لەلایەن Cocer Peptides 
1 مانگ پێش ئێستا
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
1. پێشەکی
قەڵەوی بووەتە نیگەرانییەکی گەشەسەندنی تەندروستی گشتی لە سەرانسەری جیهاندا، ئەمەش مەترسی تووشبوون بە ئاڵۆزییە جۆراوجۆرەکانی وەک نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان و شەکرە بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. دۆزینەوەی دەرمانی کاریگەر بۆ چارەسەرکردنی قەڵەوی لە هەموو شتێک گرنگترە. سورڤۆدوتاید، وەک دوو ئاگۆنیست کە کاردەکاتە سەر وەرگری گلوکاگۆن (GCGR) و وەرگری پێپتید-1ی هاوشێوەی گلوکاگۆن (GLP-1R)، توانایەکی گەورە لە بواری چارەسەرکردنی قەڵەویدا نیشان دەدات.
وێنە 1 کاریگەرییەکانی پێپتیدی هاوشێوەی گلوکاگۆن-1 (GLP-1)، پۆلیپێپتیدی ئەنسۆلینۆتڕۆپی وابەستە بە گلوکۆز (GIP)، و گلوکاگۆن لەسەر ئەندام و شانە گرنگە جیاوازەکان.
2. تێڕوانینێکی گشتی بۆ Survodutide
2.1 پاشخانی گەشەپێدان
ڕێژەی قەڵەوی و جۆری دووەمی شەکرەی جۆری دووەم (T2DM) لە جیهاندا بەردەوامە لە بەرزبوونەوە و زۆرجار دەرمانە تەقلیدییەکانی دژە شەکرە دەبنە هۆی زیادبوونی کێش، ئەمەش دەبێتە هۆی پێویستییەکی بەپەلە بە چارەسەری نوێ کە بتوانن لە یەک کاتدا چارەسەری T2DM و قەڵەوی بکەن. ئاگۆنیستەکانی وەرگری GLP-1 (GLP-1 RAs) و ئاگۆنیستەکانی وەرگری دووانەی GLP-1/GIP کاریگەرییان لە دابەزاندنی کێش و باشترکردنی گۆڕانکاری خۆراکدا نیشانداوە، Survodutide (BI 456906) وەک کاندیدێکی بەڵێندەر دەرکەوتووە، دوو ئاگۆنیستێکی درێژخایەن کە لە ئێستادا لە ژێر لێکۆڵینەوەدایە.
2.2 میکانیزمی ئامانج
تایبەتمەندی ناوازەی Survodutide لە توانای چالاککردنی GCGR و GLP-1R لە یەک کاتدادایە. GCGR بە پلەی یەکەم ئاستی گلوکۆزی خوێن ڕێکدەخات، پەرە بە گلایکۆجینۆلیسیس و گلوکۆنۆجینێسیس دەدات لە جگەردا لە کاتی چالاککردندا، بەمەش ئاستی گلوکۆزی خوێن بەرز دەکاتەوە. لە میکانیزمی کارکردنی Survodutide دا، تەنها ئاستی گلوکۆزی خوێن بەرز ناکاتەوە بەڵکو لەبری ئەوە میتابۆلیزمی وزە ڕێکدەخات لە ڕێگەی کارکردنی هاوبەش لەگەڵ GLP-1R. GLP-1R بە شێوەیەکی بەرفراوان لە چەندین شانە و ئەندامدا بڵاوبووەتەوە، لەوانە پەنکریاس، کۆئەندامی هەرس، دڵ و مێشک. چالاککردنی GLP-1R یارمەتی دەردانی ئەنسۆلین دەدات، ڕێگری دەکات لە دەردانی گلوکاگۆن، بەتاڵبوونەوەی گەدە دوادەخات، تێربوون زیاد دەکات، بەمەش وەرگرتنی خۆراک کەم دەبێتەوە و کێشی لەش دادەبەزێت. سورڤۆدوتاید کاریگەرییەکی ڕێکخستنی گۆڕانکاری گشتگیرتر لە ڕێگەی ئاگۆنیزمی دوو وەرگرەوە هەیە، کە یارمەتیدەرە لە چارەسەرکردنی قەڵەوی.
3. ڕۆڵی سورڤۆدوتاید لە چارەسەری قەڵەویدا
3.1 کاریگەری ڕێکخستنی کێش
چەندین توێژینەوەی کلینیکی دەریانخستووە کە سورڤۆدوتاید کاریگەرییەکی بەرچاوی هەیە بۆ کەمکردنەوەی کێش لە نەخۆشە قەڵەوەکاندا. لە تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی قۆناغی دووەمدا کە کەسانی قەڵەو و بێ شەکرەیان کردە ئامانج، 387 بەشداربووی تەمەن 18 بۆ 75 ساڵ لەگەڵ پێوەرەکانی بارستەی جەستە (BMI) ≥27 کیلۆگرام/م⊃2؛ بە شێوەیەکی هەڕەمەکی بۆ پێنج گروپ دانران، هەفتانە دەرزی ژێر پێستی سورڤۆدوتاید (0.6، 2.4، 3.6، یان 4.8 میلیگرام) یان پلاسیبۆیان بۆ ماوەی 46 هەفتە وەرگرت. لە کۆتایی 46 هەفتەدا، هەموو گروپەکانی ژەمی سورڤۆدوتاید دابەزینی کێشیان نیشان دا، لەگەڵ گروپی 4.8 میلیگرام کە تێکڕای کەمبوونەوەی کێشیان بەدەستهێنا تا 18.7%. لە شیکارییەکانی ژێر گروپەکان بەپێی ڕەگەز و BMI، ژنان دابەزینی کێشیان بە شێوەیەکی بەرچاوتر نیشانداوە دوای وەرگرتنی 4.8 میلیگرام سورڤۆدوتاید، بە تێکڕای ڕێژەی دابەزینی کێش -17.0%، لەکاتێکدا پیاوان -11.9% بووە. لە نێوان ژێر گروپە جیاوازەکانی BMI، بەشداربووان کە BMI < 30 kg/m⊃2 یان هەیە؛ کە چارەسەری Survodutide 4.8 mg یان وەرگرتووە، زۆرترین ڕێژەی دابەزینی کێشیان ئەزموون کردووە، کە گەیشتووەتە -19.1%. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە سورڤۆدوتاید کاریگەری کەمکردنەوەی کێشی هەیە لەسەر نەخۆشە قەڵەوەکانی ڕەگەزی جیاواز و ئاستی BMI، لەگەڵ کاریگەرییە بەرچاوەکانی لە هەندێک ژێر گروپدا.
وێنە 2 خاڵی کۆتایی سەرەتایی دوای 48 هەفتە لە چارەسەری پلان بۆ داڕێژراو.
3.2 کاریگەری لەسەر دابەشبوونی چەوری لەش
جگە لە دابەزاندنی کۆی کێش، Survodutide کاریگەری سودبەخشی لەسەر دابەشکردنی چەوری جەستە هەبوو. بە بەراورد لەگەڵ گروپی پلاسیبۆ، هەموو گروپەکانی ژەمی سورڤۆدوتاید کەمبوونەوەی دەوری کەمەریان نیشان دا، لەگەڵ گروپی 4.8 میلیگرام کە زۆرترین تێکڕای کەمبوونەوەی 16.6 سم بەدەستهێنا. کەمبوونەوەی دەوری کەمەر ئاماژەیە بۆ کەمبوونەوەی چەوری ورگ، ئەمەش پەیوەندییەکی نزیک بە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکانەوە هەیە. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە Survodutide نەک تەنها کێشی جەستە کەمدەکاتەوە بەڵکو دابەشکردنی چەوری لەش باشتر دەکات بە کەمکردنەوەی چەوری ورگ، بەمەش مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکانی پەیوەست بە قەڵەوی کەمدەکاتەوە.
3.3 باشتربوونی پارامێتەرەکانی گۆڕانکاری خۆراک
سورڤۆدوتاید نەک تەنها کێشی جەستە ڕێکدەخات بەڵکو کاریگەری ئەرێنی لەسەر چەندین پارامێتەرەکانی گۆڕانکاری خۆراک هەیە. لە ڕووی میتابۆلیزمی چەورییەوە، لە ماوەی چارەسەرکردندا، ترایگلیسیریدەکان (TG) لە هەموو گروپەکانی سورڤۆدوتایددا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە، و چەوری پڕۆتینی چڕی زۆر نزم (VLDL) کەمێک کەمیکردووە لە هەموو گروپەکانی ژەمی سورڤۆدوتاید. LDL لە گروپەکانی ژەمی 2.4 و 3.6 میلیگرام کەمیکردووە، لەکاتێکدا کۆلیسترۆڵی کۆی گشتی (TC) و کۆلیسترۆڵی نا-HDL (نا-HDL-C) لە گروپەکانی 0.6، 2.4 و 3.6 میلیگرامدا کەمیکردووە. HDL بە درێژایی چارەسەرکردن تاڕادەیەک جێگیر بوو. سەبارەت بە پەستانی خوێن، لە چارەسەری ڕاستەقینەدا، سورڤۆدوتاید دەتوانێت پەستانی خوێنی سیستۆلیک (SBP) تا 10.2 ملم زئۆس و پەستانی خوێنی دیاستۆلیک (DBP) بە ڕێژەی 4.8 ملم زئۆس کەم بکاتەوە، لەگەڵ کاریگەری هاوشێوەی دابەزاندنی پەستانی خوێن بەبێ گوێدانە ئەوەی کە ئایا بەرزی فشاری خوێن پێش سکرینکردن هەبووە یان نا. ئەم باشتربوونانە لە پارامێتەرەکانی گۆڕانکاری خۆراکدا یارمەتیدەرن بۆ کەمکردنەوەی مەترسی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان لە نەخۆشە قەڵەوەکاندا، ئەمەش زیاتر تیشک دەخاتە سەر سوودە گشتگیرەکانی Survodutide لە چارەسەرکردنی قەڵەویدا.
3.4 میکانیزمی کارکردن
سورڤۆدوتاید کاریگەرییەکانی دابەزاندنی کێشی خۆی بە چالاککردنی GCGR و GLP-1R بەکاردەهێنێت. چالاککردنی GLP-1R یارمەتی دەردانی ئەنسۆلین دەدات، هەستیاری ئەنسۆلین بەرز دەکاتەوە، ئارەزووی خواردن سەرکوت دەکات و وەرگرتنی خۆراک کەم دەکاتەوە. هەروەها بەتاڵبوونەوەی گەدە دوادەخات و ماوەی مانەوەی خۆراک لە گەدەدا درێژ دەکاتەوە و تێربوونی زیاتر زیاد دەکات. چالاککردنی GCGR بەشدارە لە ڕێکخستنی گۆڕانکارییەکانی جگەر بە پێشخستنی ئۆکساندنی چەوری و ڕێگریکردن لە دروستکردنی چەوری، بەمەش کەڵەکەبوونی چەوری لە جەستەدا کەمدەکاتەوە. هەروەها ڕەنگە سورڤۆدوتاید کاریگەری لەسەر میتابۆلیزمی وزە و کێشی جەستە هەبێت لە ڕێگەی میکانیزمە ناڕاستەوخۆکانەوە وەک ڕێکخستنی مایکرۆبایۆتای ڕیخۆڵە.
4. بەکارهێنانی سورڤۆدوتاید لە چارەسەری قەڵەویدا
4.1 بەڵگەی توێژینەوەی کلینیکی
لە توێژینەوەیەکدا لەسەر نەخۆشانی جۆری دووەمی شەکرە و قەڵەوی، سورڤۆدوتاید کاریگەری باشی لە دابەزینی شەکرە و دابەزاندنی کێشدا نیشانداوە. دوای 16 هەفتە لە چارەسەرکردن، ئاستی هیمۆگلۆبین A1c (HbA1c)ی نەخۆشەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە، لەگەڵ زۆرترین کەمبوونەوەی 1.7%، هەروەها کێشی جەستەش بە شێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە، لەگەڵ زۆرترین کەمبوونەوەی 14.9%. لە توێژینەوەیەکدا لەسەر ئەو نەخۆشانەی کە هەوکردنی چەوری جگەری پەیوەست بە تێکچوونی میتابۆلیزم (MASH) و قەڵەوییان هەیە، Survodutide نەک تەنها نیشاندەری بافتزانی جگەری باشتر کردووە بەڵکو بووە هۆی دابەزاندنی کێش لە نەخۆشەکاندا. ئەم توێژینەوەیانە زیاتر کاریگەری سورڤۆدوتاید لە دانیشتوانی جیاوازدا پشتڕاست دەکەنەوە کە حاڵەتەکانی پەیوەست بە قەڵەوییان هەیە.
4.2 سوودە بەراوردکارییەکان بە بەراورد بە دەرمانەکانی تر
بە بەراورد لەگەڵ دەرمانە تەقلیدییەکانی دابەزاندنی کێش، Survodutide چەندین سوودی هەیە. زۆرجار دەرمانە تەقلیدییەکانی دابەزاندنی کێش یەک میکانیزم دەکەنە ئامانج، لە ئەنجامدا کاریگەری سنووردار و مەترسی زیاتری کاریگەرییە نەرێنییەکان. بەڵام سورڤۆدوتاید لە ڕێگەی دوو وەرگر ئاگۆنیزمەوە کاردەکات، بە شێوەیەکی کاریگەر کێشی جەستە کەمدەکاتەوە لە هەمان کاتدا پارامێتەرەکانی گۆڕانکارییەکانی وەک گلوکۆزی خوێن، ئاستی چەوری و پەستانی خوێن باشتر دەکات، بەمەش خۆپاراستن و چارەسەری گشتگیر بۆ ئاڵۆزییەکانی پەیوەست بە قەڵەوی دابین دەکات.
بە بەراورد لەگەڵ دەرمانە نوێیەکانی تری دابەزاندنی کێش وەک سێماگلۆتاید (ئاگۆنیستێکی وەرگری GLP-1)، لە تاقیکردنەوەکانی ئاژەڵدا، هەردوو سورڤۆدوتاید و سێماگلۆتاید هۆکاری دابەزاندنی کێش بوون. بەڵام سورڤۆدوتاید کاریگەری ناوازەی زیاتری لەسەر ئارەزووەکانی خۆراک و نائاساییەکانی چەوری نیشان دا. سێماگلۆتید لە قۆناغە سەرەتاییەکانی چارەسەرکردندا وەرگرتنی خۆراک کەمدەکاتەوە بەڵام دواتر دەگەڕێتەوە بۆ ئاستی بنەڕەتی، لەکاتێکدا سورڤۆدوتاید بەردەوام وەرگرتنی خۆراکی چەوری زۆر و ئاوی فرۆکتۆزی زۆر کەمدەکاتەوە لە ماوەی 5 هەفتەی چارەسەرکردندا. سەبارەت بە پرۆفایلی چەوری، سێماگلۆتید بە پلەی یەکەم کۆلیسترۆڵی کۆی گشتی کەمدەکاتەوە بە دابەزاندنی کۆلیسترۆڵی HDL، لە کاتێکدا سورڤۆدوتاید کەمبوونەوەی کۆلیسترۆڵ لە سەرانسەری هەموو پێکهاتەکانی چەوری پڕۆتینەکاندا نیشان دەدات، لەوانەش کۆلیسترۆڵی LDL. ئەمە ئەوە پیشان دەدات کە ڕەنگە Survodutide کاریگەری باڵا پێشکەش بکات لە ڕێکخستنی وەرگرتنی خۆراک و پرۆفایلی چەوری.
5. دەرەنجام
سورڤۆدوتاید، وەک دوو ئاگۆنیستێکی نوێی GCGR/GLP-1R، کاریگەرییەکی بەرچاو لە چارەسەرکردنی قەڵەویدا نیشان دەدات. نەک هەر بە شێوەیەکی کاریگەر کێشی جەستە کەمدەکاتەوە و دابەشکردنی چەوری جەستە باشتر دەکات بەڵکو بە شێوەیەکی گشتگیر چەندین پارامێتەرەکانی گۆڕانکاری خۆراک وەک گلوکۆزی خوێن، چەوری خوێن و پەستانی خوێن ڕێکدەخات، کە سوودی فرەلایەنە پێشکەش بە نەخۆشانی قەڵەوی دەکات.
سەرچاوەکان
[1] یوسف ئەی، حەسەن ئی، مودارێس ئێم ئێف، و هاوکارانی. سورڤۆدوتاید، ئاسۆیەکی نوێ لە چارەسەرکردنی قەڵەوی و جۆری دووەمی شەکرە: پێداچوونەوەیەکی گێڕانەوە[J]. گۆڤاری پزیشکی یەمەن، 2024،3:97-101.DOI:10.18231/j.yjom.2024.005.
[2] لی ڕۆکس سی دبلیو، ستین ئۆ، لوکاس کەی جەی، و هاوکارانی. 6926 شیکاری ژێر گروپ بەپێی ڕەگەز و پێوەرەکانی بارستەی جەستە (BMI) لە ئەو کەسانەی کە لەگەڵ کێشی زیادە/قەڵەوی لە سورڤۆدوتایددا دەژین، وەرگری گلوکاگۆن/GLP-1 دوو ئاگۆنیست، تاقیکردنەوەی قۆناغی دووەم [J]. گۆڤاری کۆمەڵگەی هێلکەدان، 2024،8(تەواوکەر_1):bvae133-bvae163.DOI:10.1210/jendso/bvae163.033.
[3] سانال ئەی جەی، بێدۆسا پ، فرایسدۆرف م، و هاوکارانی. تاقیکردنەوەیەکی هەڕەمەکی قۆناغی دووەمی سورڤۆدوتاید لە MASH و ڕیشاڵیدا.[J]. گۆڤاری پزیشکی نیو ئینگلاند، ٢٠٢٤.
[4] برایاند ف، ئۆگستین ڕ، بلیمێل ک، و هاوکارانی. 7279 سورڤۆدوتاید و سێماگلوتید هەردووکیان دەبێتە هۆی دابەزاندنی کێش بەڵام کاریگەری جیاواز لەسەر حەزکردنی خۆراک و ناڕێکی چەوری خوێن لە مۆدێلی هامستەری قەڵەوی بەهۆی خۆراکی هەڵبژاردەی ئازاددا نیشان دەدەن [J]. گۆڤاری کۆمەڵگەی هێلکەدان، 2024،8(تەواوکەر_1):bvae134-bvae163.DOI:10.1210/jendso/bvae163.034.
[5] هێر ئێم بی یو، ڕۆزنستۆک ج، هۆفلێر ج، و هاوکارانی. کاریگەرییەکانی ژەمە دەرمان-کاردانەوە لەسەر HbA1c و کەمکردنەوەی کێشی جەستەی سورڤۆدوتاید، ئاگۆنیستێکی وەرگری دوو گلوکاگۆن/GLP-1، بە بەراورد لەگەڵ پلاسیبۆ و سیماگلۆتایدی کراوە لە کەسانی تووشبوو بە جۆری دووەمی شەکرە: تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی هەڕەمەکی [J]. شەکرە، 2023، 67:470-482.
بەرهەمێک کە تەنها بۆ بەکارهێنانی توێژینەوە بەردەستە:
