पॅप्टायड म्हायती वरवीं 
मे 1, 2025
ह्या संकेतथळार दिल्ले सगळे लेख आनी उत्पादन माहिती फकत म्हायती प्रसार आनी शिक्षणीक उद्देशां खातीर आसात.
ह्या संकेतथळार दिल्ले उत्पाद फकत इन विट्रो संशोधनाक आसात. आंतकड्यांनी संशोधन (लॅटीन: *कंवचेंत*, म्हळ्यार कंवचेच्या आयदनांत) मनशाचे कुडीभायर जाता. हे उत्पाद वखदां न्हय, अमेरिकेच्या अन्न आनी वखदां प्रशासनान (FDA) मान्यताय दिवंक ना, आनी खंयचेय वैजकी स्थिती, रोग वा दुयेंस आडावंक, उपचार करपाक वा बरे करपाक वापरूंक फावना. मनशाच्या वा जनावरांच्या कुडींत खंयच्याय रुपांत हीं उत्पादनां हाडपाक कायद्यान खर बंदी आसा.
पॅप्टायड म्हणल्यार कितें?
'पॅप्टायड' ही संज्ञा 'πέσσσειν' (péssein) ह्या ग्रीक उतरावयल्यान आयल्या, ताचो अर्थ 'पचप.' पॅप्टायड हें पॅप्टायड बंधांतल्यान जोडिल्ल्या अॅमिनो अॅसिडांवरवीं तयार जाल्लें संयुग. पॅप्टायड बंध, जीं ऍमायड बंध आसतात, तीं एका अॅमिनो अॅसिडाच्या α-कार्बोक्झील गट आनी दुसऱ्या अॅमिनो अॅसिडाच्या α-अॅमिनो गट हांचेमदल्या निर्जलीकरण संक्षेपणापसून निर्माण जातात. अॅमिनो अॅसिड संख्येप्रमाण वर्गीकरण केल्यार २ ते २० अॅमिनो अॅसिड आशिल्ल्या पॅप्टायडांक ऑलिगोपॅप्टायड, २० ते ५० अॅमिनो अॅसिड आशिल्ल्या पॅप्टायडांक पॉलीपॅप्टायड अशें म्हण्टात आनी विशिश्ट अवकाशीय संरचना आशिल्ल्या ५० अॅमिनो अॅसिडांपरस चड क्रमांक सादारणपणान प्रथिनां अशें वर्गीकरण करतात. पॅप्टायडांचें रेणूभार सादारणपणान १० केडीए सकयल आसता. तांच्या प्राथमिक संरचनेंत रेखीव अॅमिनो अॅसिड क्रम आसता आनी कांय पॅप्टायडांनी α-हेलिक्स सारकिल्ल्यो दुय्यम संरचना तयार करूं येतात. विंगड विंगड कार्यां दाखोवपी पॅप्टायड संकेत संप्रेषण, चयापचयाचें नियंत्रण आनी रोगप्रतिकार प्रतिसाद ह्या सारक्या जैविक प्रक्रियांनी व्हड प्रमाणांत वांटो घेतात आनी ताका लागून वैजकी, अन्नशास्त्र आनी हेर मळार उपेगांत संरचनात्मक विविधताय आनी जैविक कार्यक्षमताय अशे दोनूय प्रकार आशिल्ले म्हत्वाचे जैव अणुकेंद्रां जातात.
पॅप्टायड कशे तयार जातात?
| पॅप्टायड बंधावरवीं अॅमिनो अॅसिडांच्या संबंदावरवीं पॅप्टायड तयार जाता, सैमीक रितीन विव्हो वा कृत्रीम रितीन आंतकड्यांनी जाता. जैविक प्रणालींत रायबोसोम संश्लेशणांत सक्रिय अॅमिनो अॅसिडांची विशिश्ट क्रमवारींत मांडावळ करपाक आनुवंशिक म्हायती रायबोझोमांक दिश्टी दिवपी mRNA हांचो आस्पाव जाता. हस्तांतरण आरएनए (tRNA) अॅमिनो अॅसिड रायबोझोमाक पावयतात, जंय एन्झायमीक उत्प्रेरकाक लागून एका अॅमिनो अॅसिडाच्या α-कार्बोक्झील गट आनी दुसऱ्या अॅमिनो अॅसिडाच्या α-अॅमिनो गट हांचेमदीं निर्जलीकरण घनीकरण जावन ऍमायड (पॅप्टायड) बंध तयार जाता आनी उदकाचो रेणू सोडटात; ही प्रक्रिया परत परत जावन ऑलिगोपॅप्टायड वा पॉलीपॅप्टायड तयार जातात. बिगर रायबोसोमिक संश्लेशण पॅप्टायड संश्लेशण सारक्या खाशेल्या एंझायम संयुगांचेर आदारून आसता, जें सादारणपणान प्रतिजैव वखदांसारक्या जैव सक्रिय पॅप्टायड तयार करपी सूक्ष्मजंतूंत दिसून येता. आंगांतल्यान संश्लेशणांत मुखेलपणान घन अवस्था पॅप्टायड संश्लेशण (SPPS) वापरतात, जंय संरक्षित अॅमिनो अॅसिड क्रमवार राळ आदाराक जोडटात; संरक्षणमुक्त आनी संघनन विक्रिया पॅप्टायड साखळीचो टप्प्याटप्प्यान वाडटात. पर्यायान सैमीक प्रथिनांच्या एन्झायमीक जलविघटनांतल्यान लक्ष्य पॅप्टायड मेळूंक शकतात. पॅप्टायड बंध निर्मिती ही सहसंयोजी बंध प्रक्रिया दाखयता, ती पॅप्टायड आनी प्रथिन हांच्या प्राथमिक संरचनेंत मुखेल दुवो म्हूण काम करता. पॅप्टायड बंधांविशीं चड तपशील 'पॅप्टायड बंध.' ह्या विभागांत चर्चा केल्या. |  |
पॅप्टायडांचें नांव दिवप
पॅप्टायडांची नांवपद्दत सादारणपणान 'संख्या + पॅप्टायड' हे पद्दतीप्रमाण तातूंत आशिल्ल्या अॅमिनो अॅसिडांच्या संख्येवयल्यान मेळटा. देखीक- द्विपॅप्टायडांत दोन अॅमिनो अॅसिड, एक ट्रायपॅप्टायड तीन आसतात आनी हें धा अॅमिनो अॅसिड आशिल्ल्या डेकापॅप्टायडामेरेन चालू आसता. धा परस चड अॅमिनो अॅसिड आशिल्ल्या पॅप्टायडांक थेट '11 - पॅप्टायड', '20 - पॅप्टायड', आदी नांवां दितात.ही नांव दिवपाची पद्दत सादारणपणान α - पॅप्टायड बंधांनी जोडिल्ल्या परंपरीक रेखीव पॅप्टायडांक लागू जाता. पूण आडवाद अस्तित्वांत आसात: १.
सायकलोस्पोरीन आनी ग्रामिसिडीन ह्या कांय चक्रीय पॅप्टायडांक तकलेसावन शेंपडेमेरेन जोडणी वा बाजू - साखळी चक्रीकरणाक लागून 'सायक्लो -' उपसर्ग वा मालकी नांव दिवन नांव दिलां आनी तातूंत डी-अॅमिनो अॅसिडांसारके बिगर सैमीक घटक आसूं येतात.
γ-कार्बोक्झील गट आनी α-अॅमिनो गट हांचेमदीं 'γ-पॅप्टायड बंध' तयार जाल्लें ग्लुटाथिओनासारक्या खाशेल्या जोडणी आशिल्ले पॅप्टायड रेखीव α-पॅप्टायड बंध क्रमांकन पद्दती प्रमाण चलनात.
सुक्ष्मजंतूनाशक आनी न्यूरोपॅप्टायड ह्या कार्यात्मक पॅप्टायडांक अॅमिनो अॅसिड संख्येपरस तांच्या जैविक कार्याचेर आदारून नांवां दिल्यांत. देखीक- मेलिटिन हें २६ अॅमिनो अॅसिड आशिल्लें सुक्ष्मजंतूनाशक पॅप्टायड.
बॅसिट्रासीन आनी ऍक्टिनोमायसीन ह्या सूक्ष्मजंतूपसून रायबोसोमिक संश्लेशित नाशिल्ल्या पॅप्टायडांत सुदारीत अॅमिनो अॅसिड (देखीक- मिथिलेटेड वा सायकलायझ्ड) आसतात आनी अॅमिनो अॅसिडांच्या संख्येपरस तांच्या खाशेल्या जैवसंश्लेशण मार्गांक लागून तांच्या स्त्रोतावयल्यान वा कार्याक लागून तांकां नांवां दिल्यांत.
सारांशांत सांगपाचें जाल्यार हे आडवाद पॅप्टायड नांव दिवपाच्या विंगड विंगड स्वरुपाचें प्रतिबिंबीत करतात, तातूंत संरचनात्मक खाशेलपणां, कृत्रीम मार्ग आनी कार्यात्मक खाशेलपणां लक्षांत घेवचीं पडटात.
पॅप्टायडांचें वर्गीकरण
पॅप्टायडांचें जायत्या आयामांनी वर्गीकरण करूं येता:
अॅमिनो अॅसिडांच्या संख्येप्रमाण डायपॅप्टायड आनी ग्लुटाथिओन ह्या २-२० पॅप्टायडांचो आस्पाव आशिल्ले ऑलिगोपॅप्टायड खूब सक्रिय आसतात; २०-५० पॅप्टायड आशिल्ल्या पॉलीपॅप्टायडांतल्यान इन्सुलिनॉजनाचे कुडके अशो सादी अवकाशीय संरचना तयार जावंक शकतात; ५० परस चड पॅप्टायड आनी जटिल कार्यां आशिल्ले पॅप्टायड चड करून प्रथिनां अशें वर्गीकरण करतात, जशें इन्सुलिन हातूंत ५१ अॅमिनो अॅसिड आसतात.
रसायनीक संरचनेप्रमाण रेखीव पॅप्टायडांक एन्केफालीन सारक्या α-पॅप्टायड बंधांनी जोडटात, चक्रीय पॅप्टायड सायकलोस्पोरीन सारकिल्या पयल्या आनी निमाण्या शेंपडींतल्यान वा बाजूच्या साखळींतल्यान एक रिंग तयार करतात, संशोधित पॅप्टायडांत ऍक्टिनोमायसीनाचे डी-अॅमिनो अॅसिड सारकिले अस्वाभाविक घटक आसतात आनी ग्लुटाथिओन सारक्या खासा जोडिल्ले पॅप्टायड γ-पॅप्टायड बंधांनी जोडिल्ले आसतात.
संश्लेशण पद्दतीन रायबोसोमिक कृत्रीम पॅप्टायड एन्डोर्फिन ह्या जंतूवरवीं संकेत करतात, बिगर रायबोसोमिक कृत्रीम पॅप्टायड मायकोपॅप्टायड सारक्या सूक्ष्मजंतू एंझायम संयुगांचेर आदारून आसतात आनी कृत्रीम पॅप्टायड वखदी ऑक्ट्रीओटायड सारक्या रसायनीक वा जैविक साधनांवरवीं तयार करतात.
कार्याप्रमाण थायरॉट्रोपिन सोडपी हार्मोन, बॅक्टेरियाविरोधी पॅप्टायड मधमाशीच्या विखाच्या पॅप्टायडांसारक्या बॅक्टेरियाचे पड्डे नश्ट करतात, न्यूरोपॅप्टायड वेदनाशामक वखदांखातीर एन्डोर्फिन सारक्या तंत्रिकांचें नियंत्रण करतात आनी वखदी पॅप्टायड आनी कार्यात्मक अन्न पॅप्टायडय आसतात.
स्त्रोताप्रमाण सैमीक पॅप्टायड जीव वा अन्न पदार्थांत अस्तित्वांत आसतात, जशे की दुदाचे कॅसिन पॅप्टायड आनी कृत्रीम पॅप्टायड प्रसाधनासारक्या ऑलिगोपॅप्टायडासारक्या कृत्रीम हस्तक्षेपावरवीं सैमीक मर्यादा मोडटात.
जैविक स्त्रोतांप्रमाण तांकां टेन्सिन सारक्या जनावरांच्या स्त्रोत, सोयाबीन पॅप्टायड सारकिल्या वनस्पती स्त्रोत आनी मायकोबॅक्टेरियम एव्हियम पॅप्टायड सारक्या सूक्ष्मजंतू स्त्रोत अशे वर्गीकरण करूं येता.
हे वर्गीकरण एकामेकांक गुंथून पॅप्टायडांची रचणूक, कार्य आनी उपेग हांचेविशींच्या गिरेस्त विविधतायेचें प्रतिबिंबीत जाता.
पॅप्टायडांकडेन संबंदीत म्हत्वाचीं संज्ञा
पॅप्टायड बंध: एका अॅमिनो अॅसिडाच्या α-कार्बोक्झी गटाचें दुसर् या अॅमिनो अॅसिडाच्या α-अॅमिनो गटाकडेन निर्जलीकरण संक्षेपण जावन तयार जाल्लें ऍमायड बंध -CO-NH- हें अॅमिनो अॅसिड अवशेश जोडपी आनी पॅप्टायड आनी प्रथिनां तयार करपी मुळावें सहसंयोजी बंध.
ऑलिगोपॅप्टायड: चड करून उण्या रेणूभाराच्या पॅप्टायड संयुगांक, जशे की डायपॅप्टायड, ट्रायपॅप्टायड आदी, जे पॅप्टायड बंधांतल्यान २-२० अॅमिनो अॅसिडांक जोडून तयार जातात आनी तातूंत जैविक क्रियाशीलता आनी कोशिका पड्ड्याची पारगम्यताय चड आसता.
पॉलीपॅप्टायड: २०-५० अॅमिनो अॅसिडांपसून तयार जाल्लें पॅप्टायड, रेणूभार चड करून १० केडीए परस उणें आसता, α-हेलिक्स अशी सादी अवकाशीय संरचना तयार करूंक शकता, हो ऑलिगोपॅप्टायड आनी प्रथिन हांचेमदलो कार्यात्मक रेणू आसता.
प्राथमिक रचणूक: आनुवंशिक म्हायती वा कृत्रीम आराखड्यावरवीं थारायिल्लो पॅप्टायडाचो अॅमिनो अॅसिड क्रम हो पॅप्टायडाची मुळावी रसायनीक संरचना आसून तिचो ताचे प्रगत संरचनेचेर आनी जैविक कार्याचेर थेट परिणाम जाता.
दुय्यम रचणूक: पॅप्टायड साखळीच्या थळाव्या वाठारांत हायड्रोजन बंधाक लागून तयार जाल्ली क्रमबद्ध संरचना, जशी α-हेलिक्स, β-फोल्डिंग, β-टर्निंग आदी, जी प्रथिनांइतली स्थिर नासता, पूण कार्यात्मक सुवाती तयार करपाक वांटो घेता.
चक्रीय पॅप्टायड: पयले आनी निमाणे अॅमिनो अॅसिड वा सायकलोस्पोरीन आनी लघु पॅप्टायड ह्या बाजूच्या साखळी गटांक चड स्थिरताय आनी एन्झायमीक विरोधी खाशेलपणां जोडून चक्रीय संरचना तयार करपी पॅप्टायड, चड करून नांवांत 'चक्रीय' हो उपसर्ग आसता.
रायबोझोम संश्लेशित पॅप्टायड: जिव्या जीवांच्या रायबोझोमांनी mRNA टेम्पलेट अनुवादांतल्यान संश्लेशित केल्ले पॅप्टायड आनी तांचे क्रम इन्सुलिन हार्मोन आनी तंत्रिका संदेशवाहक एन्डोर्फिन ह्या जीनांनी संकेत केल्ले आसतात.
बिगर रायबोसोमिक कृत्रीम पॅप्टायड: पॅप्टायड संश्लेशण सारक्या खाशेल्या एंझायम संयुगांनी संश्लेशित केल्ले पॅप्टायड, सादारणपणान बॅक्टेरिया आनी बुरशी ह्या सूक्ष्मजंतूंत मेळटात आनी तातूंत डी-अॅमिनो अॅसिड सारकिले अस्वाभाविक अॅमिनो अॅसिड आसूं येतात, देखीक- प्रतिजैव मायकोबॅक्टेरियम अॅव्हियम पॅप्टायड.
घन अवस्था पॅप्टायड संश्लेशण (SPPS): आंतकड्यांनी कृत्रीम पॅप्टायड संश्लेशण तंत्रज्ञान, राळ वाहकाचेर संरक्षित अॅमिनो अॅसिडांचें क्रमीक जोडणीवरवीं, डिप्रोटेक्शन, संक्षेपण विक्रियावरवीं पॅप्टायड साखळी ल्हव ल्हव वाडोवपाखातीर, ल्हान पॅप्टायड संश्लेशण सुक्ष्मतायेखातीर योग्य.
