পেপটাইড তথ্যৰ দ্বাৰা 
১ মে', ২০২৫
এই ৱেবছাইটত প্ৰদান কৰা সকলো প্ৰবন্ধ আৰু পণ্যৰ তথ্য কেৱল তথ্য প্ৰচাৰ আৰু শৈক্ষিক উদ্দেশ্যৰ বাবেহে।
এই ৱেবছাইটত প্ৰদান কৰা সামগ্ৰীসমূহ কেৱল ইন ভিট্ৰ’ গৱেষণাৰ বাবেহে উদ্দেশ্য কৰা হৈছে। ইন ভিট্ৰ’ গৱেষণা (লেটিন ভাষাত: *কাঁচত*, অৰ্থাৎ কাঁচৰ বস্তুত) মানৱ শৰীৰৰ বাহিৰত কৰা হয়। এই সামগ্ৰীসমূহ ঔষধ নহয়, আমেৰিকাৰ খাদ্য আৰু ঔষধ প্ৰশাসনৰ (FDA) অনুমোদন পোৱা নাই, আৰু কোনো চিকিৎসাজনিত অৱস্থা, ৰোগ বা ৰোগ প্ৰতিৰোধ, চিকিৎসা বা নিৰাময়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব নালাগে। এই সামগ্ৰীসমূহ মানুহ বা প্ৰাণীৰ শৰীৰত যিকোনো ৰূপত প্ৰৱেশ কৰাটো আইনৰ দ্বাৰা কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ।
পেপটাইড কি?
'পেপটাইড' শব্দটোৰ উৎপত্তি গ্ৰীক শব্দ 'πέσσειν' (péssein)ৰ পৰা হৈছে, যাৰ অৰ্থ 'হজম কৰা।' পেপটাইড হৈছে পেপটাইড বান্ধনীৰ জৰিয়তে সংযুক্ত এমিনো এচিডৰ দ্বাৰা গঠিত যৌগ। পেপটাইড বান্ধনি, যিবোৰ এমাইড বান্ধনী, এটা এমিনো এচিডৰ α-কাৰ্বক্সিল গোট আৰু আন এটাৰ α-এমিনো গোটৰ মাজত হোৱা পানীলগা ঘনীভূতকৰণৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। এমিনো এচিডৰ সংখ্যা অনুসৰি শ্ৰেণীভুক্ত কৰিলে ২ৰ পৰা ২০টা এমিনো এচিড থকা পেপটাইডক অলিগোপেপটাইড, ২০ৰ পৰা ৫০টা এমিনো এচিড থকা পেপটাইডক পলিপেপটাইড আৰু নিৰ্দিষ্ট স্থানীয় গঠনৰ ৫০টা এমিনো এচিডতকৈ অধিক ক্ৰমক সাধাৰণতে প্ৰটিন হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়। পেপটাইডৰ আণৱিক ওজন সাধাৰণতে ১০ কিলোডালতকৈ কম। ইহঁতৰ প্ৰাথমিক গঠন এটা ৰৈখিক এমিনো এচিড ক্ৰমৰ দ্বাৰা গঠিত আৰু কিছুমান পেপটাইডে α-হেলিচৰ দৰে গৌণ গঠন গঠন কৰিব পাৰে। বিভিন্ন কাৰ্য্য প্ৰদৰ্শন কৰা পেপটাইডসমূহ সংকেত পৰিবহন, বিপাকীয় নিয়ন্ত্ৰণ, আৰু প্ৰতিৰোধ ক্ষমতাকে ধৰি জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে ব্যাপকভাৱে জড়িত, যাৰ ফলত ইহঁতক চিকিৎসা, খাদ্য বিজ্ঞান আৰু অন্যান্য ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগত গাঁথনিগত বৈচিত্ৰ্য আৰু জৈৱিক কাৰ্য্যক্ষমতা দুয়োটাৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ জৈৱ অণু হিচাপে পৰিগণিত হয়।
পেপটাইড কেনেকৈ গঠন হয়?
| পেপটাইড বান্ধনিৰ জৰিয়তে এমিনো এচিডৰ সংযোগৰ জৰিয়তে পেপটাইড গঠন হয়, যিটো প্ৰাকৃতিকভাৱে ইন ভিভ' বা কৃত্ৰিমভাৱে ইন ভিট্ৰ'ত ঘটে। জৈৱিক ব্যৱস্থাত ৰাইব’জ’ম সংশ্লেষণত সক্ৰিয় এমিনো এচিডসমূহক এটা নিৰ্দিষ্ট ক্ৰমত সজাই পৰাই ৰাইব’জমসমূহক নিৰ্দেশিত কৰি জিনীয় তথ্য কঢ়িয়াই নিয়া mRNA জড়িত। ট্ৰেন্সফাৰ আৰ এন এ (tRNA) সমূহে এমিনো এচিড ৰাইব'জমলৈ প্ৰেৰণ কৰে, য'ত এনজাইমেটিক অনুঘটকে এটা এমিনো এচিডৰ α-কাৰ্বক্সিল গোট আৰু আন এটাৰ α-এমিনো গোটৰ মাজত পানীলগা ঘনীভূতকৰণৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত এটা এমাইড (পেপটাইড) বন্ধন গঠন হয় আৰু পানীৰ অণু এটা মুক্ত হয়; এই প্ৰক্ৰিয়াটো পুনৰাবৃত্তি হৈ অলিগোপেপটাইড বা পলিপেপটাইড উৎপন্ন হয়। অ-ৰাইব’জ’ম সংশ্লেষণ পেপটাইড সংশ্লেষণৰ দৰে বিশেষ এনজাইম কমপ্লেক্সৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যিবোৰ সাধাৰণতে এন্টিবায়টিকৰ দৰে জৈৱ সক্ৰিয় পেপটাইড উৎপাদন কৰা অণুজীৱত দেখা যায়। ইন ভিট্ৰ' সংশ্লেষণত প্ৰধানকৈ কঠিন-পৰ্যায়ৰ পেপটাইড সংশ্লেষণ (SPPS) ব্যৱহাৰ কৰা হয়, য'ত সুৰক্ষিত এমিনো এচিডসমূহ ক্ৰমাগতভাৱে ৰেজিন সমৰ্থনৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়; ডিপ্ৰটেকচন আৰু ঘনীভূতকৰণ বিক্ৰিয়াই পেপটাইড শৃংখলটো পদক্ষেপ অনুসৰি বৃদ্ধি কৰে। নতুবা প্ৰাকৃতিক প্ৰটিনৰ এনজাইমেটিক হাইড্ৰ’লাইছিছৰ জৰিয়তে লক্ষ্য পেপটাইড লাভ কৰিব পাৰি। পেপটাইড বন্ধন গঠনে এটা সসঙ্কেত বন্ধন প্ৰক্ৰিয়াক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিয়ে পেপটাইড আৰু প্ৰটিনৰ প্ৰাথমিক গঠনত মূল সংযোগ হিচাপে কাম কৰে। পেপটাইড বান্ধনীৰ বিষয়ে অধিক বিৱৰণ 'পেপটাইড বান্ধনি' অংশত আলোচনা কৰা হৈছে। |  |
পেপটাইডৰ নামকৰণ
পেপটাইডৰ নামকৰণ সাধাৰণতে ইয়াত থকা এমিনো এচিডৰ সংখ্যাৰ পৰা উদ্ভৱ হয়, 'সংখ্যাগত + পেপটাইড'ৰ নিয়ম অনুসৰণ কৰি। উদাহৰণস্বৰূপে, এটা ডাইপেপটাইডত দুটা এমিনো এচিড, এটা ট্ৰাইপেপটাইড তিনিটা থাকে আৰু ই দহটা এমিনো এচিড থকা এটা ডেকাপেপটাইডলৈকে চলি থাকে। দহটাতকৈ অধিক এমিনো এচিড থকা পেপটাইডসমূহক প্ৰত্যক্ষভাৱে '11 - পেপটাইড', '20 - পেপটাইড', ইত্যাদি বুলি নামকৰণ কৰা হয়। কিন্তু ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম আছে:
কিছুমান চক্ৰীয় পেপটাইড, যেনে চাইক্ল'স্প'ৰিন আৰু গ্ৰেমিচিডিন, মূৰৰ পৰা ঠেং সংযোগ বা কাষৰ শৃংখলৰ চক্ৰীয়কৰণৰ বাবে 'চাইক্লো -' উপসৰ্গ বা মালিকানাধীন নামেৰে নামকৰণ কৰা হয় আৰু ইয়াত ডি-এমিনো এচিডৰ দৰে অপ্ৰাকৃতিক উপাদান থাকিব পাৰে।
অনন্য সংযোগশীল পেপটাইড, যেনে গ্লুটাথাইয়ন, যাৰ γ-কাৰ্বক্সিল গোট আৰু α-এমিনো গোটৰ মাজত 'γ-পেপটাইড বন্ধন' গঠিত, ই ৰৈখিক α-পেপটাইড বন্ধন সংখ্যাকৰণ নিয়ম অনুসৰণ নকৰে।
কাৰ্য্যকৰী পেপটাইড, যেনে এন্টিমাইক্ৰ’বিয়াল আৰু নিউৰ’পেপটাইডৰ নাম এমিনো এচিডৰ সংখ্যাতকৈ জৈৱিক কাৰ্য্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰখা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে মেলিটিন, ২৬টা এমিনো এচিড থকা এন্টিমাইক্ৰ’বিয়াল পেপটাইড।
বেচিট্ৰাচিন আৰু এক্টিনোমাইচিনৰ দৰে অণুজীৱৰ পৰা ৰাইব'জ'জ'মেলি সংশ্লেষিত নহোৱা পেপটাইডত পৰিৱৰ্তিত এমিনো এচিড (যেনে, মিথাইলেটেড বা চাইক্লাইজড) থাকে আৰু এমিনো এচিডৰ সংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তে ইয়াৰ অনন্য জৈৱসংশ্লেষণ পথৰ বাবে ইয়াৰ উৎস বা কাৰ্য্যৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা হয়।
সামৰণিত ক'বলৈ গ'লে এই ব্যতিক্ৰমসমূহে পেপটাইড নামকৰণৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ প্ৰকৃতিক প্ৰতিফলিত কৰে, যিয়ে গাঁথনিগত বৈশিষ্ট্য, কৃত্ৰিম পথ আৰু কাৰ্য্যকৰী বৈশিষ্ট্যসমূহৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিব লাগিব।
পেপটাইডৰ শ্ৰেণীবিভাজন
পেপটাইডসমূহক একাধিক মাত্ৰাত শ্ৰেণীভুক্ত কৰিব পাৰি:
এমিনো এচিডৰ সংখ্যা অনুসৰি ২-২০টা পেপটাইড যেনে ডাইপেপটাইড আৰু গ্লুটাথাইয়নৰে গঠিত অলিগোপেপটাইড অতি সক্ৰিয়; ২০-৫০টা পেপটাইড থকা পলিপেপটাইডে সৰল স্থানীয় গঠন যেনে ইনচুলিনজেনৰ খণ্ড গঠন কৰিব পাৰে; ৫০টাতকৈ অধিক পেপটাইড আৰু জটিল কাৰ্য্য থকা পেপটাইডসমূহক সাধাৰণতে প্ৰটিন হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়, যেনে ইনচুলিন য'ত ৫১টা এমিনো এচিড থাকে।
ৰাসায়নিক গঠনৰ দ্বাৰা ৰৈখিক পেপটাইডসমূহ এনকেফালিনৰ দৰে α-পেপটাইড বান্ধনিৰ দ্বাৰা সংযুক্ত হয়, চক্ৰীয় পেপটাইডসমূহে প্ৰথম আৰু শেষ ঠেং বা কাষৰ শৃংখল যেনে চাইক্ল’স্পৰিনৰ মাজেৰে এটা আঙঠি গঠন কৰে, পৰিৱৰ্তিত পেপটাইডত এক্টিনোমাইচিনৰ ডি-এমিনো এচিডৰ দৰে অপ্ৰাকৃতিক উপাদান থাকে আৰু বিশেষভাৱে সংযুক্ত পেপটাইড যেনে গ্লুটাথাইয়ন γ-পেপটাইড বান্ধনিৰ দ্বাৰা সংযুক্ত হয়।
সংশ্লেষণৰ পদ্ধতিৰে ৰাইব’জ’ম কৃত্ৰিম পেপটাইডসমূহ এণ্ড’ৰ্ফিনৰ দৰে জিনৰ দ্বাৰা সংকেতযুক্ত হয়, অৰাইব’জ’ম কৃত্ৰিম পেপটাইডসমূহ মাইকোপেপটাইডৰ দৰে মাইক্ৰ’বায়’লজিকেল এনজাইম কমপ্লেক্সৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু কৃত্ৰিম পেপটাইডসমূহ ঔষধি অক্ট্ৰিঅ’টাইডৰ দৰে ৰাসায়নিক বা জৈৱিক উপায়েৰে প্ৰস্তুত কৰা হয়।
কাৰ্য্যৰ দ্বাৰা সংকেত প্ৰদানকাৰী পেপটাইড যেনে থাইৰ’ট্ৰপিন মুক্ত কৰা হৰম’ন, এন্টিবেক্টেৰিয়েল পেপটাইডে মৌমাখিৰ বিষ পেপটাইডৰ দৰে বেক্টেৰিয়াৰ আৱৰণ ধ্বংস কৰে, নিউৰ’পেপটাইডে বিষনাশকৰ বাবে এণ্ড’ৰ্ফিনৰ দৰে স্নায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, আৰু ঔষধি পেপটাইড আৰু কাৰ্য্যক্ষম খাদ্য পেপটাইডো আছে।
উৎস অনুসৰি প্ৰাকৃতিক পেপটাইড জীৱ বা খাদ্যত থাকে, যেনে দুগ্ধজাত কেচিন পেপটাইড আৰু কৃত্ৰিম পেপটাইড কৃত্ৰিম হস্তক্ষেপৰ জৰিয়তে প্ৰাকৃতিক সীমাবদ্ধতাসমূহ ভংগ কৰে, যেনে প্ৰসাধন অলিগোপেপটাইড।
জৈৱিক উৎসৰ দ্বাৰা ইহঁতক প্ৰাণীজ উৎস যেনে টেনচিন, উদ্ভিদৰ উৎস যেনে সৰিয়হৰ পেপটাইড, আৰু মাইকোবেক্টেৰিয়াম এভিয়াম পেপটাইডৰ দৰে অণুজীৱৰ উৎসত ভাগ কৰিব পাৰি।
এই শ্ৰেণীবিভাজনসমূহে গঠন, কাৰ্য্য আৰু প্ৰয়োগত পেপটাইডৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য প্ৰতিফলিত কৰিবলৈ আন্তঃসংলগ্ন হৈ পৰে।
পেপটাইডৰ সৈতে জড়িত গুৰুত্বপূৰ্ণ শব্দ
পেপটাইড বন্ধন: এটা এমিনো এচিডৰ α-কাৰ্বক্সি গোটৰ পানীমুক্তকৰণ ঘনীভূত হৈ আন এটা এমিনো এচিডৰ α-এমিনো গোটৰ সৈতে গঠিত এমাইড বন্ধন -CO-NH-, যিটো হৈছে এমিনো এচিডৰ অৱশিষ্ট সংযোগ কৰা আৰু পেপটাইড আৰু প্ৰটিন গঠন কৰা মৌলিক সসঙ্কেত বন্ধন।
অলিগোপেপটাইড: সাধাৰণতে কম আণৱিক ওজনৰ পেপটাইড যৌগ, যেনে ডাইপেপটাইড, ট্ৰাইপেপটাইড আদিক বুজায়, যিবোৰ পেপটাইড বন্ধনৰ জৰিয়তে ২-২০টা এমিনো এচিড সংযোগ কৰি গঠিত হয়, আৰু ইয়াৰ জৈৱিক কাৰ্য্যকলাপ আৰু কোষ পৰ্দাৰ পাৰ্যমান্যতা অধিক।
পলিপেপটাইড: ২০-৫০টা এমিনো এচিডৰে গঠিত পেপটাইড, আণৱিক ওজন সাধাৰণতে ১০ কিলোডালতকৈ কম, α-হেলিক্সৰ দৰে সৰল স্থানীয় গঠন গঠন কৰিব পাৰে, অলিগোপেপটাইড আৰু প্ৰটিনৰ মাজৰ এটা কাৰ্য্যকৰী অণু।
প্ৰাথমিক গঠন: জেনেটিক তথ্য বা কৃত্ৰিম ডিজাইনৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত পেপটাইডৰ এমিনো এচিড ক্ৰমটোৱেই হৈছে পেপটাইডৰ মৌলিক ৰাসায়নিক গঠন, যিয়ে ইয়াৰ উন্নত গঠন আৰু জৈৱিক কাৰ্য্যক প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে।
গৌণ গঠন: পেপটাইড শৃংখলৰ স্থানীয় অঞ্চল যেনে α-হেলিক্স, β-ভাঁজ, β-টাৰ্নিং আদিত হাইড্ৰজেন বন্ধনৰ দ্বাৰা গঠিত ক্ৰমবদ্ধ ৰূপান্তৰ, যিটো প্ৰটিনৰ দৰে সুস্থিৰ নহয়, কিন্তু কাৰ্য্যকৰী স্থান গঠনৰ লগত জড়িত।
চক্ৰীয় পেপটাইড: প্ৰথম আৰু শেষৰ এমিনো এচিড বা পাৰ্শ্ব শৃংখলৰ গোট যেনে চাইক্ল'স্প'ৰিন আৰু চুটি পেপটাইডক উচ্চ স্থিৰতা আৰু এনজাইমেটিক বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে সংযোগ কৰি চক্ৰীয় গঠন গঠন কৰা পেপটাইড, প্ৰায়ে নামত 'চক্ৰীয়' উপসৰ্গ থাকে।
ৰাইব’জম সংশ্লেষিত পেপটাইড: জীৱিত জীৱৰ ৰাইব’জমে mRNA টেমপ্লেট অনুবাদৰ জৰিয়তে সংশ্লেষণ কৰা পেপটাইড আৰু ইয়াৰ ক্ৰম জিনৰ দ্বাৰা সংকেতযুক্ত হয়, যেনে হৰম’ন ইনচুলিন আৰু নিউৰ’ট্ৰান্সমিটাৰ এণ্ড’ৰ্ফিন।
অ-ৰাইব’জ’ম কৃত্ৰিম পেপটাইড: পেপটাইড চিন্থেটেজৰ দৰে বিশেষ এনজাইম কমপ্লেক্সৰ দ্বাৰা সংশ্লেষিত পেপটাইড, সাধাৰণতে বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰৰ দৰে অণুজীৱত পোৱা যায় আৰু ইয়াত অপ্ৰাকৃতিক এমিনো এচিড যেনে ডি-এমিনো এচিড, যেনে, এন্টিবায়’টিক মাইকোবেক্টেৰিয়াম এভিয়াম পেপটাইড থাকিব পাৰে।
কঠিন পৰ্যায়ৰ পেপটাইড সংশ্লেষণ (SPPS): ইন ভিট্ৰ' কৃত্ৰিম পেপটাইড সংশ্লেষণ প্ৰযুক্তি, ৰেজিন বাহকত সুৰক্ষিত এমিনো এচিডৰ ক্ৰমিক সংযোজনৰ জৰিয়তে, ডিপ্ৰটেকচন, ঘনীভূতকৰণ বিক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে পেপটাইড শৃংখলটো ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি কৰিবলৈ, যিটো চুটি পেপটাইড সংশ্লেষণৰ নিখুঁততাৰ বাবে উপযোগী।
