Cocer Peptides fɛ 
a bɛ kalo 1 bɔ
BƐƐRƐ KUNNAFONIW NI FƐRƐW KUNNAFONIW BƐƐ MIN BƐ NI WEBSITE KAN NA, U BƐ KUNNAFONIW FƆLƆ DƆRƆN NI KALANSENW YE.
Fɛn minnu bɛ di nin siti in kan, olu dabɔra ɲininiw dɔrɔn kama in vitro. Sɛgɛsɛgɛli in vitro (latinkan na: *glasi kɔnɔ*, o kɔrɔ ye gilasi kɔnɔ) bɛ kɛ hadamaden farikolo kɔkan. Nin fura ninnu tɛ furaw ye, Ameriki ka dumuniko ni furako ɲɛmɔgɔso (FDA) ma sɔn u ma, wa u man kan ka kɛ ka furakɛli bana, bana walima bana si bali, k’a furakɛ, walima k’a furakɛ. A dagalen don kosɛbɛ sariya fɛ ka nin fɛn ninnu don hadamaden walima bagan farikolo la cogo o cogo.
1.Kuma bɛɛ lajɛlen
Ɲɛnamaya dɔnniyaw siratigɛ la, kɔrɔya ni otofaji ye ɲinini yɔrɔ nafamaw ye minnu ye mɔgɔw hakili sama kosɛbɛ. Telomɛrɛw, i n’a fɔ fɛn kɛrɛnkɛrɛnnenw minnu bɛ kolosinsinnanw labanw na, olu jɔyɔrɔ ka bon o wale fila bɛɛ la. Ni ɲininiw bɛ ka taa ɲɛ, jɛɲɔgɔnya gɛlɛn min bɛ telomɛrɛw, kɔrɔya ani otofaji cɛ, o bɛ ka jɛya ka taa a fɛ.
Jaa 1 Telomɛrɛw sɔgɔli, telomɛrɛ janya ani telomɛrɛsi.
2.Telomerew jɔcogo n’u baarakɛcogo lajɛlen
2.1 Telomɛriw jɔcogo
Telomɛrɛw ye nukilitɔnw ye minnu bɛ segin-ka-bɔ, minnu bɛ sɔrɔ kolosinsinnanw labanw na fɛnɲɛnamaw kɔnɔ minnu bɛ wele ko eukaryote. U bɛ Kɛ ni segin-ka-bɔnye nɔgɔmanw ye minnu falen bɛ guanine (G) la, hadamaden ka telomere segin-ka-bɔnyew ye TTAGGG ye. O jɔcogo bɛ kolosinsinnanw labanw lakana ka bɔ u tiɲɛni na nukilisi fɛ, a bɛ kolosinsinnanw ka ɲɔgɔn sɔrɔ bali, ani ka kolosinsinnanw sabatili sabati. Telomɛriw jɔcogo bɛ Kɛ fɔlɔ ni telomɛrɛ ADN ni farikolojɔlifɛnw ye minnu bɛ siri a la. O farikolojɔlifɛnw bɛ ɲɔgɔn sɔrɔ ni telomɛrɛ ADN ye walasa ka fɛn kɛrɛnkɛrɛnnenw dilan minnu ka bon kosɛbɛ, o bɛ telomɛrɛw sabatili sabati ka taa a fɛ.
2.2 Telomɛriw ka baarakɛcogo
Telomerew ka baara fɔlɔ dɔ ye ka 'end replication problem.' ɲɛnabɔ ADN camanbɔli cogoyaw kosɔn, ADN polimerazi kɔrɔlenw tɛ se ka kolosinsinnanw labanw lasegin ka dafa, o bɛ na ni telomɛrɛw surunyali ye dɔɔnin dɔɔnin ni selilu tilali kelen-kelen bɛɛ ye. Telomɛriw sɔrɔli bɛ o laban surunyali in tampon, ka kolosinsinnanw dafalen ni u sabatili sabati. Telomɛrɛw fana jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ selilɛriw ka baarakɛcogo ɲɛnabɔli la. Ni telomɛrɛw surunyara fo ka se hakɛ dɔ ma, u bɛ selilɛriw ka sɛgɛsɛgɛli yɔrɔw daminɛ, o bɛ kɛ sababu ye ka selilɛriw don kɔrɔya walima apoptose kɔnɔ, o la, u bɛ dan sigi u ka se ka caya dan tɛ min na. O fɛɛrɛ in nafa ka bon tumuw sɔrɔli balili la, wa a ni fɛnɲɛnamaw ka kɔrɔya taabolo bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na kosɛbɛ.
3. Jɛɲɔgɔnya min bɛ Telomerew ni kɔrɔya cɛ
3.1 Telomere surunyali i n’a fɔ kɔrɔya taamasiɲɛ
Ni mɔgɔ si bɛ ka caya, telomɛrɛw janya bɛ surunya dɔɔni dɔɔni farikolokisɛw fanba la minnu ka ɲi, o ye ko ye min bɛ ye farikolo yɔrɔw ni farikolo yɔrɔ suguya caman na. Adamadenw ka joli lamini nukilisi kelenw na, telomɛrɛ janya bɛ dɔgɔya kosɛbɛ ni mɔgɔ si bɛ kɔrɔbaya. Sɛgɛsɛgɛliw y’a jira ko telomɛrɛw surunyali bɛ tali kɛ farikolo fɛn caman yeli la minnu bɛ tali kɛ kɔrɔya la, i n’a fɔ farikolokisɛw caya seko dɔgɔyali, farikolo yɔrɔw lasegincogo fanga dɔgɔyali, ani bana basigilen suguya caman farati bonya. Kɔnɔnatumuw ta fan fɛ, ni telomɛrɛw surunyara fo ka se u janya kɔrɔlen ma, seliluw bɛ bɔnɛ u ka caya seko la ka don kɔrɔya cogo la, o min bɛ sɔrɔ selilu cogoya caman cili fɛ, farikoloɲɛnajɛ baara dɔgɔyali, ani β-galactosidase (SA-β-Gal) jirali min bɛ tali kɛ kɔrɔya la.
3.2 Fɛɛrɛ minnu fɛ telomɛrɛw surunyali bɛ kɔrɔya bila mɔgɔ la
Telomere surunyali bɛ kɔrɔya bila mɔgɔ la cogo minnu na, olu bɛ tali kɛ fɔlɔ ADN tiɲɛni jaabi siraw la. Ni telomɛrɛw surunyara fo ka se hakɛ dɔ ma, u jɔcogo tɛ sabati, wa lakanani baara min bɛ telomɛrɛw dakunw na, o bɛ tunun, o bɛ na ni kolosinsinnanw labanw dɔnni ye i n’a fɔ ADN tiɲɛni yɔrɔw seliluw fɛ. O bɛ ADN tiɲɛni jaabi taamasiɲɛw sira caman baara, i n’a fɔ ATM/ATR-p53-p21 sira. Ni baara kɛra, ATM (ataxia-telangiectasia mutated) walima ATR (ataxia-telangiectasia ani Rad3-related) furakisɛw bɛ duguma p53 furakisɛw fosforilasi, ka dɔ fara u sabatili kan ani ka u donli sabati selilɛri kɔnɔ. I n’a fɔ sɛbɛnnikɛlan nafama, a bɛ jɛnɛya caman jirali ɲɛnabɔ minnu bɛ tali kɛ selilɛriw jɔli ni kɔrɔya la, p21 fana sen bɛ o la. p21 bɛ siklin-dependant kinases (CDKs) ka baara bali, o la, a bɛ seliluw bali ka taa ɲɛ ka bɔ G1 fasa la ka taa S fasa la, o bɛ na ni selilu cycle jɔli ye ani laban na ka selilu kɔrɔbayali daminɛ. Telomɛrɛw surunyali fana bɛ se ka kɔrɔya sabati ni a bɛ nɔ bila mitokondriyaw ka baara la. Telomɛri tiɲɛni bɛ na ni mitokondriyaw ka oksidan degun caya ye ani ka mitokondriyaw ka membrane seko dɔgɔya, o bɛ nɔ bila mitokondriyaw fanga sɛnɛcogo la ani selilu kɔnɔ redox balansi la, ka kɔrɔya teliya.
3.3 Telomerew ni bana minnu bɛ sɔrɔ si hakɛ fɛ
Bana caman minnu bɛ sɔrɔ kɔrɔya fɛ, i n’a fɔ dusukunnabana, farikolojidɛsɛbanaw, ani kansɛri, olu ni telomɛrɛw surunyali bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na kosɛbɛ. Dusukun ni jolisiraw banaw la, telomɛrɛw surunyali bɛ tali kɛ endoteliyali selilɛriw ka baarakɛbaliya la ani joli siraw ka gɛlɛya sɔrɔli la. Dusukunnabanabagatɔw la joli lamini joli segin furakisɛw janya ka surun kosɛbɛ ka tɛmɛ kɛnɛyabaarakɛlaw kan, wa telomɛri janya ni bana juguya bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na cogo jugu la. Bana minnu bɛ farikolojidɛsɛ furakɛ i n’a fɔ Alzheimer ni Parkinson, telomɛrɛ janya fana bɛ surunya kosɛbɛ senfagabana minnu na hakili la. Telomɛrɛw surunyali bɛ se ka kɛ sababu ye ka ADN tiɲɛniw dalajɛ ani ka dɔ fara apoptose kan senfagabana kɔnɔ, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka farikolojidɛsɛ taabolo teliya. Kansɛri la, hali ni a ka c’a la, fɛɛrɛw bɛ kansɛribanakisɛw la minnu bɛ se ka telomɛrɛ janya mara (i n’a fɔ telomɛrɛzi baarakɛli), telomɛrɛw surunyali tumuw bɔli daminɛ na, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka jamu basigibaliya bila mɔgɔ la, o bɛ dɔ fara jamu caman cili kan ani ka kɛ sababu ye ka tumuw falenni jusigilan di.
4. Jɛɲɔgɔnya min bɛ Telomɛriw ni otofaji cɛ
4.1 Otofaji labɛnni telomɛrɛw fɛ
Otofaji ye farikolo yɛrɛ tiɲɛni ni a seginni fɛɛrɛ nafama ye min bɛ farikolo yɔrɔ tiɲɛnenw, farikolojɔlifɛnw, farikolojɔlifɛnw ani banakisɛw bɔ selilɛri kɔnɔ, ka selilu kɔnɔ sigida sabatili sabati. Kɔsa in na, sɛgɛsɛgɛliw y’a jira ko jɛɲɔgɔnya gɛlɛn dɔ bɛ telomɛrɛw ni otofaji cɛ. Telomere surunyali bɛ se ka kɛ sababu ye ka otofaji bila mɔgɔ la. Ni telomɛrɛw surunyara fo ka se hakɛ dɔ ma ka da selilɛri tilali kan walima fɛn wɛrɛw fɛ, u bɛ selilu kɔnɔ degun taamasiɲɛw siraw baara, o la, u bɛ otofaji daminɛ. Telomerazi dɛsɛbagatɔ selilɛri misali dɔw la, ni telomɛrɛw bɛ surunya dɔɔni dɔɔni, otofaji ni farikolojɔli dumuniw jiracogo hakɛ bɛ bonya kosɛbɛ, wa otofagozɔmu hakɛ fana bɛ bonya kosɛbɛ. Otofaji fana bɛ se ka nɔ bila telomɛrɛw sabatili la ɲɔgɔn fɛ. Ni ADN tiɲɛnifɛnw saniya ani ka selilɛriw sigida sabatili sabati, otofaji bɛ telomɛrɛw tanga tiɲɛni ma cogo la min tɛ ɲɛ ani ka telomɛrɛw surunyali baara sumaya.
Jaa 2 Telomeriki jɔcogo juguw caya PBMCw kɔnɔ, o bɛ bonya ni dɛmɛbagaw si hakɛ ye.
4.2 Otofaji ka telomɛrɛw labɛnni molekiyɔmu fɛɛrɛw
Telomɛrɛw bɛ otofaji ɲɛnabɔ cogo minnu na molekiyɔmuw fɛ, olu bɛ tali kɛ taamasiɲɛ sira caman na. Olu cɛma, mTOR (rapamycine ka laɲini fɛɛrɛbɔlen) taamasiɲɛw sira bɛ kɛ sababu ye ka telomɛrɛw ni otofaji cɛsiri. mTOR ye serine/threonine protein kinase ye min bɛ balofɛnw cogoya dɔn farikolo kɔnɔ, fanga hakɛ, ani bonyafɛnw taamasiɲɛw, o la a bɛ selilɛriw ka taabolo ɲɛnabɔ i n’a fɔ bonya, caya ani otofaji. Sɛgɛsɛgɛliw y’a jira ko telomɛrɛzi ka katalizi yɔrɔ fitinin, n’o ye TERT (telomerase reverse transcriptase) ye, o bɛ se ka jɛɲɔgɔnya kɛ ni mTOR ye ani ka mTOR complexe 1 (mTORC1) ka kinase baara bali. Ni a bɛ cogo la, mTORC1 bɛ kɛ cogo la min bɛ baara kɛ, o bɛ otofaji sɔrɔli bali. Nka ni telomɛrɛw surunyara walima ni TERT jirali ma kɛ cogo la, TERT ka balili nɔ bɛ bonya mTORC1 kan, o bɛ na ni mTORC1 baara dɔgɔyali ye, o la, balili bɛ kɔrɔta otofaji kan ani ka a daminɛni sabati.
Ka fara o kan, p53 taamasiɲɛw sira fana jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ otofaji ka telomɛrɛw labɛnni na. Telomere surunyali bɛ p53 taamasiɲɛ sira baara, wa p53 bɛ se ka otofaji labɛn ni otofaji ni ɲɔgɔn cɛ jamu jiracogo caman sɛgɛsɛgɛli ye walima ka nɔ bila mTOR taamasiɲɛ sira la cogo la min tɛ ɲɛ. Kɛrɛnkɛrɛnnenya la, p53 bɛ se ka otofaji ni ɲɔgɔn cɛ jamu jiracogo kɔrɔta i n’a fɔ LC3 ani Beclin1, ka otofagozɔmuw dilancogo sabati ani o la ka otofaji bila mɔgɔ la.
4.3 Otofaji nɔ min bɛ telomɛrɛw sabatili la
Otofaji nɔ min bɛ telomɛrɛw sabatili la, o bɛ sɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnenya la ni omɛostazi marali ye selilɛri kɔnɔ. Otofaji bɛ se ka oksizɛni suguya dalajɛlenw (ROS) jɛya farikolokisɛw la, ka oksidan degun tiɲɛni dɔgɔya telomɛri ADN la. ROS ye fɛnɲɛnamafagalanw ye minnu bɛ se ka baara kɛ kosɛbɛ, minnu bɛ sɔrɔ selilɛriw ka farikoloɲɛnajɛ waati, wa ROS tɛmɛnen bɛ se ka ADN tiɲɛni kɛ oksidan na, telomɛri ADN tiɲɛni fana sen bɛ o la. Otofaji fana bɛ se ka mitokondriyaw tiɲɛnenw tiɲɛ farikolokisɛw kɔnɔ, ka ROS bɔli kojugu bali min bɛ sɔrɔ mitokondriyaw baarakɛbaliya fɛ. Ka fara o kan, otofaji bɛ se ka ADN tiɲɛni dilancogo furakisɛw ni farikolojɔlifɛn wɛrɛw bɔ minnu dabɔra cogo jugu la walima minnu faralen don ɲɔgɔn kan, minnu bɛ tali kɛ telomɛrɛw ladonni na, ka u ka baara kɛcogo ɲuman sabati ani o cogo la ka telomɛrɛw sabatili sabati. Kɔlɔsiliw y’a jira ko farikolojɔli dɛsɛ bɛ farikolokisɛ minnu na, olu bɛ telomɛrɛ ADN tiɲɛni caya jira ani ka telomɛrɛw surunya teliya, ka sɔrɔ otofaji bilali bɛ se ka nin ko ninnu ɲɛ.
Telomɛrɛw ka miiriya waleyali kɔrɔya kɛlɛli ɲininiw na
5.1 Telomerazi baarakɛcogo fɛɛrɛw
Ikomi telomɛrɛw surunyali bɛ tali kɛ kɔrɔya la kosɛbɛ, telomɛrɛ janya marali ni telomɛrɛzi baara ye, o kɛra sira nafama ye kɔrɔya kɛlɛli ɲininiw na. Telomerase ye ribonuklɛyoporotɛyini ye min bɛ kɛ ni ARN ni poroteyini ye min bɛ se ka baara kɛ n’a yɛrɛ ka ARN ye i n’a fɔ misali walasa ka telomɛrɛ ADN labɛn ani k’a fara kolosinsinnanw labanw kan, o bɛ telomɛrɛ janya janya. Kalan dɔw ye baara kɛ ni fɛnɲɛnamafagalan misɛnninw ye walasa ka telomɛrɛzi baara. TA-65 ye fɛn fitinin ye min bɛ bɔ Astragalus la, a fɔra ko a bɛ telomerase baara kɛ. Baganw ka kɛlɛli la, TA-65 tali kɔfɛ, sosow ka telomɛrɛ janya janyalen don fo ka se hakɛ dɔ ma, wa, fɛn dɔw fana ɲɛnabɔra minnu bɛ tali kɛ u si hakɛ la i n’a fɔ fari finni ni kunsigi sɔgɔli.
5.2 Otofaji ɲɛnabɔli fɛɛrɛw
Ni an y’a jateminɛ ko otofaji jɔyɔrɔ ka bon selilɛriw ka omɛostasi sabatili la ani telomɛrɛw lakanani na, otofaji labɛnni fana kɛra fɛɛrɛ ye min bɛ se ka kɛ kɔrɔya kɛlɛli la. Faan dɔ fɛ, otofaji bɛ se ka kɛ fura walima balodɛsɛ fɛɛrɛw fɛ. Rapamycine ye mTOR balilan klasiki ye min bɛ otofaji bila mɔgɔ la ni mTORC1 ka baara balili ye. Baganw ka kɔrɔbɔliw la, rapamycine furakɛli ye sosow ka ɲɛnamaya janya ani ka farikolo baara kɛcogo ɲɛ ka ɲɛsin u si hakɛ ma. A fɔra fana ko nafamafɛn dɔw, i n’a fɔ resveratrol ni curcumin, olu fana bɛ otofaji bila mɔgɔ la. Nin fɛn nafama ninnu bɛ se ka otofaji labɛn ni taamasiɲɛw siraw baara ye i n’a fɔ SIRT1 (kunnafoni mankanko ɲɛnabɔbaga 1). Ni farikolokisɛw walima mɔgɔ minnu ka otofaji baara ma ɲɛ, otofaji baara bɛ se ka segin a cogo kɔrɔ la ni jeninida furakɛli ye. Otofaji ni ɲɔgɔn cɛ jɛnɛya bɛ se ka don seliluw kɔnɔ jeninida fɛnɲɛnamafagalanw fɛ walasa ka selilu ka otofaji seko bonya.
5.3 Baarakɛminɛnw faralen ɲɔgɔn kan
Ni an y’a jateminɛ ko jɛɲɔgɔnya gɛlɛn bɛ telomɛrɛw, kɔrɔya ani otofaji cɛ, fɛɛrɛ faralen ɲɔgɔn kan min bɛ telomɛrɛw ni otofaji fila bɛɛ laɲini, o bɛ se ka kɛ kɔrɔya kɛlɛli fɛɛrɛ ɲuman ye. Telomerase activateurs ni autophagie inducteurs bɛ se ka kɛ ɲɔgɔn fɛ: telomerase activateurs bɛ telomere janya janya, ka sɔrɔ autophagie inducteurs bɛ selilɛri yɔrɔ tiɲɛnenw jɛya, ka selilɛriw ka homeostasis mara ani ka kɔrɔya kɛlɛli nɔw kɛ ɲɔgɔn fɛ. Baganw ka kɔrɔbɔliw la, telomɛrɛzi baarakɛtaw ni otofaji bilalanw tali faralen ɲɔgɔn kan, o ye kɔrɔya kɛlɛli nɔba jira ka tɛmɛ fura fila bɛɛ kan, i n’a fɔ farikolo baara minnu bɛ tali kɛ kɔrɔya la, olu ɲɛnabɔli ka ɲɛ ani baganw ka ɲɛnamaya janya.
Kuncɛli
Telomɛrɛw jɔyɔrɔ ka bon kɔrɔya ni otofaji taabolo la. Telomɛrɛw surunyali, n’o ye kɔrɔya taamasiɲɛ jɔnjɔn ye, o bɛ selilɛriw ka kɔrɔya ni kɔrɔya bana suguya caman lawuli fɛɛrɛw fɛ i n’a fɔ ADN tiɲɛni jaabi siraw baara ani ka nɔ bila mitokondriyaw ka baara la. Jɛɲɔgɔnya gɛlɛn dɔ bɛ telomɛrɛw ni otofaji cɛ. Telomɛriw bɛ se ka otofaji labɛn taamasiɲɛ siraw fɛ i n’a fɔ mTOR ani p53, ka sɔrɔ otofaji bɛ telomɛriw sabatili lakana ni sigida kɔnɔ homɛostasis marali ye selilu kɔnɔ. Kɔrɔya kɛlɛli ɲinini minnu sinsinnen bɛ telomɛrɛw ka miiriya kan, i n’a fɔ telomɛrɛzi baarakɛcogo fɛɛrɛw, otofaji ɲɛnabɔli fɛɛrɛw, ani fɛɛrɛ minnu bɛ kɛ ka ɲɔgɔn sɔrɔ, olu bɛ jigiya caman di kɔrɔya bilali kɔfɛ ani ka banaw furakɛ minnu bɛ sɔrɔ kɔrɔya fɛ.
Sosow (Sɔrɔyɔrɔw).
[1] Boccardi V, Cari L, Nocentini G, ani a ɲɔgɔnnaw. Telomɛriw bɛ ka caya ka taa a fɛ ka fɛnw jɔcogo juguw labɛn hadamaden kɔrɔbaw la[J]. Journals of Gerontology Series a-Biologique Sciences ani furakɛli dɔnniyaw, 2020,75(2):230-235.DOI:10.1093/gerona/gly257.
[2] Green PD, Sharma NK, Santos J H. Telomerase bɛ nɔ bila selilɛriw ka jaabi la oksidan degun na ka tɛmɛ mitokondriyali ROS-mediated Regulation of Autophagy fɛ[J]. Duniya kɔnɔ, diɲɛ kɔnɔ, molekiyɔmu dɔnniyaw ka gafe, 2019,20.
[3] Zhu Y, Liu X, Ding X, ani mɔgɔ wɛrɛw. Telomere n’a jɔyɔrɔ kɔrɔya siraw la: telomere surunyali, selilɛri kɔrɔya ani mitokondriyaw baarakɛbaliya[J]. Biogerontologie, 2019,20(1):1-16.DOI:10.1007/s10522-018-9769-1.
[4] Ali M, Devkota S, Roh J, ani mɔgɔ wɛrɛw. Telomerase reverse transcriptase bɛ otofaji basigilen ni asidi aminiki kɔngɔ bila mɔgɔ la mTORC1 fɛ.[J]. Biyokimiki ni biyofisiki ɲininiw kunnafonidi, 2016,478 3:1198-1204.
[5] Vaiserman A, Krasnienkov D. Telomere janya i n’a fɔ ɲɛnamaya si hakɛ taamasiyɛn: Seko ni dɔnko, ko dafalenw, ani siniɲɛsigi jateminɛw[J]. Frontières en Jénétique,Volume 11 - 2020. Bamako, Mali.
