GLP-1 20ملگم

▎ پێکهاتەی GLP-1

▎ توێژینەوەی GLP-1

پاشخانی توێژینەوەی GLP-1 چییە؟

گەشەکردنی GLP-1 لە گەڕان بەدوای کاریگەرییە فیزیۆلۆژییەکانی GLP-1ەوە سەرچاوەی گرتووە. زانایان ئیلهامیان لە ئێکسێندین-٤ لە لیکی کۆتردا وەرگرتووە بۆ پەرەپێدانی نەوەی یەکەمی ئاگۆنیستی وەرگری GLP-1. بۆ بەدواداچوونی بژاردەیەکی چارەسەری درێژخایەنتر، GLP-1 لە ڕێگەی گۆڕینی کیمیایی زنجیرە پێپتیدی GLP-1 پەرەی پێدرا، لەگەڵ زیادکردنی زنجیرەی ترشی چەوری بۆ درێژکردنەوەی نیوە تەمەنی. لەگەڵ پێشکەوتنی توێژینەوەکان، تواناکانی لە دابەزاندنی کێش و خۆپاراستن و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکانیشدا دیار بوو.

میکانیزمی کارکردنی GLP-1 چییە؟

ڕێکخستنی دەردانی ئەنسۆلین و گلوکاگۆن: ١. 

وەکو ئاگۆنیستێکی وەرگری GLP-1 (GLP-1 RA)، GLP-1 خانەکانی βی پەنکریاس هان دەدات بۆ دەردانی ئەنسۆلین لە کاتێکدا خانەکانی α لە دەردانی گلوکاگۆن ڕێگری دەکات. دوای خواردن، کاتێک ئاستی گلوکۆزی خوێن بەرز دەبێتەوە، GLP-1 دەبەسترێتەوە بە وەرگرەکانی GLP-1، ڕێڕەوی ئاماژەدانی خوارەوە چالاک دەکات بۆ هاندانی خانەکانی β بۆ دەردانی ئەنسۆلین، بەرزکردنەوەی وەرگرتن و بەکارهێنانی گلوکۆز لە جەستەدا، هەروەها ئاستی گلوکۆزی خوێن دادەبەزێنێت. بە ڕێگریکردن لە دەردانی گلوکاگۆن و کەمکردنەوەی بەرهەمی گلوکۆزی جگەر، زیاتر ئاستی گلوکۆزی خوێن جێگیر دەکات. لە ژێر بارودۆخی فیزیۆلۆژی ئاساییدا، جەستە ئاستی گلوکۆزی خوێن بە جێگیری دەپارێزێت بە ڕێکخستنی هاوسەنگی نێوان ئەنسۆلین و گلوکاگۆن. GLP-1 کاریگەرییەکانی GLP-1 تقلید دەکات، ئەم پرۆسەی ڕێکخستنە باشتر دەکات ^[1،2]..

وێنەی 1 کاریگەرییەکانی پەیوەست بە نەخۆشی شەکرە و قەڵەوی GLP-1 ^[3]..

ڕێگریکردن لە دروستبوونی گلوکۆنێوی جگەر: 

GLP-1 پرۆسەی گلوکۆنۆجینیسی جگەر ناهێڵێت. گلوکۆنۆجینێسیس ئەو ڕێگایەیە کە جگەر لە کاتی بەڕۆژووبوون یان حاڵەتی برسێتیدا گلوکۆز بەرهەم دەهێنێت، سەقامگیری گلوکۆزی خوێن دەپارێزێت کاتێک ئاستی گلوکۆزی خوێن کەم بێت. بەڵام لە حاڵەتە نەخۆشییەکانی وەک نەخۆشی شەکرەدا، ڕەنگە گلوکۆنۆجینێسیس زۆر چالاک بێت، ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی گلوکۆزی خوێن. GLP-1 کاردەکاتە سەر ڕێڕەوی ئاماژەدانی پەیوەندیدار بۆ کەمکردنەوەی دەربڕین یان چالاکیی ئەنزیمە سەرەکییەکانی گلوکۆنۆجینێسیس، بەمەش بەرهەمهێنانی گلوکۆزی جگەر کەمدەکاتەوە و یارمەتی کۆنترۆڵکردنی گلوکۆزی خوێن دەدات ^[1]..

کاریگەری لەسەر نەخۆشی شەکرەی وزە و ئارەزووی خواردن: 

GLP-1 کاریگەری ڕێکخستنی هەیە لەسەر نەخۆشی شەکرەی وزە و ئارەزووی خواردن. وەرگرتنی وزە کەمدەکاتەوە، بە ئەگەرێکی زۆرەوە بە کارکردن لەسەر سیستەمی دەماری ناوەندی بۆ کاریگەریکردن لەسەر ناوەندەکانی ڕێکخستنی ئارەزووی خواردن، هەستکردن بە تێری و کەمکردنەوەی وەرگرتنی خۆراک. سەرەڕای ئەوەش، GLP-1 کەمترین کاریگەری لەسەر خەرجکردنی وزە هەیە، بە پلەی یەکەم ڕێکخستنی کێش بەدەست دەهێنێت لە ڕێگەی کەمکردنەوەی وەرگرتنی وزە، کە یارمەتیدەرە لە دابەزاندنی کێش بۆ نەخۆشە قەڵەوەکان. لە تاقیکردنەوەکاندا، ئەو نەخۆشانەی کە GLP-1 بەکاردەهێنن زۆرجار کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن و دواتر دابەزینی کێشیان ڕاپۆرت کردووە ^[1،4]..

میکانیزمە ئەگەرییەکانی کارکردن لەسەر سیستەمی دڵ و خوێنبەرەکان: GLP-1 لەوانەیە کاریگەری سودبەخش لەسەر سیستەمی دڵ و خوێنبەرەکان لە ڕێگەی چەندین میکانیزمەوە هەبێت. لە لایەکەوە دەتوانێت گلوکۆزی خوێن و کێشی جەستە دابەزێنێت، بەمەش ئەو زیانانەی بەهۆی تێکچوونی میتابۆلیزمەوە بۆ سیستەمی دڵ و خوێنبەرەکان کەمدەکاتەوە. لە لایەکی دیکەوە، GLP-1 لەوانەیە ڕاستەوخۆ کار لەسەر شانەکانی دڵ و خوێنبەرەکان بکات، وەک لە ڕێگەی باشترکردنی کارکردنی ناوپۆشی خوێنبەرەکان، کەمکردنەوەی وەڵامەکانی هەوکردن و فشاری ئۆکسجینی، جێگیرکردنی پلاکی ڕەقبوونی خوێنبەرەکان، و کەمکردنەوەی مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان. توێژینەوەکانی سیگرۆڤسکی دەریدەخەن کە GLP-1 دەتوانێت کارکردنی خانەکانی ناوپۆشی خوێنبەرەکان لە دەردانی ئۆکسیدی نیتریکدا باشتر بکات، فراوانبوونی خوێنبەرەکان بەرز بکاتەوە و سیستەمی دڵ و خوێنبەرەکان بپارێزێت ^[5]..

کاریگەری ڕاستەوخۆ لەسەر کارکردنی دڵ: 

توێژینەوە نوێیەکان دەریانخستووە کە بەرکەوتنی توند بە GLP-1 دەتوانێت کاریگەرییەکی بەهێزی ئینۆتڕۆپی ئەرێنی وابەستە بە ژەمە دەرمانەکە لەسەر ترابیکۆلی دەمارەکانی مرۆڤ هان بدات بەبێ ئەوەی مەیلی ناڕێکی لێدانی دڵ زیاد بکات. ئەم کاریگەرییە لەوانەیە لە زیادبوونی وەرگرتنەوەی Ca2+ تۆڕی سارکۆپلازمی، باشترکردنی کارکردنی دەمارەکان، و کاریگەری ئەرێنی بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکان لە نەخۆشانی سستبوونی دڵدا هەبێت. لە تاقیکردنەوە پەیوەندیدارەکاندا، ترابیکولەی دەمارەکان کە بەرکەوتەی GLP-1 بوون هێزی گرژبوونەوەیان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەوە بەبێ زیادبوونی ناڕێکی لێدانی دڵ ^[6]..

بەکارهێنانی GLP-1 چین؟

بۆ نەخۆشی شەکرەی جۆری دووەم: 

GLP-1 بۆ چارەسەری جۆری دووەمی شەکرە بەکاردێت. جا بە شێوەی زارەکی بێت یان لە ڕێگەی دەرزی ژێر پێستەوە، بە شێوەیەکی کاریگەر ئاستی هیمۆگلۆبین A1c (HbA1c) دادەبەزێنێت ^[1]..

بۆ چارەسەری قەڵەوی: 

GLP-1 کاریگەرییەکی بەرچاو لە چارەسەرکردنی قەڵەویدا نیشان دەدات. تاقیکردنەوە کلینیکیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو نەخۆشە قەڵەوانەی کە بە GLP-1 چارەسەر دەکرێن، تووشی دابەزینی کێشی بەرچاو دەبن، لەگەڵ کەمبوونەوەی دەوری کەمەر، باشتربوونی پارامێتەرەکانی پەستانی خوێن، دابەزینی ئاستی HbA1c، و باشتربوونی پرۆفایلی چەوری (بۆ نموونە، کەمبوونەوەی کۆلیسترۆڵی کۆی گشتی، کۆلیسترۆڵی چەوری پڕۆتینی چڕی نزم، و ترایگلیسیرید، و زیادبوونی کۆلیسترۆڵی چەوری پڕۆتینی چڕی بەرز). کاریگەرییەکانی بۆ دابەزاندنی کێش لە کاریگەرییەکانی پلاسیبۆ و دەرمانەکانی تری دابەزاندنی کێش باشترە، ئەو ستانداردانە دەگرێتەوە کە لەلایەن EMA و FDA بۆ دەرمانەکانی دابەزاندنی کێش دانراون، و بژاردەیەکی نوێی چارەسەرکردن بۆ نەخۆشە قەڵەوەکان دابین دەکات ^[1،2]..

کەمبوونەوەی مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان: 

بۆ ئەو کەسە پێگەیشتوانەی کە نەخۆشی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە و نەخۆشییەکانی دڵیان ناسراوە، GLP-1 دەتوانێت مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان کەم بکاتەوە. توێژینەوەکانی وەک تاقیکردنەوەکانی SUSTAIN 6 و PIONEER 6 کەمتەرخەمی و سەلامەتی GLP-1ی ژێر پێست و زارەکییان لە تەندروستی دڵ و خوێنبەرەکاندا نیشان دا، و تاقیکردنەوەی SELECT زیاتر سوودە ئەگەرییەکانی لە باشترکردنی دەرئەنجامەکانی دڵ و خوێنبەرەکاندا پشتڕاستکردەوە، کە یارمەتیدەر بوو بۆ کەمکردنەوەی مەترسی ڕووداوەکانی دڵ و خوێنبەرەکان ^[1]..

کاریگەریەکانی پاراستنی گورچیلە: ١. 

لە مۆدێلێکی مشکدا لە برینداربوونی ئیسکیمیا-دوبارە خوێنبەربوونی گورچیلە، GLP-1 کاریگەری پاراستنی گورچیلەی نیشان دا. ئاستی مۆلیکولی هەوکردن وەکو فاکتەری نەکرۆزی وەرەم-α (TNF-α) و وەرگرەکەی، ئینتەرلوکین-6 (IL-6) کەمدەکاتەوە، بەرهەمهێنانی پرۆستاگلاندین F8 کەمدەکاتەوە، ئاستی PI3K و AKT لە شانەکانی گورچیلەدا زیاد دەکات، و برینداربوونی گورچیلە کەمدەکاتەوە، ئەمەش ئەوە پیشان دەدات کە GLP-1 لەوانەیە توانای چارەسەری هەبێت بۆ برینداربوونی توندی گورچیلە ^[7]..

ئەنجام

وەکو ئاگۆنیستێکی وەرگری GLP-1، GLP-1 بە شێوەیەکی کاریگەر ئاستی گلوکۆزی خوێن لە نەخۆشانی جۆری دووەمی شەکرەدا کۆنتڕۆڵ دەکات بە ڕێکخستنی دەردانی ئەنسۆلین و گلوکاگۆن، ڕێگریکردن لە دروستبوونی گلوکۆنی جگەر، و کاریگەری لەسەر شەکرەی وزە و ئارەزووی خواردن، لە هەمان کاتدا کێشی جەستە لە کەسانی قەڵەودا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمدەکاتەوە. خاوەنی کاریگەری پاراستنی دڵ و خوێنبەرەکانە، مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان کەمدەکاتەوە، گورچیلە دەپارێزێت. کاریگەری چارەسەری هەیە لەسەر برینداربوونی توندی گورچیلە و نەخۆشی گورچیلەی شەکرە و نەخۆشیەکانی تری گورچیلە.

دەربارەی نووسەر

ئەو مادانەی سەرەوە هەموویان لەلایەن کۆمپانیای Cocer Peptides لێکۆڵینەوە و دەستکاری و کۆکراونەتەوە.

نووسەری گۆڤاری زانستی

Hegner, P. بنکەکەی لە زانکۆی Regensburg لە ئەڵمانیایە و خاوەنی چەندین ئارەزووی توێژینەوەیە. لەوانە سیستەمی دڵ و خوێنبەرەکان و دڵ، کە تێیدا بەدواداچوون بۆ میکانیزم و چارەسەرەکانی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان دەکات؛ بایۆکیمیا و بایۆلۆجیای گەردیلەیی، کە گرنگی بە ئاشکراکردنی میکانیزمەکانی کارلێکی بایۆلۆجی و بایۆکیمیایی گەردیلەیی و پرۆسەکانی ڕێکخستن دەدات؛ دەرمانسازی و دەرمانسازی، جەختکردنەوە لەسەر پەرەپێدانی دەرمان و هەڵسەنگاندنی کاریگەری؛ و سیستەمی هەناسەدان و هەروەها پزیشکی گشتی و ناوخۆیی، کە سەرنجی لەسەر دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی هەناسەدان و حاڵەتە پزیشکییە باوەکانی ناوەوەیە. زانایەکە و دەستکەوتی لە چەندین بواری پزیشکیدا هەیە. هێگنەر پی لە ئاماژەی وەرگێڕانەکەدا هاتووە [6].

▎ وەرگێڕانی پەیوەندیدار

[1] ئۆلێسچوک ڕ، کۆزینسکا ئی، گراس-ئۆزیمێک ج، و هاوکارانی. GLP-1 بۆ چارەسەرکردنی قەڵەوی[J]. گۆڤاری پەروەردە، تەندروستی و وەرزش، 2022. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:245423376.

[2] کریستۆ جی ئەی، کاتسیکی ن، بلوندێل ج، و هاوکارانی. GLP-1 وەک دەرمانێکی دژە قەڵەوی بەڵێندەر[J]. پێداچوونەوەکانی قەڵەوی، 2019، 20(6):805-815.DOI:10.1111/obr.12839.

[3] Kurtzhals P, Flindt Kreiner F, Singh Bindra R. ڕۆڵی کۆنترۆڵکردنی کێش لە بەڕێوەبردنی جۆری دووەمی شەکرە: دیدگاکان لەسەر GLP-1[J]. توێژینەوە و پراکتیکی کلینیکی نەخۆشی شەکرە، 2023،203.DOI:10.1016/j.diabres.2023.110881.

[4] چاو ئەی ئێم، ترۆنیێری جەی ئێس، ئامارۆ ئەی، و هاوکارانی. GLP-1 بۆ چارەسەرکردنی قەڵەوی[J]. ڕەوتەکان لە پزیشکی دڵ و خوێنبەرەکان، 2023،33(3):159-166.DOI:10.1016/j.tcm.2021.12.008.

[5] سیگرۆڤسکی بی ئێم، سترۆلۆ ئێف. ئەنجامەکانی چاوگرتنی GLP-1 [J]. گۆڤاری جیهانی نەخۆشی شەکرە، 2023،14(4):424-434.DOI:10.4239/wjd.v14.i4.424.

[6] هێگنەر پ، سێیتز س، شۆپکا س، و هاوکارانی. GLP-1 کارکردنی گرژبوونەوە لە دەمارە جیاکراوەکانی مرۆڤدا باشتر دەکات [J]. گۆڤاری دڵی ئەوروپی، 2024،45(تەواوکەر_1):ehae666-ehae3729.DOI:10.1093/eurheartj/ehae666.3729.

[7] تیبا ئەی تی، قەسام ه، هادی ن ڕ. GLP-1 لە برینداربوونی ئیسکیمیا-دوبارە خوێنبەربوونی گورچیلە لە مشکدا [J]. ج مێد لایف، 2023،16(2):317-324.DOI:10.25122/jml-2022-0291.

هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.  

ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.