لەلایەن Cocer Peptides 
1 مانگ پێش ئێستا
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
تێڕوانینێکی گشتی بۆ سێریبرۆلایسین
سێریبرۆلایسین خاوەنی تایبەتمەندی پاراستنی دەمار و دەمار گەشەکردنە. لە دوای دۆزینەوەیەوە سەرنجی بەرچاوی لە بواری چارەسەرکردنی نەخۆشییە دەمارییەکان بەدەستهێناوە. لە ساڵی ١٩٤٩ زانای نەمسایی گێرهارت هارەر لە زانکۆی ئینسبرۆک ڕاپۆرتی دا کە سێریبرۆلیسین کە شلەیەکی بنەمای پڕۆتینە و لە ڕێگەی هایدرۆلیسی ئەنزیمیی شانەکانی مێشکەوە بەرهەم دێت، دەتوانێت خانە دەمارییەکان هان بدات. تێکەڵەیەکی شلە لەسەر بنەمای پڕۆتین کە 85% ترشە ئەمینییە ئازادەکان و 15% زنجیرە ترشە ئەمینییە چالاکە زیندووەکانی کێشی گەردیلەیی کەم لەخۆدەگرێت، کە بریتین لە نیۆرۆپێپتیدی کێشی گەردیلەیی کەم وەکو فاکتەری دەمارە گەشەسەندوو لە مێشک (BDNF)، فاکتەری دەمارە گەشەسەندوو لە خانەی گلیال (GDNF)، فاکتەری گەشەی دەمار (NGF)، و فاکتەری دەمارە گەشەسەندوو (CNTF).
میکانیزمی کارکردنی سێریبرۆلایسین
تەقلیدکردنی کارکردنی هۆکارە دەمار گەشەسەندووەکان: نیۆرۆپێپتیدە چالاکەکانی مێشک لە سێریبرۆلایسین دەتوانن بچنە ناو بەربەستی خوێن-مێشک و تەقلیدکردنی ئەرکەکانی هۆکارە سروشتییە دەمارەکان. هۆکارە دەمارەکان زۆر گرنگن بۆ مانەوەی دەمارەکان، گەشەکردن، جیاکردنەوە و پلاستیسیتی سیناپسی. فاکتەری دەمار گەشەسەندوو کە لە مێشکەوە وەرگیراوە (BDNF) ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە پاراستنی کارکردنی ئاسایی دەمارەکان و پێشخستنی دووبارە دروستبوونەوەی دەمارەکان. پێکهاتە هاوشێوەکانی ناو سێریبرۆلایسین دەتوانن بە وەرگرە هاوبەشەکان لەسەر ڕووی دەمارەکان ببەسترێتەوە، ڕێڕەوی ئاماژەدانی خوارەوە وەک ڕێڕەوی ئاماژەدانی PI3K-Akt و MAPK چالاک دەکەن، بەمەش مانەوە و گەشەکردنی دەمارەکان بەرەوپێش دەبەن لەکاتێکدا ئەپۆپتۆزی دەمارەکان کەمدەکاتەوە.
ڕێکخستنی سیستەمی گواستەرە دەمارییەکان: دەتوانێت کاریگەری ڕێکخستنی لەسەر سیستەمی گواستەرە دەمارییەکان دروست بکات. گواستەرە دەمارییەکان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە گواستنەوەی سیگناڵەکان لە نێوان دەمارەکاندا، و ناهاوسەنگییان پەیوەندی بە تێکچوونی جۆراوجۆری دەمارەوە هەیە. ڕەنگە سێریبرۆلایسین هاوسەنگی سیستەمی گواستەرە دەمارییەکان بپارێزێت بە ڕێکخستنی دەردان و میتابۆلیزمی گواستەرە دەمارییەکانی وەک گلوتامات و ترشی گاما-ئەمینۆبوتیریک (GABA). لە کاتی برینداربوونی ئیسکیمیا مێشکدا، دەردانی زۆری گلوتامات دەتوانێت ببێتە هۆی ژەهراویبوونی وروژێنەر، زیان بە دەمارەکان دەگەیەنێت. ڕەنگە سێریبرۆلایسین زیانەکانی دەمارەکان کەم بکاتەوە کە بەهۆی ژەهراویبوونی ورووژێنەرەوە دروست دەبێت بە ڕێکخستنی گواستەرەوەکانی گلوتامات و کەمکردنەوەی کەڵەکەبوونی گلوتامات لە دەرەوەی خانە.
کاریگەرییەکانی فشاری دژە ئۆکسێنەر: زۆرجار نەخۆشییە دەمارییەکان لەگەڵ بەرزبوونەوەی کاردانەوەی فشاری ئۆکسجینیدا دەبن، کە جۆرەکانی ئۆکسجینی کارلێککەری زیادە (ROS) زیان بە پەردەی خانە دەمارییەکان، پڕۆتینەکان و DNA دەگەیەنن. سێریبرۆلایسین خاوەنی توانای فشاری دژە ئۆکسێنەرە، ئاستی ROSی ناو خانەیی کەمدەکاتەوە و کەمکردنەوەی زیانەکانی ئۆکسجین. لە مۆدێلی ژەهراویبوونی خانەیی دەمارەکاندا کە بەهۆی کەمی ئۆکسجینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا، سێریبرۆلایسین دەتوانێت ئاستی سوپەر ئۆکساید کەم بکاتەوە، چالاکیی گۆڕانکاری خانەیی بپارێزێت و ئەپۆپتۆزی کەم بکاتەوە. میکانیزمە تایبەتەکەی ڕەنگە پەیوەندی بە چالاککردنی سیستەمی ئەنزیمەکانی دژە ئۆکسێنەرەوە هەبێت، وەکو سوپەر ئۆکساید دیسموتاز (SOD) و گلوتاتیون پەرۆکسیداز (GPx)، کە دەتوانن ROS ڕزگار بکەن و دەمارەکان لە زیانەکانی ئۆکسجین بپارێزن.
ڕێگریکردن لە وەڵامەکانی هەوکردن: هەروەها وەڵامەکانی هەوکردن ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕن لە گەشەکردنی نەخۆشییە دەمارییەکان. ڕەنگە سێریبرۆلایسین وەڵامەکانی هەوکردن کەم بکاتەوە بە ڕێگریکردن لە دەردانی هۆکارەکانی هەوکردن و ڕێکخستنی ڕێڕەوی ئاماژەدانی هەوکردن. لە مۆدێلی برینداربوونی ئیسکیمیا-دوبارە خوێنبەربوونی مێشکدا، سێریبرۆلایسین دەتوانێت دەربڕینی سایتاکینەکانی لایەنگری هەوکردن وەکو فاکتەری نەکرۆزی وەرەم-α (TNF-α) و ئینتەرلوکین-1β (IL-1β) کەم بکاتەوە، لە هەمان کاتدا ئاستی سایتاکینەکانی دژە هەوکردن وەک ئینتەرلوکین-10 (IL-10) زیاد دەکات، بەمەش زیانەکانی هەوکردن بۆ دەمارەکان و... پەرەپێدانی چاکبوونەوەی کارکردنی دەمارەکان.
پەرەپێدانی پلاستیسیتی دەمار: پلاستیسیتی دەمار ئاماژەیە بۆ توانای سیستەمی دەمار بۆ خۆ چاککردنەوە و ڕێکخستنەوەی دوای برینداربوون. سێریبرۆلایسین پلاستیسیتی دەمارەکان بەرز دەکاتەوە بە پێشخستنی دووبارە دروستبوونەوەی ئەکسۆنەکان، دروستبوونی بڕبڕەی پشتی دێندریتی و بنیاتنانەوەی سیناپسی. لەوانەیە ئەمە بەدەستبهێنێت بە چالاککردنی ڕێڕەوی ئاماژەدانی پەیوەندیدار، وەک ڕێڕەوی ئاماژەدانی RhoA/ROCK، بۆ ڕێکخستنی گۆڕانکارییەکان لە ئێسکە خانەییەکان، بەمەش گەشەکردن و درێژبوونەوەی ئەکسۆنەکان بەرەوپێش دەبات. هەروەها سێریبرۆلایسین دەتوانێت دەربڕینی پڕۆتینەکانی پەیوەست بە سیناپس زیاد بکات، وەک سیناپسین، بۆ پێشخستنی دروستبوونی سیناپس و چاکبوونەوەی کارایی، ئەمەش بنەمایەکی پێکهاتەیی بۆ گەڕاندنەوەی کارکردنی دەمارەکان دابین دەکات.
کاریگەریەکانی سێریبرۆلایسین
کاریگەری لەسەر جەڵتەی توندی ئیسکیمیک: لە چارەسەرکردنی جەڵتەی توندی ئیسکیمیکدا، سێریبرۆلایسین هەندێک کاریگەری ئەرێنی نیشانداوە. هەرچەندە تاقیکردنەوە کلینیکییە سەرەتاییەکان، کە بە شێوەیەکی سەرەکی نەخۆشانی تووشبوو بە جەڵتەی مێشکی سووکیان وەرگرتبوو، کاریگەرییەکانی ئەرز یان سەقفیان نیشان دا و نەیانتوانی جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوان گروپەکانی چارەسەرکردندا بە ڕوونی نیشان بدەن، بەڵام شیکارییە ژێر گروپەکانی ئەو نەخۆشانەی کە جەڵتەی مێشکی توندتریان هەبوو، کاریگەرییە ئەرێنییە بەرچاوەکانی لەسەر بەرزکردنەوەی چاکبوونەوە ئاشکرا کرد. کاریگەری سێریبرۆلایسین لەگەڵ توندی جەڵتەی مێشک زیاد دەکات. هەندێک لە لێکۆڵینەوە کۆنترۆڵکراوەکان دەریانخستووە کە دەتوانرێت سێریبرۆلایسین بە سەلامەتی لەگەڵ چارەسەری ترۆمبۆلیتیک تێکەڵ بکرێت، و لە نەخۆشانی تووشبوو بە جەڵتەی مێشکی مامناوەند بۆ توند، کاریگەرییەکەی نەک تەنها لە پاراستنی دەمارەکاندا بەڵکو لە توانای چاکبوونەوەی دەمارەکانیشدا نیشان دەدات. بە بەراورد لەگەڵ چاکسازی دەمار بە تەنیا، تێکەڵکردنی سێریبرۆلایسین و چاکسازی دەمار کاریگەری بەرچاوتر لەسەر چاکبوونەوەی کارایی بەدەست دەهێنێت.
کاریگەری لەسەر خوێنبەربوونی ژێر کۆئەندامی زاوزێ: خوێنبەربوونی ژێر کۆئەندامی زاوزێ (SAH) حاڵەتێکی توندی دەمارەیە کە ڕێژەی مردن و شکستی چاکبوونەوە بەرزە. وەک دەرمانێک کە بۆ چارەسەری جەڵتەی مێشک بەکاردێت، لەوانەش SAH، کاریگەرییەکانی Cerebrolysin لەسەر نەخۆشانی SAH سەرنجی ڕاکێشاوە. پێداچوونەوەیەکی سیستماتیکی و شیکارییەکی کۆتایی بەکارهێنانی سێریبرۆلایسین لە نەخۆشانی SAH ئاماژەی بەوە کرد کە داتاکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە سێریبرۆلایسین کاریگەری ئەرێنی لەسەر مردن لە نەخۆشانی SAH هەیە.
کاریگەرییەکان لەسەر نەخۆشی مێشکی کەمی ئۆکسجینی-ئیسکیمیکی تازەلەدایکبووان (HIE): HIE تێکچوونی کارکردنی مێشکە کە بەهۆی خنکانی نزیک لەدایکبوونەوە دروست دەبێت، و میکانیزمە فیزیۆلۆژییە نەخۆشییەکانی هێشتا بە تەواوی تێنەگەیشتوون. چارەسەری ستانداردی ئێستا کەمگەرمی چارەسەرییە، بەڵام کاریگەرییەکەی سنووردارە. سێریبرۆلایسین، وەک چارەسەرێکی دەمارپارێز، توانا لە بەڕێوەبردنی HIEدا نیشان دەدات. سێریبرۆلایسین پەنجەرەی چارەسەری هەیە کە تا شەش مانگ دوای برینداربوونی ئیسکیمیک. بەڕێوەبردنی 0.1 مل/کیلۆگرام کێشی جەستەی سێریبرۆلایسین دوو جار لە هەفتەیەکدا دەتوانێت کەمییەکانی جووڵەیی و کارکردنی زمان لە کۆرپەدا باشتر بکات، کە کاریگەری ئەرێنی لەسەر دەرەنجامە گشتییەکان دروست دەکات.
ڕۆڵی ئەگەری لە برینداربوونی مێشکدا: برینداربوونی مێشک بەهۆی زەبرەوە (TBI) برینێکی باوی دەمارەیە کە دەبێتە هۆی تێکچوونی دەمارەکان و مردن، کە دەبێتە هۆی کۆمەڵێک تێکچوونی کارکردنی دەمارەکان. بە پشتبەستن بە تایبەتمەندییە دەمارپارێز و دەمارە گەشەسەندووەکانی سێریبرۆلایسین، هەروەها بەهای بەکارهێنانی پۆتانسێلی لە چارەسەرکردنی TBIدا هەیە. توێژینەوە ئەزموونییەکانی ئاژەڵان دەریانخستووە کە بەکارهێنانی سێریبرۆلایسین دەتوانێت ئەپۆپتۆزی دەمارەکان کەم بکاتەوە دوای TBI و یارمەتی چاکبوونەوەی کارکردنی دەمارەکان بدات. میکانیزمی کارکردنی لەوانەیە پەیوەندی بە چەندین میکانیزمەوە هەبێت، لەوانە تەقلیدکردنی ئەرکەکانی فاکتەری دەمار گەشەسەندوو، ڕێکخستنی سیستەمی گواستەرە دەمارییەکان، فشاری دژە ئۆکسێنەر و ڕێگریکردن لە وەڵامەکانی هەوکردن. لە ڕێگەی ئەم میکانیزمانەوە، زیانەکانی لاوەکی دوای TBI کەم دەکاتەوە و چاککردنەوە و دووبارە دروستبوونەوەی دەمارەکان بەرەوپێش دەبات.
کاریگەرییە ئەگەرییەکان لەسەر خەمۆکی: خەمۆکی نەخۆشییەکی تێکچوونی دەمارەکانە کە بە تێکچوونی پێشکەوتووی مەعریفی تایبەتمەندە، کە دروستبوونی نەخۆشییەکەی بریتییە لە تێکچوون و مردنی دەمارەکان، ناهاوسەنگی گواستەرە دەمارەکان، وەڵامەکانی هەوکردن و فشاری ئۆکسجینی. چەندین میکانیزمی کارکردنی سێریبرۆلایسین وای لێدەکات ببێتە هۆکارێکی چارەسەری ئەگەری بۆ نەخۆشی بیرچوونەوە. دەتوانێت مانەوە و گەشەی دەمارەکان بەرەوپێش ببات بە تەقلیدکردنی ئەرکەکانی هۆکارە دەمارەکان، بەمەش دەمارە زیانلێکەوتووەکان دەپارێزێت. بە ڕێکخستنی سیستەمی گواستەرە دەمارییەکان، ناهاوسەنگی گواستەرە دەمارییەکان باشتر دەکات، وەک زیادکردنی دەردانی ئەسیتیلکۆلین، بەمەش کارکردنی مەعریفی بەرز دەکاتەوە. هەروەها کاریگەری دژە ئۆکسێنەر و دژە هەوکردنی یارمەتی کەمکردنەوەی هەوکردنی دەمار و تێکچوونی ئۆکسجینی دەدات لە مێشکی نەخۆشانی بیرچوونەوە، بەمەش پێشکەوتنی نەخۆشییەکە خاو دەبێتەوە.
ئەنجام
وەک دەرمانێک کە تایبەتمەندی پاراستنی دەمار و دەمارەکانی هەیە، سێریبرۆلایسین توانای چارەسەری لە چارەسەرکردنی تێکچوونی دەمارەکاندا نیشانداوە.
ئاماژەکان
[1] کۆجدەر ک، جارۆس ک، بۆسیاکی م، و هاوکارانی. سێریبرۆلایسین لە نەخۆشانی تووشبوو بە خوێنبەربوونی ژێر کۆئەندامی زاوزێ: پێداچوونەوەی سیستماتیک و شیکاری مێتا [J]. گۆڤاری پزیشکی کلینیکی، 2023،12. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:264397999. لە کۆڕبەندی زانستی
[2] مورێشانو دی ئێف، لیڤینت پی ئێڵ، چیرا دی، و هاوکارانی. ڕۆڵ و کاریگەری سێریبرۆلایسین بۆ چاودێری جەڵتەی مێشکی ئیسکیمیک[J]. گۆڤاری پزیشکی کلینیکی، 2022، 11(5). DOI:10.3390/jcm11051273.
[3] فیانی بی، چاکۆن دی، جارا ڕ، و هاوکارانی. ستراتیژییەکانی پاراستنی دەمارەکانی سێریبرۆلایسین بۆ چارەسەرکردنی کۆرپەی تووشبوو بە نەخۆشی مێشکی کەم ئۆکسجینی-ئیسکیمیکی تازەلەدایکبووان [J]. ئاکتا نیۆرۆلۆژیکا بەلجیکا، 2021،121(6):1401-1406.DOI:10.1007/s13760-021-01795-y.
[4] ئەلموساوی ئەی ج. بەکارهێنانی کلینیکی سێریبرۆلایسین لە دەروونی دەماری منداڵان [J]. گۆڤاری جیهانی زانستی زانستە دەرمانییەکان، 2020. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:235912686
[5] Brainin M. Cerebrolysin: دەرمانێکی فرە ئامانج بۆ چاکبوونەوە دوای جەڵتەی مێشک[J]. پێداچوونەوەی پسپۆڕان لە چارەسەری دەمار، 2018،18(8):681-687.DOI:10.1080/14737175.2018.1500459.
[6] زیگانشینا ئێڵ ئی، ئەباکومۆڤا تی. سێریبرۆلایسین بۆ جەڵتەی توندی ئیسکیمیک [J]. بنکەدراوەی کۆکرین بۆ پێداچوونەوە سیستماتیکییەکان، 2015(6):CD7026.DOI:10.1002/14651858.CD007026.pub3.
[7] هارتویگ ک، فاکلێر ڤی، جاکش-بۆگێنسپێرگەر ه، و هاوکارانی. سێریبرۆلایسین خانەکانی PC12 لە کەمی ئۆکسجین بەهۆی CoCl2 دەپارێزێت بە بەکارهێنانی ئاماژەدانی GSK3β [J]. گۆڤاری نێودەوڵەتی زانستی دەماری گەشەسەندن، 2014،38:52-58.DOI:10.1016/j.ijdevneu.2014.07.005.
بەرهەمێک کە تەنها بۆ بەکارهێنانی توێژینەوە بەردەستە:
