Από την Cocer Peptides 
πριν από 1 μήνα
ΟΛΑ ΤΑ ΑΡΘΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΕΧΟΝΤΑΙ ΣΕ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΓΙΑ ΔΙΑΔΟΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥΣ ΣΚΟΠΟΥΣ.
Τα προϊόντα που παρέχονται σε αυτόν τον ιστότοπο προορίζονται αποκλειστικά για έρευνα in vitro. Η έρευνα in vitro (Λατινικά: *in glass*, που σημαίνει σε γυάλινα σκεύη) διεξάγεται εκτός του ανθρώπινου σώματος. Αυτά τα προϊόντα δεν είναι φαρμακευτικά προϊόντα, δεν έχουν εγκριθεί από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για την πρόληψη, τη θεραπεία ή τη θεραπεία οποιασδήποτε ιατρικής πάθησης, ασθένειας ή πάθησης. Απαγορεύεται αυστηρά από το νόμο η εισαγωγή αυτών των προϊόντων στο σώμα του ανθρώπου ή του ζώου σε οποιαδήποτε μορφή.
1.Επισκόπηση
Στον τομέα των βιοεπιστημών, η γήρανση και η αυτοφαγία είναι σημαντικοί ερευνητικοί τομείς που έχουν προσελκύσει μεγάλη προσοχή. Τα τελομερή, ως ειδικές δομές στα άκρα των χρωμοσωμάτων, παίζουν βασικό ρόλο και στις δύο διαδικασίες. Καθώς η έρευνα προχωρά, η πολύπλοκη σχέση μεταξύ των τελομερών, της γήρανσης και της αυτοφαγίας γίνεται όλο και πιο ξεκάθαρη.
Εικόνα 1 Φθορά τελομερών, μήκος τελομερών και τελομεράση.
2.Επισκόπηση της δομής και της λειτουργίας των τελομερών
2.1 Δομή Τελομερών
Τα τελομερή είναι εξαιρετικά διατηρημένες επαναλαμβανόμενες αλληλουχίες νουκλεοτιδίων που βρίσκονται στα άκρα των γραμμικών χρωμοσωμάτων σε ευκαρυωτικούς οργανισμούς. Αποτελούνται από απλές επαναλαμβανόμενες αλληλουχίες πλούσιες σε γουανίνη (G), με την αλληλουχία επανάληψης ανθρώπινων τελομερών να είναι TTAGGG. Αυτή η δομή προστατεύει τα άκρα των χρωμοσωμάτων από την αποικοδόμηση από τις νουκλεάσες, αποτρέπει τη σύντηξη των χρωμοσωμάτων και διατηρεί τη χρωμοσωμική σταθερότητα. Η δομή των τελομερών αποτελείται κυρίως από τελομερές DNA και πρωτεΐνες που συνδέονται με αυτό. Αυτές οι πρωτεΐνες αλληλεπιδρούν με το τελομερές DNA για να σχηματίσουν συγκεκριμένες δομές ανώτερης τάξης, ενισχύοντας περαιτέρω τη σταθερότητα των τελομερών.
2.2 Λειτουργίες Τελομερών
Μία από τις κύριες λειτουργίες των τελομερών είναι η αντιμετώπιση του «προβλήματος τελικής αντιγραφής». Λόγω των χαρακτηριστικών της αντιγραφής του DNA, οι συμβατικές πολυμεράσες DNA δεν μπορούν να αντιγράψουν πλήρως τα άκρα των γραμμικών χρωμοσωμάτων, οδηγώντας σε σταδιακή βράχυνση των τελομερών με κάθε κυτταρική διαίρεση. Η παρουσία τελομερών ρυθμίζει αυτή τη βράχυνση του άκρου, διασφαλίζοντας την ακεραιότητα και τη σταθερότητα των χρωμοσωμάτων. Τα τελομερή παίζουν επίσης κρίσιμο ρόλο στη ρύθμιση του κυτταρικού κύκλου. Όταν τα τελομερή βραχύνουν σε κάποιο βαθμό, ενεργοποιούν σημεία ελέγχου του κυτταρικού κύκλου, προκαλώντας τα κύτταρα να εισέλθουν στη γήρανση ή την απόπτωση, περιορίζοντας έτσι την ικανότητά τους για απεριόριστο πολλαπλασιασμό. Αυτός ο μηχανισμός είναι σημαντικός για την πρόληψη του σχηματισμού όγκων και σχετίζεται στενά με τη διαδικασία γήρανσης των οργανισμών.
3. Η σχέση μεταξύ τελομερών και γήρανσης
3.1 Η βράχυνση των τελομερών ως δείκτης γήρανσης
Καθώς η ηλικία αυξάνεται, το μήκος των τελομερών στα περισσότερα φυσιολογικά σωματικά κύτταρα σταδιακά μειώνεται, φαινόμενο που παρατηρείται σε διάφορους ιστούς και όργανα. Στα ανθρώπινα μονοπύρηνα κύτταρα περιφερικού αίματος, το μήκος των τελομερών μειώνεται σημαντικά με την ηλικία. Η έρευνα δείχνει ότι η βράχυνση των τελομερών συνδέεται στενά με διάφορες φυσιολογικές αλλαγές που σχετίζονται με τη γήρανση, όπως η μειωμένη ικανότητα πολλαπλασιασμού των κυττάρων, η εξασθενημένη ικανότητα αναγέννησης των ιστών και ο αυξημένος κίνδυνος διαφόρων χρόνιων ασθενειών. Σε κυτταρικό επίπεδο, όταν τα τελομερή βραχύνουν σε ένα κρίσιμο μήκος, τα κύτταρα χάνουν την πολλαπλασιαστική τους ικανότητα και εισέρχονται σε κατάσταση γήρανσης, που χαρακτηρίζεται από αλλοιωμένη μορφολογία κυττάρων, μειωμένη μεταβολική δραστηριότητα και αυξημένη έκφραση της σχετιζόμενης με τη γήρανση β-γαλακτοσιδάσης (SA-β-Gal).
3.2 Μηχανισμοί με τους οποίους η βράχυνση των τελομερών πυροδοτεί τη γήρανση
Οι μηχανισμοί με τους οποίους η βράχυνση των τελομερών πυροδοτεί τη γήρανση περιλαμβάνουν πρωταρχικά μονοπάτια απόκρισης βλάβης στο DNA. Όταν τα τελομερή βραχύνουν σε κάποιο βαθμό, η δομή τους γίνεται ασταθής και η προστατευτική λειτουργία στα άκρα των τελομερών χάνεται, οδηγώντας στην αναγνώριση των άκρων των χρωμοσωμάτων ως σημείων βλάβης του DNA από τα κύτταρα. Αυτό ενεργοποιεί μια σειρά από μονοπάτια σηματοδότησης απόκρισης βλάβης στο DNA, όπως η οδός ATM/ATR-p53-p21. Κατά την ενεργοποίηση, οι πρωτεΐνες ATM (μεταλλαγμένη αταξία-τελαγγειεκτασία) ή ATR (αταξία-τελαγγειεκτασία και Rad3) φωσφορυλιώνουν τις κατάντη πρωτεΐνες p53, αυξάνοντας τη σταθερότητά τους και προάγοντας την είσοδό τους στον κυτταρικό πυρήνα. Ως σημαντικός μεταγραφικός παράγοντας, ρυθμίζει την έκφραση μιας σειράς γονιδίων που σχετίζονται με τη διακοπή και τη γήρανση του κυτταρικού κύκλου, συμπεριλαμβανομένου του p21. Η ρ21 αναστέλλει τη δραστηριότητα των εξαρτώμενων από κυκλίνη κινασών (CDKs), εμποδίζοντας έτσι τα κύτταρα να προχωρήσουν από τη φάση G1 στη φάση S, οδηγώντας σε διακοπή του κυτταρικού κύκλου και τελικά πυροδοτώντας την κυτταρική γήρανση. Η βράχυνση των τελομερών μπορεί επίσης να προάγει τη γήρανση επηρεάζοντας τη λειτουργία των μιτοχονδρίων. Η βλάβη των τελομερών οδηγεί σε αυξημένο μιτοχονδριακό οξειδωτικό στρες και μειωμένο δυναμικό της μιτοχονδριακής μεμβράνης, επηρεάζοντας έτσι τον ενεργειακό μεταβολισμό των μιτοχονδρίων και την ενδοκυτταρική οξειδοαναγωγική ισορροπία, επιταχύνοντας τη διαδικασία γήρανσης.
3.3 Τελομερή και ασθένειες που σχετίζονται με την ηλικία
Πολλές ασθένειες που σχετίζονται με την ηλικία, όπως οι καρδιαγγειακές παθήσεις, οι νευροεκφυλιστικές ασθένειες και ο καρκίνος, συνδέονται στενά με τη βράχυνση των τελομερών. Στις καρδιαγγειακές παθήσεις, η βράχυνση των τελομερών συνδέεται στενά με τη δυσλειτουργία των ενδοθηλιακών κυττάρων και την ανάπτυξη αθηροσκλήρωσης. Το μήκος των τελομερών των λευκοκυττάρων του περιφερικού αίματος σε ασθενείς με στεφανιαία νόσο είναι σημαντικά μικρότερο από ό,τι σε υγιείς μάρτυρες και το μήκος των τελομερών συσχετίζεται αρνητικά με τη σοβαρότητα της νόσου. Σε νευροεκφυλιστικές ασθένειες όπως η νόσος του Αλτσχάιμερ και η νόσος του Πάρκινσον, το μήκος των τελομερών στους νευρώνες στον εγκέφαλο μειώνεται επίσης σημαντικά. Η βράχυνση των τελομερών μπορεί να οδηγήσει σε συσσώρευση βλάβης του DNA και αυξημένη απόπτωση στους νευρώνες, επιταχύνοντας έτσι την εξέλιξη των νευροεκφυλιστικών διεργασιών. Στον καρκίνο, αν και τα καρκινικά κύτταρα τυπικά διαθέτουν μηχανισμούς για τη διατήρηση του μήκους των τελομερών (όπως η ενεργοποίηση της τελομεράσης), η βράχυνση των τελομερών στα πρώιμα στάδια της ογκογένεσης μπορεί να προκαλέσει γονιδιωματική αστάθεια, αυξάνοντας την πιθανότητα γονιδιακών μεταλλάξεων και παρέχοντας βάση για ανάπτυξη όγκου.
4. Η σχέση μεταξύ τελομερών και αυτοφαγίας
4.1 Ρύθμιση Αυτοφαγίας από Τελομερή
Η αυτοφαγία είναι ένας σημαντικός μηχανισμός ενδοκυτταρικής αυτοαποδόμησης και ανακύκλωσης που απομακρύνει τα κατεστραμμένα οργανίδια, τις λανθασμένες πρωτεΐνες και τα παθογόνα από το κύτταρο, διατηρώντας τη σταθερότητα του ενδοκυτταρικού περιβάλλοντος. Πρόσφατες μελέτες έχουν δείξει ότι υπάρχει μια πολύπλοκη ρυθμιστική σχέση μεταξύ των τελομερών και της αυτοφαγίας. Η βράχυνση των τελομερών μπορεί να προκαλέσει αυτοφαγία. Όταν τα τελομερή βραχύνουν σε κάποιο βαθμό λόγω κυτταρικής διαίρεσης ή άλλων παραγόντων, ενεργοποιούν τις ενδοκυτταρικές οδούς σηματοδότησης του στρες, πυροδοτώντας έτσι την αυτοφαγία. Σε ορισμένα κυτταρικά μοντέλα με ανεπάρκεια τελομεράσης, καθώς τα τελομερή μειώνονται προοδευτικά, τα επίπεδα έκφρασης των πρωτεϊνών που σχετίζονται με την αυτοφαγία αυξάνονται σημαντικά και ο αριθμός των αυτοφαγοσωμάτων αυξάνεται επίσης σημαντικά. Η αυτοφαγία μπορεί επίσης να επηρεάσει αμοιβαία τη σταθερότητα των τελομερών. Καθαρίζοντας τους παράγοντες βλάβης του DNA και διατηρώντας την κυτταρική περιβαλλοντική σταθερότητα, η αυτοφαγία προστατεύει έμμεσα τα τελομερή από βλάβες και επιβραδύνει τη διαδικασία βράχυνσης των τελομερών.
Εικόνα 2 Η αφθονία των ανώμαλων τελομερικών δομών στα PBMCs αυξάνεται με την ηλικία του δότη.
4.2 Μοριακοί μηχανισμοί ρύθμισης τελομερών της αυτοφαγίας
Οι μοριακοί μηχανισμοί με τους οποίους τα τελομερή ρυθμίζουν την αυτοφαγία περιλαμβάνουν πολλαπλές οδούς σηματοδότησης. Μεταξύ αυτών, το μονοπάτι σηματοδότησης mTOR (μηχανιστικός στόχος της ραπαμυκίνης) χρησιμεύει ως βασική γέφυρα που συνδέει τα τελομερή και την αυτοφαγία. Το mTOR είναι μια πρωτεϊνική κινάση σερίνης/θρεονίνης που ανιχνεύει την ενδοκυτταρική κατάσταση θρεπτικών συστατικών, τα επίπεδα ενέργειας και τα σήματα αυξητικού παράγοντα, ρυθμίζοντας έτσι τις κυτταρικές διεργασίες όπως η ανάπτυξη, ο πολλαπλασιασμός και η αυτοφαγία. Η έρευνα έχει δείξει ότι η καταλυτική υπομονάδα της τελομεράσης, TERT (αντίστροφη μεταγραφάση τελομεράσης), μπορεί να αλληλεπιδράσει με το mTOR και να αναστείλει τη δραστηριότητα κινάσης του συμπλέγματος mTOR 1 (mTORC1). Υπό κανονικές συνθήκες, το mTORC1 βρίσκεται σε ενεργοποιημένη κατάσταση, αναστέλλοντας την εμφάνιση αυτοφαγίας. Ωστόσο, όταν τα τελομερή βραχύνονται ή η έκφραση TERT είναι ανώμαλη, η ανασταλτική δράση του TERT στο mTORC1 ενισχύεται, οδηγώντας σε μειωμένη δραστηριότητα του mTORC1, αίροντας έτσι την αναστολή της αυτοφαγίας και προάγοντας την έναρξή της.
Επιπλέον, η οδός σηματοδότησης p53 παίζει επίσης κρίσιμο ρόλο στη ρύθμιση των τελομερών της αυτοφαγίας. Η βράχυνση των τελομερών ενεργοποιεί το μονοπάτι σηματοδότησης p53 και το p53 μπορεί να ρυθμίσει την αυτοφαγία τροποποιώντας άμεσα την έκφραση γονιδίων που σχετίζονται με την αυτοφαγία ή επηρεάζοντας έμμεσα την οδό σηματοδότησης mTOR. Συγκεκριμένα, η ρ53 μπορεί να ρυθμίσει προς τα πάνω την έκφραση γονιδίων που σχετίζονται με την αυτοφαγία όπως το LC3 και το Beclin1, προάγοντας τον σχηματισμό αυτοφαγοσωμάτων και ως εκ τούτου επάγοντας αυτοφαγία.
4.3 Η επίδραση της αυτοφαγίας στη σταθερότητα των τελομερών
Η επίδραση της αυτοφαγίας στη σταθερότητα των τελομερών επιτυγχάνεται κυρίως με τη διατήρηση της ομοιόστασης στο ενδοκυτταρικό περιβάλλον. Η αυτοφαγία μπορεί να καθαρίσει τα συσσωρευμένα δραστικά είδη οξυγόνου (ROS) στα κύτταρα, μειώνοντας τη βλάβη από το οξειδωτικό στρες στο DNA των τελομερών. Τα ROS είναι εξαιρετικά αντιδραστικά μόρια που παράγονται κατά τη διάρκεια του κυτταρικού μεταβολισμού και τα υπερβολικά ROS μπορούν να προκαλέσουν οξειδωτική βλάβη στο DNA, συμπεριλαμβανομένης της βλάβης στο DNA των τελομερών. Η αυτοφαγία μπορεί επίσης να υποβαθμίσει τα κατεστραμμένα μιτοχόνδρια μέσα στα κύτταρα, αποτρέποντας την υπερβολική παραγωγή ROS που προκαλείται από δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων. Επιπλέον, η αυτοφαγία μπορεί να καθαρίσει κακώς διπλωμένες ή συσσωματωμένες μορφές πρωτεϊνών επιδιόρθωσης βλάβης του DNA και άλλων πρωτεϊνών που σχετίζονται με τη συντήρηση των τελομερών, διασφαλίζοντας την κανονική τους λειτουργία και διατηρώντας έτσι τη σταθερότητα των τελομερών. Μελέτες έχουν δείξει ότι κύτταρα με ελαττώματα αυτοφαγίας εμφανίζουν αυξημένη βλάβη στο DNA των τελομερών και επιταχυνόμενη βράχυνση των τελομερών, ενώ η πρόκληση αυτοφαγίας μπορεί να βελτιώσει αυτά τα φαινόμενα.
Εφαρμογές της Θεωρίας των Τελομερών στην Έρευνα Αντιγήρανσης
5.1 Στρατηγικές ενεργοποίησης τελομεράσης
Δεδομένου ότι η βράχυνση των τελομερών συνδέεται στενά με τη γήρανση, η διατήρηση του μήκους των τελομερών μέσω της ενεργοποίησης της τελομεράσης έχει γίνει μια σημαντική κατεύθυνση στην έρευνα κατά της γήρανσης. Η τελομεράση είναι ένα σύμπλεγμα ριβονουκλεοπρωτεϊνών που αποτελείται από RNA και πρωτεΐνες που μπορεί να χρησιμοποιήσει το δικό του RNA ως πρότυπο για να συνθέσει DNA τελομερών και να το προσθέσει στα άκρα των χρωμοσωμάτων, επεκτείνοντας έτσι το μήκος των τελομερών. Ορισμένες μελέτες έχουν χρησιμοποιήσει ενώσεις μικρού μορίου για την ενεργοποίηση της τελομεράσης. Το TA-65 είναι μια ένωση μικρού μορίου που εξάγεται από τον Astragalus, η οποία αναφέρεται ότι έχει δράσεις ενεργοποίησης της τελομεράσης. Σε πειράματα σε ζώα, μετά τη χορήγηση του ΤΑ-65, το μήκος των τελομερών των ποντικών επεκτάθηκε σε κάποιο βαθμό και βελτιώθηκαν επίσης ορισμένοι φαινότυποι που σχετίζονται με την ηλικία, όπως η αραίωση του δέρματος και η αραίωση των μαλλιών.
5.2 Στρατηγικές ρύθμισης της αυτοφαγίας
Δεδομένου του σημαντικού ρόλου της αυτοφαγίας στη διατήρηση της κυτταρικής ομοιόστασης και στην προστασία των τελομερών, η ρύθμιση της αυτοφαγίας έχει γίνει επίσης μια πιθανή στρατηγική για την αντιγήρανση. Από τη μία πλευρά, η αυτοφαγία μπορεί να προκληθεί μέσω φαρμακευτικών ή διατροφικών παρεμβάσεων. Η ραπαμυκίνη είναι ένας κλασικός αναστολέας mTOR που προκαλεί αυτοφαγία αναστέλλοντας τη δραστηριότητα του mTORC1. Σε πειράματα σε ζώα, η θεραπεία με ραπαμυκίνη επέκτεινε τη διάρκεια ζωής του ποντικού και βελτίωσε τις φυσιολογικές λειτουργίες που σχετίζονται με την ηλικία. Ορισμένα φυσικά προϊόντα, όπως η ρεσβερατρόλη και η κουρκουμίνη, έχουν επίσης αναφερθεί ότι προκαλούν αυτοφαγία. Αυτά τα φυσικά προϊόντα μπορεί να ρυθμίζουν την αυτοφαγία ενεργοποιώντας μονοπάτια σηματοδότησης όπως το SIRT1 (σιωπηλός ρυθμιστής πληροφοριών 1). Για κύτταρα ή άτομα με μειωμένη λειτουργία αυτοφαγίας, η λειτουργία της αυτοφαγίας μπορεί να αποκατασταθεί μέσω γονιδιακής θεραπείας. Γονίδια που σχετίζονται με την αυτοφαγία μπορούν να εισαχθούν στα κύτταρα μέσω γονιδιακών φορέων για την ενίσχυση της ικανότητας κυτταρικής αυτοφαγίας.
5.3 Συνδυασμένες Στρατηγικές Παρέμβασης
Δεδομένης της πολύπλοκης αλληλεπίδρασης μεταξύ τελομερών, γήρανσης και αυτοφαγίας, η συνδυασμένη παρέμβαση που στοχεύει τόσο στα τελομερή όσο και στην αυτοφαγία μπορεί να αντιπροσωπεύει μια πιο αποτελεσματική στρατηγική αντιγήρανσης. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν ταυτόχρονα ενεργοποιητές τελομεράσης και επαγωγείς αυτοφαγίας: οι ενεργοποιητές τελομεράσης επεκτείνουν το μήκος των τελομερών, ενώ οι επαγωγείς αυτοφαγίας καθαρίζουν τα κατεστραμμένα κυτταρικά συστατικά, διατηρώντας την κυτταρική ομοιόσταση και ασκώντας συνεργικά αντιγηραντικά αποτελέσματα. Σε πειράματα σε ζώα, η συνδυασμένη χρήση ενεργοποιητών τελομεράσης και επαγωγέων αυτοφαγίας έδειξε πιο σημαντικά αποτελέσματα αντιγήρανσης από οποιονδήποτε παράγοντα μόνο του, όπως καλύτερη βελτίωση των φυσιολογικών λειτουργιών που σχετίζονται με την ηλικία και παρατεταμένη διάρκεια ζωής των ζώων.
Σύναψη
Τα τελομερή παίζουν καθοριστικό ρόλο στις διαδικασίες γήρανσης και αυτοφαγίας. Η βράχυνση των τελομερών, ως βασικός δείκτης γήρανσης, πυροδοτεί την κυτταρική γήρανση και διάφορες ασθένειες που σχετίζονται με τη γήρανση μέσω μηχανισμών όπως η ενεργοποίηση των οδών απόκρισης της βλάβης του DNA και η επίδραση της μιτοχονδριακής λειτουργίας. Υπάρχει μια πολύπλοκη διαρυθμιστική σχέση μεταξύ των τελομερών και της αυτοφαγίας. Τα τελομερή μπορούν να ρυθμίσουν την αυτοφαγία μέσω οδών σηματοδότησης όπως το mTOR και το p53, ενώ η αυτοφαγία προστατεύει τη σταθερότητα των τελομερών διατηρώντας την ενδοκυτταρική περιβαλλοντική ομοιόσταση. Η έρευνα κατά της γήρανσης που βασίζεται στη θεωρία των τελομερών, όπως οι στρατηγικές ενεργοποίησης της τελομεράσης, οι στρατηγικές ρύθμισης της αυτοφαγίας και οι συνδυασμένες στρατηγικές παρέμβασης, προσφέρουν ευρείες προοπτικές για την καθυστέρηση της γήρανσης και τη θεραπεία ασθενειών που σχετίζονται με την ηλικία.
Πηγές
[1] Boccardi V, Cari L, Nocentini G, et al. Τα τελομερή αναπτύσσουν ολοένα και παρεκκλίνουσες δομές στους ηλικιωμένους ανθρώπους[J]. Journals of Gerontology Series a-Biological Sciences and Medical Sciences, 2020,75(2):230-235.DOI:10.1093/gerona/gly257.
[2] Green PD, Sharma NK, Santos J H. Telomerase Impinges on the Cellular Response to Oxidative Stress Through Mitochondrial ROS-Memediated Regulation of Autophagy[J]. International Journal of Molecular Sciences, 2019,20.
[3] Zhu Y, Liu X, Ding X, et al. Τα τελομερή και ο ρόλος του στις οδούς γήρανσης: βράχυνση των τελομερών, γήρανση των κυττάρων και δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων [J]. Biogerontology, 2019,20(1):1-16.DOI:10.1007/s10522-018-9769-1.
[4] Ali M, Devkota S, Roh J, et al. Η ανάστροφη μεταγραφάση της τελομεράσης επάγει αυτοφαγία που προκαλείται από την πείνα από τη βασική και αμινοξέα μέσω του mTORC1.[J]. Biochemical and Biophysical Research Communications, 2016,478 3:1198-1204.
[5] Vaiserman A, Krasnienkov D. Telomere Length as a Marker of Biological Age: State-of-the-Art, Open Issues, and Future Perspectives[J]. Frontiers in Genetics, Τόμος 11 - 2020.
