕۆڵی تایمولین لە ڕێکخستنی کردارەکانی بەرگری دەماری هێلکەدان.
ڕۆڵی لە سیستەمی بەرگری لەشدا
جیاکردنەوەی لیمفۆسایتی T: تایمولین هۆرمۆنێکی سەرەکییە لە جیاکردنەوەی لیمفۆسایتی T. لیمفۆسایتی T ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە بەرگری خانەیی لە ناو سیستەمی بەرگریدا، لەوانەش ناسینەوە و نەهێشتنی ئەو خانانەی کە تووشی ڤایرۆسی نەخۆشخواز، خانەکانی وەرەم و ئەوانی دیکە بوون. تایمولین ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە جیاکردنەوەی وردە وردەی لیمفۆسایتی T لە خانە پێشینەکانی ناو تایموس بۆ ژێرکۆمەڵەی خانەی T پێگەیشتوو کە ئەرکی جیاوازیان هەیە، وەک خانەکانی T یارمەتیدەر (Th) و خانەکانی T ژەهراوی خانەیی (Tc). لەم پرۆسەی جیاکارییەدا، تایمولین بەشداری دەکات لە ڕێکخستنی دەربڕینی زنجیرەیەک جین، لیمفۆسایتی T بەرەوپێش دەبات بۆ بەدەستهێنانی نیشاندەری ڕووکاری تایبەت و تایبەتمەندی کارایی، بەمەش دەتوانن بە وردی هاندەری دژەجینی جۆراوجۆر بناسنەوە و وەڵام بدەنەوە.
ڕێکخستنی ڕێژەی خانە یارمەتیدەرەکانی T بۆ خانە سەرکوتکەرەکان: تایمولین یارمەتی پاراستنی ڕێژەی ئاسایی لە نێوان خانە یارمەتیدەرەکانی T و خانە سەرکوتکەرەکان دەدات. خانە یارمەتیدەرەکانی T یارمەتی لیمفۆسایتی B دەدەن لە بەرهەمهێنانی دژەتەنەکان، توانای فاگۆسایتی ماکرۆفاژەکان بەرز دەکەنەوە، و پەرە بە زیادبوون و جیاکردنەوەی خانەکانی T دەدەن. لە لایەکی دیکەوە خانەکانی T ڕێگریکەر چالاکبوونی زۆری وەڵامی بەرگری سەرکوت دەکەن، ڕێگری لە سەرهەڵدانی نەخۆشییە بەرگرییە خۆکارەکان دەکەن. تایمولین دڵنیای دەدات کە سیستەمی بەرگری دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر بەرەنگاریی ماددە نەخۆشخوازە بیانییەکان ببێتەوە لە هەمان کاتدا خۆی لە وەڵامدانەوەی بەرگری زۆر بەدوور دەگرێت کە دەتوانێت زیان بە شانەکانی جەستە بگەیەنێت بە ڕێکخستنی وردی ڕێژەی ئەم دوو جۆرە خانەیە. ئاستی نائاسایی تایمولین لەوانەیە ئەم هاوسەنگییە تێکبدات، کە ئەگەری هەیە ببێتە هۆی تێکچوونی کارکردنی بەرگری، وەک زیادبوونی مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییە بەرگرییە خۆکارەکان.
کاریگەری دژە هەوکردن: تایمولین تایبەتمەندی دژە هەوکردنی بەرچاوی هەیە. دەتوانێت دەردانی نێوەندگیری هەوکردن دابەزێنێت، وەک سایتاکینەکان (بۆ نموونە، فاکتەری نەکرۆزی وەرەم-α (TNF-α)، ئینتەرلوکین-6 (IL-6) و هتد) و کیمۆکاینەکان، کە ڕۆڵ دەگێڕن لە وەرگرتنی خانەکانی بەرگری و گەورەکردنی سیگناڵەکانی هەوکردن لە کاتی وەڵامەکانی هەوکردندا. تایمولین دەتوانێت هۆکارەکانی دژە هەوکردن بەرز بکاتەوە، وەکو ئینتەرلوکین-١٠ (IL-10)، کە چالاکبوونی خانەکانی هەوکردن و بەرهەمهێنانی ناوبژیوانی هەوکردن ناهێڵێت، بەمەش کاریگەری دژە هەوکردن دروست دەکات. هەروەها تایمولین دەتوانێت هۆکارەکانی نووسینەوە و ڕێڕەوی ئاماژەدانی پەیوەندیدار ڕێکبخات بۆ کۆنترۆڵکردنی پێشکەوتنی وەڵامەکانی هەوکردن لە ئاستی گەردیلەییدا. لە حاڵەتە هەوکردنەکاندا، وەک لە مۆدێلێکی مشکی هەوکردندا کە بەهۆی یاریدەدەری تەواوەتی فرۆند (CFA)ەوە هێنراوەتەوە، چارەسەری تایمولین بە شێوەیەکی بەرچاو ئازاری زۆر و ئاوسانی پەنجەکانی کەمکردەوە، لە هەمان کاتدا چالاککردنی مایکرۆگلیای هاندەری CFA، فۆسفۆڕیلاسیۆنی پڕۆتین کیناز چالاککراوی مایتۆجینی p38 (p38 MAPK)، و بەرهەمهێنانی سایتاکینەکانی لایەنگری هەوکردن لە بڕبڕەی پشتدا کەمکردەوە بڕبڕەی پشت، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە وەڵامەکانی هەوکردن کەم دەکاتەوە بە ڕێگریکردن لە چالاکبوونی مایکرۆگلیای بڕبڕەی پشت و بەرهەمهێنانی ناوبژیوانی هەوکردنی ناوەندی.
ڕێکخستنی چالاکیی فاگۆساید: لە هەندێک مۆدێلی تاقیکاریدا، وەک مۆدێلی گرانولۆمای مشک کە بەهۆی BCG ەوە هێنراوە، چارەسەری تایمولین 5CH پرۆسەی هەوکردنی گرانولۆمای باشتر کرد. بە تایبەتی، جیاکردنەوەی فاگۆسایتی ناوخۆیی و سیستماتیکی ڕێکخست، جیاکردنەوەی خانە بنەڕەتییەکانی پەریتۆنیاڵی B1ی بەرەو فاگۆسایتی پەرەپێدا، و ژمارەی فاگۆسایتی تووشبوو لە برینەکەدا کەمکردەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە هەوکردنەکە کەمبووەتەوە. هەروەها چارەسەری تایمولین ژمارەی فاگۆسایتی وەرگیراو لە B1، CD4+، و CD8+ لیمفۆسایتی T لە گرێ لیمفاوییە ناوخۆییەکاندا زیاد دەکات، ئەمەش ئەوە پیشان دەدات کە تایمولین نەک تەنها کاریگەری لەسەر جیاکردنەوەی فاگۆسایتی هەیە بەڵکو کاریگەری لەسەر کۆچی خانەکانی T بۆ گرێ لیمفاوییە ناوخۆییەکان هەیە، بەمەش تواناکانی بەرگری بەرگری ناوخۆیی بەرز دەکاتەوە.
داواکارییەکان
چارەسەرکردنی نەخۆشییە هەوکردنەکان: بە لەبەرچاوگرتنی تایبەتمەندی دژە هەوکردنی تایمولین، بەهای بەکارهێنانی پۆتانسێلی هەیە لە چارەسەرکردنی نەخۆشییە هەوکردنە جیاوازەکاندا. لە توێژینەوەکانی چارەسەرکردنی تەنگەنەفەسی درێژخایەندا، چارەسەری جینی لە ڕێگەی هەڵمژینی پلازمیدەیەکەوە کە تایمولین دەرئەبڕێت بەڕێوەچوو. دوای ئەوەی نەخۆشییەکە بە تەواوی جێگیر بوو، مشکەکان یەک ژەمی چارەسەریان پێدرا لە ڕێگەی بەڕێوەبردنی لوولەی هەناسەوە. دوای بیست ڕۆژ، تایبەتمەندییە نەخۆشییە سەرەکییەکانی تەنگەنەفەسی لە سییەکان، وەک هەوکردنی درێژخایەن، ڕیشاڵی سییەکان و ڕێکخستنی میکانیکی نائاسایی ئاسایی کرانەوە. شیکارییەکانی زیاتری شانە و خانەیی پشتڕاستیان کردەوە کە ئەم دەستێوەردانە چارەسەرییە لە ڕێگەی کاریگەرییەکانی دژە هەوکردن و دژە ڕیشاڵییەوە بەدەست هاتووە. لە مۆدێلێکی مشکی تەنگەنەفەسی حەساسیەت بەهۆی ئۆڤاڵبومینەوە کە بە نانۆگەردیلەکانی DNA چارەسەرکرا کە پلازمیدی تایمولینیان هەڵگرتووە، چارەسەرێکی تاکە ژەمە توانی ڕێگری لە هەوکردنی سییەکان، نیشتنی کۆلاجین و زیادبوونی ماسولکەی نەرم بکات، لە هەمان کاتدا میکانیکی سییەکان باشتر بکات، بەمەش ڕێگەی نوێی بۆ چارەسەرکردنی تەنگەنەفەسی درێژخایەن کردەوە. لە نەخۆشییە هەوکردنەکانی تردا وەک هەوکردنی جومگەی ڕۆماتیزم و نەخۆشی هەوکردنی ڕیخۆڵە، هەرچەندە لە ئێستادا لە قۆناغی توێژینەوەدایە، بە پشتبەستن بە میکانیزمی دژە هەوکردنی تایمولین، پێشبینی دەکرێت کە ڕێکخستنی ئاستی تایمولین یان تەقلیدکردنی کاریگەرییەکانی بتوانێت نیشانەکانی هەوکردن کەم بکاتەوە و پێشکەوتنی نەخۆشییەکە کۆنتڕۆڵ بکات.
نەخۆشیەکانی پەیوەست بە بەرگری لەش: بۆ ئەو نەخۆشیانەی کە بەهۆی تێکچوونی بەرگری لەشەوە دروست دەبن، وەک نەخۆشیەکانی بەرگری خۆکار، ڕەنگە تایمولین ڕۆڵێکی بەرچاویش بگێڕێت. بە ڕێکخستنی جیاکردنەوەی لیمفۆسایتی T و ڕێژەی خانە یارمەتیدەرەکانی T بۆ خانە سەرکوتکەرەکان، ڕەنگە تایمولین چالاکبوونی نائاسایی سیستەمی بەرگری ڕاست بکاتەوە و زیانەکانی شانە و ئەندامەکان کەم بکاتەوە کە بەهۆی هێرشی بەرگری خۆکارەوە دروست دەبێت. لە هەندێک لە تاقیکردنەوەکانی ئاژەڵدا، تایمولین هەندێک باشتربوونی لە هەندێک مۆدێلی نەخۆشی بەرگری خۆکاردا نیشانداوە.
چارەسەری یارمەتیدەر بۆ نەخۆشییە تووشبووەکان: لە نەخۆشییە تووشبووەکاندا، تایمولین دەتوانێت توانای جەستە بۆ پاککردنەوەی ماددە نەخۆشخوازەکان بەرز بکاتەوە لە ڕێگەی ڕێکخستنی کارکردنی سیستەمی بەرگری لەش. لە هەوکردنی ڤایرۆسیدا، تایمولین دەتوانێت وەڵامی بەرگری خانەیی جەستە بەرز بکاتەوە بە ڕێکخستنی کارکردنی لیمفۆسایتی T، بەمەش خانە تووشبووەکانی ڤایرۆس بە شێوەیەکی کاریگەرتر پاکدەکاتەوە. هەروەها کاریگەرییەکانی دژە هەوکردن یارمەتی کەمکردنەوەی تێکچوونی شانەکانی بەهۆی هەوکردنەوە دەدات و ڕێگری لە زیانەکانی لاوەکی دەکات کە بەهۆی وەڵامدانەوەی زیادەڕۆیی هەوکردنەوە دروست دەبێت.
ئەنجام
بە کورتی، تایمولین ڕۆڵێکی فرەلایەنە دەگێڕێت لە ڕێکخستنی سیستەمی بەرگری و بەکارهێنانی بەرچاوی هەیە لە نەخۆشییە هەوکردنەکان، نەخۆشییە پەیوەندیدارەکان بە ڕێکخستنی بەرگری و نەخۆشییە تووشبووەکان.
سەرچاوەکان
[1] بۆنامین ل، ساتۆ سی، سانتانا ف، و هاوکارانی. جیاکردنەوە و گۆڕینی چالاکیی فاگۆسایدەکان لە گرانولۆمای مشکدا دوای چارەسەرکردن بە تایمولین 5cH[J]. گۆڤاری نێودەوڵەتی توێژینەوەی شلکردنەوەی بەرز - Issn 1982-6206، 2021،11:148.DOI:10.51910/ijhdr.v11i40.580.
[2] دا ئێس ئەی، دی ئۆلیڤێرا جی پی، کیم ن، و هاوکارانی. چارەسەری جینی تایمولین لەسەر بنەمای نانۆگەردیلە لە ڕووی چارەسەرییەوە نەخۆشییە سەرەکییەکانی تەنگەنەفەسی حەساسیەتی تاقیکاری پێچەوانە دەکاتەوە [J]. پێشکەوتنی زانست، 2020،6(24):eaay7973.DOI:10.1126/sciadv.aay7973.
[3] ناسێری بی، زارنگهالام ج، دانیالی س، و هاوکارانی. چارەسەری تایمولین ئازاری هەوکردن لاواز دەکات بە گۆڕینی ڕێڕەوی ئاماژەدانی خانەیی و گەردیلەیی بڕبڕەی پشت [J]. دەرمانزانی بەرگری نێودەوڵەتی، 2019، 70:225-234.DOI:10.1016/j.intimp.2019.02.042.
[4] دا ئێس ئەی، مارتینی ئێس ڤی، ئابریو ئێس سی، و هاوکارانی. چارەسەری جینی تایمولین بە نانۆگەردیلەکانی DNA ڕێگری دەکات لە دووبارە داڕشتنەوەی بۆری هەوا لە تەنگەنەفەسی حەساسیەتی تاقیکاریدا [J]. گۆڤاری بڵاوکردنەوەی کۆنترۆڵکراو، 2014،180:125-133.DOI:10.1016/j.jconrel.2014.02.010.
[5] حەداد JJE، ENES، گارابیدیان B S. تایمولین: گەردیلەیەکی دژە هەوکردنی سەرهەڵدەدات[J]. کیمیای پزیشکی ئێستا - دژە هەوکردن & دژە هەستیاری، 2005، 4:333-338. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:55757311. ئەم لینکە تایبەتە بە کۆڕپوس
[6] حەداد ج، سەعدە ن، سەفیە-گارابیدیان ب. تایمولین: گەردیلەیەکی دژە هەوکردنی سەرهەڵدەدات[J]. کیمیای پزیشکی ئێستا - دژە هەوکردن و دژە هەستیاری، 2005، 4:333-338.DOI:10.2174/ 15680140540 65195.
[7] سەفیە بی، کێندڵ ئێم دی، نۆرمان جەی سی، و هاوکارانی. تاقیکردنەوەیەکی بەرگری تیشکی نوێ بۆ پێپتیدی تایمیک تایمولین، و بەکارهێنانی بۆ پێوانەکردنی تایمولین لە نمونەکانی خوێندا [J]. گۆڤاری شێوازەکانی بەرگری، 1990، 127(2):255-262.DOI:10.1016/0022-1759(90)90076-8.
بەرهەمێک کە تەنها بۆ بەکارهێنانی توێژینەوە بەردەستە:
