ލިޔުނީ ކޯސަރ ޕެޕްޓައިޑްސް 
1 މަސް ކުރިން
މި ވެބްސައިޓުން ފޯރުކޮށްދޭ ހުރިހާ މާއްދާތަކާއި އުފެއްދުމުގެ މައުލޫމާތަކީ ހަމައެކަނި މައުލޫމާތު ފެތުރުމާއި ތައުލީމީ ބޭނުމުގައެވެ.
މި ވެބްސައިޓުގައި ފޯރުކޮށްދޭ އުފެއްދުންތަކަކީ ހަމައެކަނި އިން ވިޓްރޯ ރިސާޗަށް ޚާއްޞަ އުފެއްދުންތަކެކެވެ. އިން ވިޓްރޯ ރިސާޗް (ލެޓިން ބަހުން: *އިން ގްލާސް*، މާނައަކީ ބިއްލޫރި ތަކެތީގައި) އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުން ބޭރުގައި ކުރިއަށް ގެންދެއެވެ. މި އުފެއްދުންތަކަކީ ބޭސްތަކެއް ނޫން، އެމެރިކާގެ ފުޑް އެންޑް ޑްރަގް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަން (އެފްޑީއޭ) އިން ފާސްކޮށްފައި ނުވާ އުފެއްދުންތަކެއް ކަމަށާއި، އެއްވެސް ސިއްހީ ހާލަތެއް، ބައްޔެއް، ނުވަތަ ބައްޔެއް ހުއްޓުވުމަށް، ފަރުވާ ދިނުމަށް، ނުވަތަ ފަރުވާ ކުރުމަށް ބޭނުންކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. މި އުފެއްދުންތައް އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑަށް ނުވަތަ ޖަނަވާރުގެ ހަށިގަނޑަށް އެއްވެސް ގޮތަކަށް ތައާރަފް ކުރުމަކީ ގާނޫނުން ވަރަށް ބޮޑަށް މަނާ ކަމެކެވެ.
ކޭޕީވީއާ ބެހޭ އަސާސީ މައުލޫމާތު
ކޭޕީވީ އަކީ މުހިންމު އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ ޕްރޮޕަޓީތަކެއް ހުންނަ ޓްރައިޕެޕްޓައިޑެއް ކަމުން ގިނަ ދާއިރާތަކުން ދައުރެއް އަދާކުރެވޭނެ އެވެ.
ފޮޓޯ 1 ޔޫސީއާ ދެކޮޅަށް އެޗްއޭ-ކޭޕީވީ-އެންޕީތަކުގެ ފަރުވާގެ އަސަރުތައް ހައިޑްރޯޖެލް (ޗައިޓޯސަން/އެލްޖިނެޓް) ގައި ޖަހާފައިވާ އެޗްއޭ-ކޭޕީވީ-އެންޕީސް އަނގައިން ދިނުމުން މޫކޯޒާ ރަނގަޅުވުން އަވަސްވެ، ދުޅަހެޔޮކަން ކުޑަވެގެން ޔޫސީއާ ދެކޮޅަށް އެއްކޮށްފައިވާ ފަރުވާގެ އަސަރުތައް ލިބެއެވެ.
ކޭޕީވީގެ އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ މެކޭނިޒަމް
1. ސެލް ސިގްނަލިންގ މަގުތައް ރެގިއުލޭޓްކުރުން
އެންއެފް-ކޭބީ ސިގްނަލިންގ ޕަތްވޭ: އެންއެފް-ކޭބީ އަކީ އިންފްލެމޭޓަރީ ރިސްޕޮންސްތަކުގައި މައިގަނޑު ދައުރެއް އަދާކުރާ މުހިއްމު ޓްރާންސްކްރިޕްޝަން ފެކްޓަރެކެވެ. ސެލްތައް އިންފްލެމެޓަރީ ސްޓިމިއުލްތަކަށް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ، އެންއެފް-ކޭބީ ސައިޓޯޕްލާސްމް އިން ނިއުކްލިއަސް އަށް ޓްރާންސްލޮކޭޓްވެ، ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިން ޖީންތަކުގެ ޓްރާންސްކްރިޕްޝަން ފަށައެވެ. ކޭޕީވީ އަކީ އެންއެފް-ކޭބީ އެކްޓިވޭޓްވުން ހުއްޓުވާ އެއްޗެކެވެ. އިންސާނާގެ ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ސެލްތަކާއި އިންސާނާގެ ޓީ ސެލްތަކުގައި ސެލްތައް ޕްރޯ އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އިން ސްޓިމިއުލޭޓްކޮށް، އެއްފަހަރާ ކޭޕީވީ އިތުރުކުރިއެވެ. އެންއެފް-ކޭބީ ލޫސިފެރޭޒް ޖީން ރިޕޯޓަރ އެސޭސް، ޕްރޮޓީން އިމިއުނޯބްލޮޓިންގ، ރިއަލް ޓައިމް ރިވަރސް ޓްރާންސްކްރިޕްޝަން ޕޮލިމިރޭޒް ޗޭން ރިއެކްޝަން، އަދި އެންޒައިމް ލިންކްޑް އިމިއުނޯސޮރބަންޓް އެސޭ (އެލިސާ) ފަދަ ގޮތްތައް ބޭނުންކޮށްގެން ނެނޯމޯލާ ކޮންސެންޓްރޭޝަންގައި ކޭޕީވީ އިން އެންއެފް-ކޭބީ އެކްޓިވޭޝަން ހުއްޓުވައި، ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް ސެކްރެޝަން ދަށްކޮށްދޭކަން ފާހަގަކުރެވުނެވެ. މި މެކޭނިޒަމަކީ ގޮހޮރުގެ ދުޅަހެޔޮކަން ރެގިއުލޭޓްކުރުމުގައި ވަރަށް މުހިންމު މެކޭނިޒަމެކެވެ.
އެމްއޭޕީ ކިނާޒް ސިގްނަލިންގ ޕަތްވޭ: މައިޓޯޖަން އެކްޓިވޭޓެޑް ޕްރޮޓީން ކިނާޒް (MAPK) ސިގްނަލިންގ ޕަތްވޭ އަކީ އިންފްލެމެޓަރީ ރިސްޕޮންސްތަކުގައި މުހިންމު އަނެއް ރެގިއުލޭޓަރީ މަގެވެ. މި ކިނާޒްތައް އެކްޓިވޭޓް ވެގެންދަނީ ސެލްތައް އިންފްލެމޭޓަރީ ސްޓިމިއުލްތަކަށް ހުށަހެޅުމުން، ޑައުންސްޓްރީމް ޓްރާންސްކްރިޕްޝަން ފެކްޓަރސް ފޮސްފޮރައިލޭޓްވެ، އިންފްލެމޭޝަނާ ގުޅުންހުރި ޖީންތައް އެކްސްޕްރެޝަން ޕްރޮމޯޓް ވެއެވެ. އަދި ކޭޕީވީ އިން އެމްއޭޕީ ކިނާޒް އިންފްލެމެޓަރީ ސިގްނަލިންގ ޕަތްވޭ ވެސް އިންހިބިޓް ކުރެވިދާނެއެވެ. ސެލްތައް އިންފްލެމެޓަރީ ސްޓިމިއުލްތަކަށް ހުށަހެޅުމުން ކޭޕީވީ އިން އެމްއޭޕީކޭ އެކްޓިވޭޝަން ބްލޮކްކޮށް، ޑައުންސްޓްރީމް ޓްރާންސްކްރިޕްޝަން ފެކްޓަރސްގެ ފޮސްފޮރައިލޭޝަން ދަށްކޮށް، ޕްރޯ އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އުފެއްދުން މަދުކޮށްދެއެވެ. އިންފްލެމެޓަރީ ހާލަތުގައި p38 MAPK އެކްޓިވޭޓްވުމުން TNF-α އަދި IL-6 ފަދަ ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އެކްސްޕްރެޝަން އިތުރުވާއިރު، KPV އިން p38 MAPK އެކްޓިވިޓީ ހުއްޓުވައި، މި ސައިޓޮކިންސް ސެކްރެޝަން މަދުކޮށް، އިންފްލެމޭޓަރީ ރިސްޕޮންސް ލުއިކޮށްދެއެވެ.
2. ސެލް ޓްރާންސްޕޯޓަރ މެދުވެރިކޮށް ކުރާ އަސަރުތައް
PepT1 ޓްރާންސްޕޯޓަރ: PepT1 އަކީ އާންމުކޮށް ކުޑަ ގޮހޮރުގައި އެކްސްޕްރެސް ކުރެވޭ ނަމަވެސް އައިބީޑީ ގެ ތެރޭގައި ބޮޑު ގޮހޮރުގައި އުފެދޭ ޑައި/ޓްރައިޕެޕްޓައިޑް ޓްރާންސްޕޯޓަރ އެކެވެ. ކޭޕީވީގެ އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އަސަރުތައް ބައެއް ގޮތްގޮތުން މެދުވެރިވަނީ ޕެޕްޓީ1 އިންނެވެ. އަޕްޓޭކް އެކްސްޕެރިމެންޓްތަކުގައި ރޭޑިއޯއެކްޓިވް ލޭބަލްޑް ސަބްސްޓްރޭޓެއްގެ ގޮތުގައި hPepT1 އަށް ވާދަވެރި އިންހިބިޓަރެއްގެ ގޮތުގައި ކޯލްޑް ކޭޕީވީ ބޭނުންކުރި ނުވަތަ ކޭޕީވީ އަޕްޓޭކްގެ ކައިންޓިކް ސިފަތައް ދެނެގަތުމަށް [⊃3;H]KPV ބޭނުންކުރިއެވެ. ކޭޕީވީ ވަންނަނީ ދިފާޢީ ނިޒާމުގެ ސެލްތަކާއި ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ސެލްތަކަށް hPepT1 މެދުވެރިކޮށެވެ. މިކަމުން ދޭހަވަނީ ޓްރާންސްޕޯޓަރެއްގެ ގޮތުގައި ޕެޕްޓީ1 އިން ކޭޕީވީ ސެލްތަކަށް ވަނުމަށް މަގުފަހިކޮށްދީ އޭގެ އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އަސަރުތައް ކުރާކަމެވެ. ޕެޕްޓީ1 ގެ ފުންކްޝަން އިންހިބިޓް ވުމުން ސެލްތަކަށް ކޭޕީވީ ވަންނަ މިންވަރު މަދުވެ، އޭގެ އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އަސަރުތައް އެއާ އެއްވަރަށް ބަލިކަށިވެއެވެ. ޕެޕްޓީ1 އެކްސްޕްރެޝަން ނޮކްޑައުން ކުރާ ސެލް މޮޑެލްތަކުގައި، އެއް ކޮންސެންޓްރޭޝަނެއްގައި ދިން ނަމަވެސް، ކޭޕީވީ އިން އެންއެފް-ކޭބީ އެކްޓިވޭޝަނަށް އިންހިބިޓޯރީ އަސަރުތައް ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވެ، އާދައިގެ ޕެޕްޓީ1 އެކްސްޕްރެޝަން ހުންނަ ސެލްތަކާ އަޅާބަލާއިރު ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް ސެކްރެޝަން މަދުވެ، ކޭޕީވީގެ އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ މެކޭނިޒަމްގައި ޕެޕްޓީ1 ގެ މުހިންމު މެދުވެރި ދައުރު އިތުރަށް ކަށަވަރުކޮށްދެއެވެ.
3. އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް ރެގިއުލޭޓްކުރުން
ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އިންހިބިޝަން: ކޭޕީވީ އަކީ ގިނަ ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އުފެއްދުމާއި ދޫކުރުން ވަރަށް ބޮޑަށް ހުއްޓުވާ އެއްޗެކެވެ. ޓީއެންއެފް-α އަކީ އިންފްލެމެޓަރީ ރިސްޕޮންސްތަކުގައި މުހިއްމު ސައިޓޮކިން އެއް ކަމަށާއި، ދިފާޢީ ސެލްތައް އެކްޓިވޭޓްކޮށް، އެހެން ޕްރޯ އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އުފެއްދުމަށް ބާރުއަޅައި، ޓިޝޫތަކަށް ގެއްލުން ދިނުމުގެ ޤާބިލުކަން ހުންނަ ސައިޓޮކިންއެކެވެ. އެކި އިންފްލެމެޓަރީ މޮޑެލްތަކުގައި ކޭޕީވީ ފަރުވާއަށްފަހު ޓީއެންއެފް-α ގެ އެކްސްޕްރެޝަން ލެވެލް ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވެފައިވެއެވެ. މިސާލަކަށް ސޯޑިއަމް ސަލްފޭޓް އިންޑައުސްޑް މައުސް ކޮލައިޓިސް މޮޑެލްއެއްގައި ކޭޕީވީ އިން ފަރުވާ ދިނުމުން ރިއަލް ޓައިމް އާރްޓީ-ޕީސީއާރު އިން ފާހަގަކުރެވުނު ގޮތުގައި ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ޓިޝޫގައި ޓީއެންއެފް-α ގެ އެމްއާރްއެންއޭ އެކްސްޕްރެޝަން ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވެ، އެލިސާ އިން ފާހަގަކުރެވުނު ގޮތުގައި ސީރަމްގައި ޓީއެންއެފް-α ގެ ޕްރޮޓީން ކޮންޓެންޓް ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވެއެވެ. އަދި IL-1β، IL-6، އަދި އެހެނިހެން ޕްރޯ އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް ވެސް ކޭޕީވީ އިން އިންހިބިޓް ކުރެވުނެވެ. IL-1β އިން އިންފްލެމެޓަރީ ކެސްކޭޑް ރިއެކްޝަން އެއް އުފެދި، އެހެން އިންފްލެމެޓަރީ މީޑިއޭޓަރުތައް ދޫކުރުމަށް މަގުފަހިކޮށްދެއެވެ. ކޭޕީވީ އިން އިންފްލެމޭޓަރީ ޓިޝޫތަކުގައި އޭގެ އެކްސްޕްރެޝަން އާއި ސެކްރެޝަން މަދުކޮށްދީ، އިންފްލެމެޓަރީ ރިސްޕޮންސްގެ ބާރުގަދަކަން ލުއިކޮށްދެއެވެ.
އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް ޕްރޮމޯޓްކުރުން: ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އިންހިބިޓް ކުރުމުގެ އިތުރުން ކޭޕީވީ އިން އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އެކްސްޕްރެޝަން ޕްރޮމޯޓްކޮށްދެއެވެ. އިންޓަރލިއުކިން-10 (IL-10) އަކީ ދިފާޢީ ސެލްތައް އެކްޓިވޭޓްވުން ހުއްޓުވައި، ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އުފެއްދުން މަދުކޮށްދޭ މުހިންމު އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންއެކެވެ.
4. ދިފާޢީ ނިޒާމުގެ ސެލްތައް ރެގިއުލޭޓްކުރުން
ޓީ ސެލްގެ މަސައްކަތް ރެގިއުލޭޓްކުރުން: ދިފާޢީ ނިޒާމުގެ ޖަވާބުތަކާއި އިންފްލެމޭޝަން ރެގިއުލޭޓްކުރުމުގައި ޓީ ސެލްތަކުގެ ދައުރު ވަރަށް ބޮޑެވެ. އިންފްލެމޭޓަރީ ހާލަތުގައި ޓީ ސެލްތައް އެކްޓިވޭޓްވެ ޕްރޯ އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް ނިކުމެއެވެ. ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި ކޭޕީވީ އިން ޓީ ސެލްގެ މަސައްކަތް ރެގިއުލޭޓް ކުރެވޭނެ އެވެ. އިންސާނާގެ ޓީ ސެލް ލައިން ޖުރްކާޓް އާއި އެކު ކުރި ތަޖުރިބާތަކުގައި ޖުރްކާޓް ސެލްތަކަށް ޕްރޯ އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އިން ސްޓިމިއުލޭޓް ކުރިއިރު، ކޭޕީވީ އިތުރުކުރުމުން ޓީ ސެލް އެކްޓިވޭޝަން ހުއްޓުވައި، އައިއެފްއެން-γ ފަދަ ޕްރޯ އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް ސެކްރެޝަން މަދުވެއެވެ. މިކަން ހާސިލް ކުރެވޭނީ ޓީ ސެލްތަކުގެ ތެރޭގައި ހުންނަ އެންއެފް-ކޭބީ އަދި އެމްއޭޕީކޭ ސިގްނަލިންގ މަގުތައް ހުއްޓުވައިގެންނެވެ. މީގެ އިތުރުން CD45RB(hi) ކޮލޮނިކް އިންފްލެމޭޝަން މޮޑެލް ފަދަ ބައެއް ޖަނަވާރު މޮޑެލްތަކުގައި ކޭޕީވީ ފަރުވާ ދިނުމުން ޓީ ސެލް އިންފިލްޓްރޭޝަން އަދި ގޮހޮރުގައި މަސައްކަތް ރެގިއުލޭޓްކޮށް، އިންފްލެމޭޝަން އާއި ގުޅުންހުރި ޓީ ސެލް ސަބްސެޓްތައް ކަމަށްވާ Th1 އަދި Th17 ސެލްތައް މަދުކޮށް، ރެގިއުލޭޓަރީ ޓީ ސެލްތަކުގެ ނިސްބަތް އިތުރުކޮށް، ގޮހޮރުގެ ދުޅަހެޔޮކަން ކުޑަވެގެންދެއެވެ.
މެކްރޯފޭޖް ފަންކްޝަން މޮޑިއުލޭޓްކުރުން: މެކްރޯފޭޖްތަކަކީ އިންފްލެމޭޓަރީ ރިސްޕޮންސްގައި މުހިންމު ދިފާޢީ ސެލްތަކެއް ކަމުން އެ ސެލްތަކުގެ އެކްޓިވޭޝަން ސްޓޭޓަށް ބަލައިގެން ކްލާސިކަލީ އެކްޓިވޭޓް އެމް1 މެކްރޯފޭޖްތަކާއި ބަދަލު ގޮތެއްގައި އެކްޓިވޭޓް އެމް2 މެކްރޯފޭޖްތަކަށް ބަހާލެވިދާނެއެވެ. އެމް1 މެކްރޯފޭޖްތަކުން ގިނަ އަދަދަކަށް ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް ނިކުންނައިރު، އެމް2 މެކްރޯފޭޖްތަކުގައި އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އަދި ޓިޝޫ ރިޕޭއަރ ފަންކްޝަންތައް ހުރެއެވެ. ކޭޕީވީ އިން މެކްރޯފޭޖް ޕޮލަރައިޒޭޝަން ރެގިއުލޭޓް ކުރެވިދާނެއެވެ. އިން ވިޓްރޯ ތަޖުރިބާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި މެކްރޯފޭޖްތައް އެމް1 ވައްތަރާ ދިމާއަށް ޕޮލަރައިޒް ކުރުމަށް ލިޕޯޕޮލިސެކަރައިޑް (އެލްޕީއެސް) އިން ސްޓިމިއުލޭޓް ކުރިއިރު، ކޭޕީވީ ކޯ-އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަން އިން އެމް1 ވައްތަރާ ދިމާލަށް މެކްރޯފޭޖް ޕޮލަރައިޒޭޝަން ހުއްޓުވައި، އެމް1 މެކްރޯފޭޖް މާކެރުގެ އެކްސްޕްރެޝަން ދަށްވެ، އެމް2 ވައްތަރާ ދިމާލަށް އެމީހުންގެ ޕޮލަރައިޒޭޝަން ޕްރޮމޯޓްކޮށް، އެމް2 މެކްރޯފޭޖް މާކެރުގެ އެކްސްޕްރެޝަން އިތުރުވެއެވެ އާގް-1). މަސްތަކުގައި ޑީއެސްއެސް އިންޑައުސްޑް ކޮލައިޓިސް ފަދަ އިން ވިވޯ އިންފްލެމެޓަރީ މޮޑެލްތަކުގައި ކޭޕީވީ އިން ފަރުވާ ދިނުމުން ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ޓިޝޫގައި އިތުރު މެކްރޯފޭޖްތައް އެމް2 ވައްތަރާ ދިމާއަށް ޕޮލަރައިޒްވެ، އިންފްލެމެޓަރީ ރިސްޕޮންސްތައް ލުއިވެ، ޓިޝޫ މަރާމާތު ކުރުމަށް މަގުފަހިވެއެވެ.
5. ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ސެލްތަކަށް ރައްކާތެރިކަމުގެ އަސަރުތައް
އެޕިތެލިއަލް ބެރިއަރ ފަންކްޝަން އިތުރުކުރުން: ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ސެލްތަކުން އުފެދޭ ފިޒިކަލް ބެރިއަރ އަކީ ޕެތޯޖަން އާއި ގެއްލުން ހުރި މާއްދާތައް ވަދެގަތުމުން ދިފާޢީ ފުރަތަމަ ސަފުގެ ގޮތުގައެވެ. އިންފްލެމޭޓަރީ ސްޓޭޓްތަކުގައި ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ބެރިއާ ފަންކްޝަން ދަށްވުމުން ބެކްޓީރިއަލް ޓްރާންސްލޮކޭޝަން އާއި އެންޑޯޓޮކްސިން ލީކުވެ، އިންފްލެމޭޓަރީ ރިސްޕޮންސްތައް އިތުރަށް ގޯސްވެއެވެ. ކޭޕީވީ އަކީ ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ސެލްތަކުގެ ބެރިއަރ ފަންކްޝަން އިތުރުކޮށްދޭ އެއްޗެކެވެ. އިން ވިޓްރޯ ސެލް އެކްސްޕެރިމެންޓްތަކުގައި ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ސެލް ލައިންތަކަށް ޕްރޯ އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް އިން އިންފްލެމެޓަރީ މާހައުލެއް ސިމިއުލޭޓް ކުރުމުން ޓައިޓް ޖަންކްޝަން ޕްރޮޓީންސް (ޒޯ-1 އަދި އޮކްލޫޑިން ފަދަ) އެކްސްޕްރެޝަން ދަށްވެ، ބެރިއާ ފަންކްޝަން ދަށްވެފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް ކޭޕީވީ އިތުރުކުރުމުން ޓައިޓް ޖަންކްޝަން ޕްރޮޓީންތަކުގެ އެކްސްޕްރެޝަން ދެމެހެއްޓި، އިންޓަރސެލިއުލަރ ކަނެކްޝަންތައް އިތުރުވެ، ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ސެލްތަކުގެ ބެރިއަރ ފަންކްޝަން އަލުން އާލާވެއެވެ. ކޭޕީވީ އިން ފަރުވާ ދިން ޑީއެސްއެސް އިންޑައުސްޑް ކޮލައިޓިސް މަސްތަކުގައި އިމިއުނޯހިސްޓޯކެމިސްޓްރީ އާއި ވެސްޓަރން ބްލޮޓް އެނަލިސިސް އިން ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ޓިޝޫގައި ޓައިޓް ޖަންކްޝަން ޕްރޮޓީންސް އެކްސްޕްރެޝަން އިތުރުވެ ގޮހޮރުގެ ޕަރމިއޭބިލިޓީ ދަށްވެފައިވާކަން ހާމަވެއެވެ.
އެޕިތެލިއަލް ސެލްތައް ގިނަވުމާއި މަރާމާތުކުރުން ކުރިއެރުވުން: ދުޅަހެޔޮކަމުގެ ސަބަބުން ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ސެލްތަކަށް ގެއްލުން ލިބި މަރުވެ، ގޮހޮރުގެ އާދައިގެ މަސައްކަތްތަކަށް ހުރަސްއެޅިދާނެއެވެ. ކޭޕީވީ އަކީ ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ސެލްތައް ގިނަވެ މަރާމާތު ކުރުމަށް ބާރުއެޅުމުގެ ގާބިލްކަން ލިބިފައިވާ އެއްޗެކެވެ. އިން ވިޓްރޯ ސެލް ކަލްޗަރ ތަޖުރިބާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި ސެލް ކައުންޓިންގ ކިޓް (ސީސީކޭ-8) އިން ފާހަގަކުރެވުނު ގޮތުގައި ހަލާކުވެފައިވާ ގޮހޮރުގެ އެޕިތެލިއަލް ސެލްތަކަށް ކޭޕީވީ އިން ފަރުވާ ދިނުމުން ސެލް ޕްރޮލިފަރޭޝަން އިތުރުވެއެވެ. މީގެ އިތުރުން އިމިއުނޯފްލޫރެސެންސް އެނަލިސިސް އިން ޕްރޮލިފަރޭޓިންގ ސެލް ނިއުކްލިއަރ އެންޓިޖަން (ޕީސީއެންއޭ) ގެ އެކްސްޕްރެޝަން އިތުރުވެފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވިފައިވާއިރު، މިއީ ސެލްތައް ހުރީ އެކްޓިވް ޕްރޮލިފަރޭޓިވް ސްޓޭޓެއްގައެވެ. ޓީއެންބީއެސް އިންޑައުސްޑް އަލްސަރޭޓިވް ކޮލައިޓިސް ރެޓް މޮޑެލްއެއްގައި ކޭޕީވީ/އެސްއެޗް-ޕީޖީއޭ ހައިޑްރޯޖެލް އިން ފަރުވާ ދިނުމަށްފަހު ހިސްޓޮލޮޖިކަލް އޮބްޒަރވޭޝަންތަކުން ކޮލޮނިކް އެޕިތެލިއަލް ސެލްތަކަށް ލިބުނު ގެއްލުންތައް ރަނގަޅުވެ، ކްރިޕްޓް ސްޓްރަކްޗަރސް މަޑުމަޑުން އާންމު ހާލަތަށް އަންނަކަން ފާހަގަކުރެވުނެވެ. މިއީ ކޭޕީވީ އިން އެޕިތެލިއަލް ސެލް ޕްރޮލިފަރޭޝަން އަދި ރިޕޭއާ ކުރިއެރުވުމާ ގުޅިފައިވާ ކަމަކަށް ވެދާނެ ކަމަށާއި، މިއީ އިންފްލެމޭޝަން ލުއިކޮށްދީ ގޮހޮރުގެ ޓިޝޫތައް ރަނގަޅުވުމަށް އެހީތެރިވެދޭ ކަމެކެވެ.
ފޮޓޯ 2 ޑީއެސްއެސް ކޮލައިޓިސް ގައި ކޭޕީވީ އަކީ ފަރުވާއެކެވެ.
6. އެންޓިއޮކްސިޑެންޓްގެ އަސަރުތައް
އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް އާއި ގުޅުންހުރި މާކެރސް ރެގިއުލޭޓްކުރުން: ގިނަ ފަހަރަށް ދުޅަވުމާއެކު އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް ރިއެކްޝަންތައް ހިނގާއިރު، ރިއެކްޓިވް އޮކްސިޖަން ސްޕީޝީސް (ROS) އަދި ރިއެކްޓިވް ނައިޓްރޯޖަން ސްޕީޝީސް (RNS) އުފެއްދުން އިތުރުވެ، ސެލްތަކާއި ޓިޝޫތަކަށް އޮކްސިޑޭޓިވް ގެއްލުން ލިބެއެވެ. ކޭޕީވީ އިން އެންޓިއޮކްސިޑެންޓް އަސަރުތައް ދައްކާއިރު، އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް އާއި ގުޅުންހުރި މާކެރުތައް ރެގިއުލޭޓް ކުރެވޭނެ އެވެ. ކޮޓަން ބޯލް އިންޑައުސްޑް މައުސް ގްރެނިއުލޯމާ މޮޑެލް އަދި އެގް ވައިޓް އިންޑައުސްޑް ރެޓް ޑޯސަލް އެއާ ސެކް ސައިނޮވައިޓިސް މޮޑެލް ފަދަ ބައެއް އިންފްލެމެޓަރީ މޮޑެލްތަކުގައި އިންފްލެމެޓަރީ ޓިޝޫތަކުގައި މެލޮންޑިއަލްޑައިޑް (އެމްޑީއޭ) ގެ މިންވަރު މަތިވުމާއި ސުޕައޮކްސައިޑް ޑިސްމިއުޓޭޒް (އެސްއޯޑީ) އެކްޓިވިޓީ ދަށްވެފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވުނެވެ. ކޭޕީވީ ފަރުވާއަށްފަހު އެމްޑީއޭގެ މިންވަރު ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވެ، އެސްއޯޑީގެ ހަރަކާތް އިތުރުވެފައިވެއެވެ. އެމްޑީއޭ އަކީ ލިޕިޑް ޕެރޮކްސިޑޭޝަންގެ އުފެއްދުމެއް ކަމަށާއި، އޭގެ މިންވަރު ދަށްވުމަކީ ސެލްތަކަށް ލިޕިޑް ޕެރޮކްސިޑޭޝަންގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުން ކުޑަވުން ކަމަށް ދައްކައެވެ؛ އެސްއޯޑީ އަކީ މުހިންމު އެންޓިއޮކްސިޑެންޓް އެންޒައިމެއް ކަމަށާއި، އޭގެ ހަރަކާތް އިތުރުވުމަކީ ފްރީ ރެޑިކަލްސް ނައްތާލުމުގެ ޤާބިލުކަން އިތުރުވެފައިވާކަން ދޭހަވާ ކަމެކެވެ. ކޭޕީވީ އިން އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް ލެވެލް ރެގިއުލޭޓްކޮށްގެން އިންފްލެމެޓަރީ ޓިޝޫތަކުގައި ހުންނަ އޮކްސިޑޭޓިވް ޑެމޭޖް ކުޑަކޮށްދޭއިރު، އެކަމުގެ ސަބަބުން އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އަސަރުތައް ކޮށްދެ އެވެ.
7. ޕޮޓެންޝަލް އެހެން މެކޭނިޒަމްތައް
މެލަނޯކޯޓިން ރިސެޕްޓަރ އާއި ގުޅުން: ކޭޕީވީ އަކީ α-އެމްއެސްއެޗް އިން އުފައްދާ ޓްރައިޕެޕްޓައިޑެކެވެ. އޭގެ އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އަސަރުތައް އެމްސީ1އާރ ސިގްނަލިންގ އިން ބައެއް ގޮތްގޮތުން މިނިވަން ނަމަވެސް، ވަކި ކޮންޓެކްސްޓްތަކެއްގައި އެމްސީ1އާރ އާއި ގުޅިފައި ހުރެދާނެއެވެ. އެމްސީ1Re/e އެކްސްޕްރެސްކުރާ ޖަނަވާރުތަކުގައި، ޑީއެސްއެސް އިންޑައުސްޑް ކޮލައިޓިސް އަށް ފަހު ކޭޕީވީ ފަރުވާ ދިނުމުން އަދިވެސް މުހިންމު އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އަސަރުތަކެއް ކުރާއިރު، ޑީއެސްއެސް އިންޑައުސްޑް ކޮލައިޓިސް ގެ ތެރޭގައި ފަރުވާ ގްރޫޕްގެ ހުރިހާ ޖަނަވާރުތައް މަރުވުމުން ސަލާމަތްކޮށްދިނެވެ. އާދައިގެ އެމްސީ1އާރ އެކްސްޕްރެޝަން ހުންނަ ޖަނަވާރުތަކުގައި ކޭޕީވީ އިން އެމްސީ1އާރ އާއި މުއާމަލާތްކޮށްގެން ނުވަތަ އޭގެ ޑައުންސްޓްރީމް ސިގްނަލިންގ މަގުތައް ރެގިއުލޭޓްކޮށްގެން އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އަސަރުތައް އިތުރުކޮށްފާނެއެވެ.
ކޭޕީވީގެ އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އިފެކްޓްސް
1. ގޮހޮރު ދުޅަވުމުގެ މޮޑެލްތަކުގައި ދައުރު
ޑީއެސްއެސް އިންޑައުސްޑް ކޮލައިޓިސް މޮޑެލް: ޑީއެސްއެސް އިންޑައުސްޑް މައުސް ކޮލައިޓިސް މޮޑެލްގައި ކޭޕީވީ އިން ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އަސަރުތަކެއް ފެނިފައިވެއެވެ. ބަރުދަނަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ގޮތުން ކޭޕީވީ އިން ފަރުވާ ދިން މަސްތަކުގެ ބަރުދަން ރަނގަޅުވެފައިވަނީ ފަރުވާ ނުދިން މަސްތަކާ އަޅާބަލާއިރު ކުރިން އަދި ގިނަ މިންވަރަކަށެވެ. ހިސްޓޮލޮޖިކަލް އޮބްޒަރވޭޝަންތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި ކޭޕީވީ ފަރުވާ ދިން މަސްތަކުގެ ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ޓިޝޫގައި އިންފްލެމެޓަރީ އިންފިލްޓްރޭޝަން ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވެފައިވާއިރު، މިކަން އިތުރަށް ކަށަވަރުވެފައިވަނީ މައިލޯޕެރޮކްސިޑޭޒް (އެމްޕީއޯ) އެކްޓިވިޓީ ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވުމުންނެވެ. އެމްޕީއޯ އަކީ ނިއުޓްރޯފިލްތަކުގައި ހުންނަ އެންޒައިމެއް ކަމަށާއި، އޭގެ ހަރަކާތްތެރިކަމުގެ މިންވަރު ދައްކުވައިދެނީ ޓިޝޫތަކުގައި އިންފްލެމެޓަރީ ސެލް އިންފިލްޓްރޭޝަންގެ މިންވަރު ކަމަށް ވެސް ޑރ. ކޭޕީވީ ފަރުވާއަށްފަހު އެމްޕީއޯގެ ހަރަކާތް ދަށްވުމަކީ ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ޓިޝޫގައި ނިއުޓްރޯފިލް އިންފިލްޓްރޭޝަން ދަށްވެ، އިންފްލެމޭޓަރީ ރިސްޕޮންސްތައް ލުއިވެފައިވާ ކަމުގެ ނިޝާނެކެވެ. ޓީއެންއެފް-α އަދި އައިއެލް-1β ފަދަ ކޮލޮނިކް ޓިޝޫގައި ހުންނަ ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސްގެ އެމްއާރްއެންއޭ އެކްސްޕްރެޝަން ހޯދައި، ކޭޕީވީ ފަރުވާ ދިނުމުން މި ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސްގެ އެކްސްޕްރެޝަން ލެވެލް ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވެފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވުނެވެ. ކޭޕީވީ އިން ޑީއެސްއެސް އިންޑައުސްޑް ކޮލައިޓިސްގެ އަލާމާތްތައް ގިނަ ކަންތައްތަކުން ލުއިކޮށްދިން އިރު، އޭގެ ތެރޭގައި އިންފްލެމެޓަރީ ސެލް އިންފިލްޓްރޭޝަން މަދުކުރުމާއި، އިންފްލެމެޓަރީ ފެކްޓަރ އެކްސްޕްރެޝަން ދަށްކުރުމާއި، ބަރުދަން ރަނގަޅުވުން ފަދަ ކަންކަން ހިމެނެއެވެ.
CD45RB(hi) ކޮލޮނިކް އިންފްލެމޭޝަން މޮޑެލް: CD45RB(hi) ކޮލޮނިކް އިންފްލެމޭޝަން މޮޑެލްގައި ވެސް ކޭޕީވީ އިން ވެސް ރަނގަޅު އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އަސަރުތަކެއް ފެނިފައިވެއެވެ. މި މޮޑެލް އިންޑައުސް ކުރެވުނީ CD45RB ވަރަށް ބޮޑަށް އެކްސްޕްރެސް ކުރާ ޓީ ސެލްތައް އިމިއުނޯޑެފިޝަންޓް މަސްތަކަށް ބަދަލުކޮށްގެންނެވެ. ކޭޕީވީ ފަރުވާއަށްފަހު މަސްތަކުގައި އިންފްލެމޭޓަރީ އަލާމާތްތައް ރަނގަޅުވެ، މަޑުމަޑުން ބަރުދަން ރަނގަޅުވެ، ހިސްޓޮލޮޖިކަލް ތަހުލީލުން ގޮހޮރަށް އިންފްލެމޭޓަރީ ބަދަލުތައް ދަށްވެފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވުނެވެ. ކޭޕީވީ ފަރުވާ ދިން ގްރޫޕުން އިންފްލެމެޓަރީ ސެލް އިންފިލްޓްރޭޝަން ދަށްވެ ގޮހޮރުގެ ޓިޝޫތަކުގައި ކްރިޕްޓް ސްޓްރަކްޗަރަލް ޑެމޭޖް މަދުވެފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވިފައިވާއިރު، މިއީ ކޭޕީވީ އިން ސީޑީ45އާރްބީ(ހައި) އިންޑައުސްޑް އިންޓެސްޓިނަލް އިންފްލެމޭޝަން ފައިދާހުރި ގޮތެއްގައި ލުއިކޮށްދީ އާދައިގެ ގޮހޮރުގެ ޓިޝޫ ސްޓްރަކްޗާ އާއި ފުންކްޝަން އަލުން ހޯދައިދޭ ކަމެއް ކަމަށް ދައްކަ އެވެ.
ޓީއެންބީއެސް އިންޑައުސްޑް އަލްސަރޭޓިވް ކޮލައިޓިސް މޮޑެލް: ޓީއެންބީއެސް އިންޑައުސްޑް އަލްސަރޭޓިވް ކޮލައިޓިސް ރެޓް މޮޑެލްގައި ކޭޕީވީ އިން ވެސް ފަރުވާގެ ގޮތުން މުހިންމު އަސަރުތަކެއް ފެނިފައިވެއެވެ. ކޭޕީވީ/އެސްއެޗް-ޕީޖީއޭ ހައިޑްރޯޖެލް ރެކްޓަލް އިން ރޭޓްސް އަށް ދިނުމަށްފަހު ކޮލައިޓިސްގެ އަލާމާތްތައް ވަރަށް ބޮޑަށް ރަނގަޅުވި އެވެ. ރޭޓްސްގެ ބަރުދަން ލުއިވުމުގެ މިންވަރު ލުއިވެ، ޑިޒީޒް އެކްޓިވިޓީ އިންޑެކްސް (ޑީއޭއައި) ސްކޯ ދަށްވެފައިވެއެވެ. ޑީއޭއައި ސްކޯރގައި ފުރިހަމައަށް ބަލާފައިވަނީ ރޭޓްގެ ހަށިގަނޑުގެ ބަރުދަނަށް އަންނަ ބަދަލުތަކާއި، ނަޖިހުގެ ސިފަތަކާއި، ހެމަޓޯޗެޝިއާ ފަދަ އިންޑިކޭޓަރތަކަށެވެ. އޭގެ ދަށްވުމުން ދައްކާ ގޮތުގައި ކޭޕީވީ/އެސްއެޗް-ޕީޖީއޭ ހައިޑްރޯޖެލް އިން ޓީއެންބީއެސް އިންޑައުސްޑް އަލްސަރޭޓިވް ކޮލައިޓިސްގެ ސީރިއަސްކަން ފައިދާހުރި ގޮތެއްގައި ލުއިކޮށްދެއެވެ. އަދި ކޭޕީވީ/އެސްއެޗް-ޕީޖީއޭ ހައިޑްރޯޖެލް ފަރުވާ ދިނުމުން ރޭޓްސް ގައި ބޮޑު ގޮހޮރު ކުރުވުމާއި، ކޮލޮނިކް މައިލޯޕެރޮކްސިޑޭޒް ލެވެލް ދަށްވުމާއި، ކޮލޮނިކް މޯރފޮލޮޖިކަލް ސްޓްރަކްޗަރ އަލުން އާލާވުމާއި، އެޕިތެލިއަލް ބެރިއަރ، ކްރިޕްޓްސް، އަދި އިންޓެކްޓް ގޮބްލެޓް ސެލްސް ފަދަ ކަންކަން ހުއްޓުވައެވެ. ކޮލޮނިކް ޓިޝޫގައި ޕްރޯ-އިންފްލެމެޓަރީ ސައިޓޮކިންސް، ޓީއެންއެފް-α އަދި އައިއެލް-6 ގެ އެކްސްޕްރެޝަން ވެސް ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވެ، ޓީއެންބީއެސް އިންޑައުސްޑް އަލްސަރޭޓިވް ކޮލައިޓިސް މޮޑެލްގައި ކޭޕީވީގެ އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ އެފެކްޓް އިތުރަށް ދައްކުވައިދެއެވެ.
ނިންމުން
އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ ޕްރޮޕަޓީސް ހުންނަ ޓްރައިޕެޕްޓައިޑެއްގެ ގޮތުގައި ކޭޕީވީ އަކީ ގޮހޮރު ދުޅަވުމާއި ދުޅަހެޔޮކަމާ ގުޅުންހުރި އެކިއެކި ބަލިތަކުން ރައްކާތެރިވުމާއި ފަރުވާ ދިނުމުގައި އުއްމީދީ އަސަރުތަކެއް ކުރާ އެއްޗެކެވެ. އޭގެ އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ މެކޭނިޒަމްތަކުގައި ގިނަ ކަންތައްތަކެއް ހިމެނޭއިރު، ސެލްއުލަރ ސިގްނަލިންގ މަގުތައް ރެގިއުލޭޓް ކުރުމާއި، އެންޓިއޮކްސިޑެންޓް ސްޓްރެސް އާއި، އެޕޮޕްޓޮސިސް އަދި އޮޓޯފޭޖީ މޮޑިއުލޭޓް ކުރުން ހިމެނެއެވެ.
މަސްދަރުތައް
[1] ޝާއޯ ޑަބްލިއު، ޗެން އާރ، ލިން ޖީ، އެޓް އަލް. އިން ސިޓޫ މޫކޯއެޑެސިވް ހައިޑްރޯޖެލް ކެޕްޗަރިންގ ޓްރައިޕެޕްޓައިޑް ކޭޕީވީ: ކީމޯތެރަޕީ އިންޑައުސްޑް އޮރެލް މޫކޯސައިޓިސް އަށް އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ، އެންޓިބެކްޓީރިއަލް އަދި ރިޕެއަރިންގ އެފެކްޓް[J]. ބަޔޯމެޓީރިއަލްސް ސައިންސް، 2021،10(1):227-242.DOI:10.1039/d1bm01466h.
[2] ސަން ޖޭ، ޒޫ ޕީ، ލިއު ޖޭ، އެޓް އަލް. ސެލްފް-ކްރޮސް-ލިންކްޑް ހައިޑްރޯޖެލް އޮފް ސިސްޓީއަމިން-ގްރާފްޓްޑް γ-ޕޮލިގްލޫޓަމިކް އެސިޑް ސްޓެބިލައިޒްޑް ޓްރައިޕެޕްޓައިޑް ކޭޕީވީ ފޯރ އެލިވިއޭޓިންގ ޓީއެންބީއެސް-އިންޑައުސްޑް އަލްސަރޭޓިވް ކޮލައިޓިސް އިން ރޭޓްސް[ޖޭ]. އެކްސް ބަޔޯމެޓީރިއަލްސް ސައިންސް އެންޑް އިންޖިނިއަރިންގ، 2021،7(10):4859-4869.DOI:10.1021/acsbiomaterials.1c00792.
[3] ޝިއާއޯ ބީ، ޒޫ ޒެޑް، ވިއެނޮއިސް އީ، އެޓް އަލް. ހައިލޫރޮނިކް އެސިޑް-ފަންކްޝަނަލައިޒްޑް ނެނޯޕާރޓިކަލްސް މެދުވެރިކޮށް ޓްރައިޕެޕްޓައިޑް ކޭޕީވީ އަނގައިން ޓާގެޓްކޮށް ޑެލިވަރީ ކުރުމުން އަލްސަރޭޓިވް ކޮލައިޓިސް ރަނގަޅަށް ލުއިކޮށްދެއެވެ[J]. މޮލިކިއުލަރ ތެރަޕީ، 2017،25(7):1628-1640.DOI:10.1016/j.ymthe.2016.11.020.
[4] ޑަލްމާސޯ ޖީ، ޗެރިއަރ-ހިސާމުއްދީން އެލް، ންގްޔެން އެޗް، އެޓް އަލް. P-078: PepT1 މެދުވެރިކޮށް ޓްރައިޕެޕްޓައިޑް ކޭޕީވީ ނެގުމުން ގޮހޮރުގެ ދުޅަހެޔޮކަން ކުޑަވެއެވެ[J]. އިންފްލެމެޓަރީ ބަވަލް ޑިޒީޒްސް، 2008،14(suppl_1):S32.DOI:10.1097/00054725-200801001-00111.
[5] ކަނެންގިސަރ ކޭ، މާސަރ ސީ، ހައިޑެމަން ޖޭ، އެޓް އަލް. މެލަނޯކޯޓިން އިން އުފައްދާ ޓްރައިޕެޕްޓައިޑް ކޭޕީވީ އަކީ އިންފްލެމެޓަރީ ގޮހޮރުގެ ބަލީގެ މައުރިން މޮޑެލްތަކުގައި އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ ޕޮޓެންޝަލް އެއް ލިބިފައިވާ އެއްޗެކެވެ[J]. އިންފްލެމެޓަރީ ގޮހޮރުގެ ބަލިތައް، 2008،14(3):324-331.DOI:10.1002/ibd.20334.
ހަމައެކަނި ރިސާޗް ބޭނުންކުރުމަށް ލިބެންހުރި ޕްރޮޑަކްޓް:
