Cocer Peptides हांणी 
1 म्हयनो आदीं
ह्या संकेतथळार दिल्ले सगळे लेख आनी उत्पादन माहिती फकत म्हायती प्रसार आनी शिक्षणीक उद्देशां खातीर आसात.
ह्या संकेतथळार दिल्ले उत्पाद फकत इन विट्रो संशोधनाक आसात. आंतकड्यांनी संशोधन (लॅटीन: *कंवचेंत*, म्हळ्यार कंवचेच्या आयदनांत) मनशाचे कुडीभायर जाता. हे उत्पाद वखदां न्हय, अमेरिकेच्या अन्न आनी वखदां प्रशासनान (FDA) मान्यताय दिवंक ना, आनी खंयचेय वैजकी स्थिती, रोग वा दुयेंस आडावंक, उपचार करपाक वा बरे करपाक वापरूंक फावना. मनशाच्या वा जनावरांच्या कुडींत खंयच्याय रुपांत हीं उत्पादनां हाडपाक कायद्यान खर बंदी आसा.
1.एक नियाळ
जिवीत शास्त्राच्या मळार पिराय वाडप आनी ऑटोफेजी हे संशोधनाचे म्हत्वाचे क्षेत्र आसून तांकां खूब लक्ष ओडून घेतलां. गुणसुत्रांच्या तोंकांतली खाशेली संरचना म्हूण टेलोमेरांची दोनूय प्रक्रियांनी म्हत्वाची भुमिका आसता. संशोधन फुडें वता तशें टेलोमेर, पिराय वाडप आनी ऑटोफेजी हांचेमदलो गुंतागुंतीचो संबंद चड स्पश्ट जायत आसा.
आकृती १ टेलोमेर अॅट्रिशन, टेलोमेर लांबाय आनी टेलोमेरेज.
2.टेलोमेराची रचणूक आनी कार्याची नियाळ
२.१ टेलोमेर रचणूक
टेलोमेर हे युकेरियोटीक जीवांतल्या रेखीव गुणसुत्रांच्या तोंकांचेर आशिल्ले खूब संरक्षित पुनरावर्तनशील न्यूक्लिओटायड क्रम आसात. तातूंत ग्वानीन (G) भरपूर आशिल्ले सादे पुनरावर्तन क्रम आसतात आनी मनशाचो टेलोमेर पुनरावृत्ती क्रम TTAGGG आसता. ही रचणूक न्यूक्लियसांतल्यान गुणसुत्रांच्या तोंकांक विघटन जावपापसून राखण दिता, गुणसुत्रांचें संलयन आडायता आनी गुणसुत्रांची स्थिरताय तिगोवन दवरता. टेलोमेरांची रचणूक मुखेलपणान टेलोमेरिक डीएनए आनी ताचेकडेन बांदपी प्रथिनां हांचो आस्पाव जाता. हीं प्रथिनां टेलोमेरिक डीएनएकडेन संपर्क सादून विशिश्ट उच्च क्रमाचीं संरचनां तयार करतात आनी ताका लागून टेलोमेराची स्थिरताय आनीक वाडटा.
२.२ टेलोमेरांचीं कार्यां
टेलोमेरांचें एक मुखेल कार्य म्हळ्यार 'अंत प्रतिकृती समस्या' सोडोवप. टेलोमेरांची उपस्थिती हो तोंक ल्हान जावपाक बफर करता, जाका लागून गुणसुत्रांची एकात्मता आनी स्थिरताय सुनिश्चीत जाता. कोशिका चक्राचें नियंत्रण करपाकय टेलोमेरांची म्हत्वाची भुमिका आसता. जेन्ना टेलोमेर कांय प्रमाणांत ल्हान जातात तेन्ना ते कोशिका चक्राचे तपासणी बिंदू सुरू करतात आनी ताका लागून पेशी वृद्धावस्था वा अपोप्टोसीसांत प्रवेश करतात आनी ताका लागून तांची अमर्यादीत प्रसार करपाची तांक मर्यादीत जाता. ही यंत्रणा अर्बुद तयार जावची न्हय म्हूण म्हत्वाची आसून तिचो जीवांच्या पिरायेच्या प्रक्रियेकडेन लागींचो संबंद आसा.
3. टेलोमेर आनी जाण्टेपण हांचेमदलो संबंद
३.१ पिरायेचें निशाण म्हूण टेलोमेर ल्हान जावप
पिराय वाडत वता तशी चडशा सामान्य दैहिक पेशींतल्या टेलोमेरांची लांबाय ल्हव ल्हव उणी जाता, ही घडणूक वेगवेगळ्या ऊतकांत आनी अवयवांनी दिसून येता. मनशाच्या परिधीय रगताच्या एकअणुकेंद्रीय पेशींत पिरायेप्रमाण टेलोमेराची लांबाय खूब उणी जाता. संशोधनांतल्यान दिसून येता की टेलोमेर ल्हान जावपाचो संबंद पिरायेच्या वाडपाकडेन संबंदीत आशिल्ल्या वेगवेगळ्या शारिरीक बदलांकडेन लागींचो आसता, जशे की पेशी प्रसार करपाची तांक उणी जावप, ऊतकांची पुनरुत्पादन क्षमता दुबळी जावप आनी वेगवेगळ्या दीर्घकाळ चलपी रोगांचो धोको वाडप. कोशिकीय पांवड्यार जेन्ना टेलोमेर गंभीर लांबायमेरेन ल्हान जातात तेन्ना पेशी आपली प्रजनन क्षमता सोडून वृद्धावस्थेंत प्रवेश करतात, ताचें खाशेलपण म्हळ्यार कोशिकांच्या आकारांत बदल जावप, चयापचयाची क्रिया उणी जावप आनी वृद्धावस्था संबंदीत β-गॅलॅक्टोसिडेज (SA-β-Gal) ची अभिव्यक्ती वाडप.
३.२ टेलोमेर ल्हान जाल्ल्यान पिराय वाडपाची यंत्रणा
टेलोमेर ल्हान जावप ज्या यंत्रणेवरवीं पिराय वाडटा, तातूंत मुखेलपणान डीएनए हानी प्रतिसाद मार्गांचो आस्पाव जाता. जेन्ना टेलोमेर कांय प्रमाणांत ल्हान जातात तेन्ना तांची रचणूक अस्थीर जाता आनी टेलोमेराच्या तोंकांचेर आशिल्लें संरक्षणात्मक कार्य ना जाता आनी ताका लागून गुणसुत्रांच्या तोंकांक पेशी डीएनए हानी जावपी सुवाती म्हूण वळखतात. हाका लागून एटीएम/एटीआर-पी५३-पी२१ मार्ग अशा डीएनए हानी प्रतिसाद संकेत मार्गांची माळ सक्रिय जाता. सक्रिय जातकच एटीएम (अॅटॅक्सिया-टेलेंजिएक्टेसिया उत्परिवर्तित) वा एटीआर (अॅटॅक्सिया-टेलेंजिएक्टेसिया आनी रॅड३ संबंदीत) प्रथिनां सकयल्या प्रवाहांतल्या पी५३ प्रथिनांक फॉस्फोरिलेशन करतात, जाका लागून तांची स्थिरताय वाडटा आनी कोशिका अणुकेंद्रांत प्रवेश करपाक मदत जाता. म्हत्वाचो प्रतिलिपी घटक म्हूण, p21 सयत कोशिका चक्राक अटक आनी वृद्धावस्था हांचेकडेन संबंदीत आशिल्ल्या जीनांच्या माळेच्या अभिव्यक्तीचें नियंत्रण करता. p21 सायक्लिन-आदारीत काइनेझ (CDKs) हांची क्रियाशीलताय आडायता, ताका लागून पेशी जी 1 अवस्थांतल्यान S अवस्थांत वचूंक दिना, जाका लागून कोशिका चक्राक आडखळ येता आनी निमाणें कोशिकीय वृद्धावस्था सुरू जाता. तशेंच टेलोमेर ल्हान जाल्ल्यान मायटोकॉंड्रियल कार्याचेर परिणाम करून वृद्धावस्था वाडूंक शकता. टेलोमेर हानी जाल्ल्यान मायटोकॉंड्रियल ऑक्सिडीभवन ताण वाडटा आनी मायटोकॉंड्रियल पड्ड्याची क्षमता उणी जाता, जाका लागून मायटोकॉंड्रियल ऊर्जा चयापचय आनी कोशिकेभितरल्या रेडॉक्स समतोलाचेर परिणाम जाता आनी पिरायेची प्रक्रिया बेगीन जाता.
३.३ टेलोमेर आनी पिरायेप्रमाण जावपी रोग
पिरायेप्रमाण जावपी जायते रोग, जशे की हृदयविकार, तंत्रिका तंत्राचे क्षयरोग, कॅन्सर हांचो टेलोमेर ल्हान जावपाकडेन लागींचो संबंद आसता. हृदयविकारांत टेलोमेर ल्हान जावपाचो संबंद अंतःस्थल पेशींची विकृतताय आनी धमनीकाठिन्य जावपाक लागींचो आसता. कोरोनरी काळजाच्या दुयेंसांतल्या दुयेंतींतल्या परिधीय रगतांतल्या ल्युकोसायटीच्या टेलोमेराची लांबाय भलायकेन बऱ्या नियंत्रणांतल्या दुयेंतींपरस खूब उणी आसता आनी टेलोमेराची लांबाय रोगाची तीव्रता हांचेकडेन नकारात्मक संबंदीत आसता. आल्झायमर आनी पार्किन्सन दुयेंस ह्या सारक्या तंत्रिका विकृतीच्या रोगांत मेंदवांतल्या तंत्रिका कोशिकांतल्या टेलोमेराची लांबायय खूब उणी जाता. टेलोमेर ल्हान जाल्ल्यान तंत्रिका कोशिकांत डीएनए हानी एकठांय जावन अपोप्टोसीस वाडूंक शकता, जाका लागून तंत्रिका विकृती प्रक्रियांचो प्रगती बेगीन जावंक शकता. कॅन्सरांत जरी कॅन्सर पेशींत सादारणपणान टेलोमेर लांबाय सांबाळपाची यंत्रणा आसली तरी (देखीक- टेलोमेरेज सक्रियता) अर्बुद निर्माण जावपाच्या सुरवातीच्या काळांत टेलोमेर ल्हान जाल्ल्यान जीनोमिक अस्थिरताय निर्माण जावंक शकता, जाका लागून जीन उत्परिवर्तनाची शक्यताय वाडटा आनी अर्बुदाच्या विकासाखातीर बुन्याद मेळूंक शकता.
4. टेलोमेर आनी ऑटोफेजी हांचेमदलो संबंद
४.१ टेलोमेरांनी ऑटोफेजीचें नियंत्रण
ऑटोफेजी ही एक म्हत्वाची कोशिकेभितरली स्वताची विघटन आनी पुनर्वापर यंत्रणा आसून ती कोशिकेंतल्यान इबाडिल्लीं अवयव, चुकीचीं गुठलायल्लीं प्रथिनां आनी रोगजंतू काडून उडयता आनी कोशिकेभितरल्या वातावरणाची स्थिरताय सांबाळटा. हालींच्या अभ्यासांतल्यान टेलोमेर आनी ऑटोफेजी हांचेमदीं एक जटिल नियंत्रक संबंद आसा अशें दिसून आयलां. टेलोमेर ल्हान जाल्ल्यान ऑटोफेजी जावंक शकता. कोशिकांच्या विभाजनाक लागून वा हेर घटकांक लागून जेन्ना टेलोमेर कांय प्रमाणांत ल्हान जातात तेन्ना ते कोशिकेभितरले ताण संकेत मार्ग सक्रिय करतात आनी ताका लागून ऑटोफेजी सुरू जाता. कांय टेलोमेरेझ उणाव आशिल्ल्या पेशी मॉडेलांत टेलोमेर क्रमीक ल्हान जातात तशें ऑटोफेजी संबंदीत प्रथिनांची अभिव्यक्ती पातळी खूब वाडटा आनी ऑटोफॅगोझोमाचीय संख्या उल्लेखनीय रितीन वाडटा. तशेंच ऑटोफेजीचो टेलोमेर स्थिरतायेचेर परस्पर परिणाम जावं येता. डीएनए हानीकारक घटक निवळ करून आनी कोशिकीय पर्यावरणाची स्थिरताय सांबाळून ऑटोफेजी अप्रत्यक्षपणान टेलोमेरांक नुकसानापसून राखण दिता आनी टेलोमेर ल्हान करपाची प्रक्रिया मंद करता.
आकृती २ पीबीएमसींतल्या विकृत टेलोमेरिक संरचनेची भरपूर प्रमाणांत दात्याच्या पिरायेप्रमाण वाडटा.
४.२ ऑटोफेजीच्या टेलोमेर नियंत्रणाची आणवीय यंत्रणा
टेलोमेर ज्या रेणू यंत्रणेवरवीं ऑटोफेजीचें नियंत्रण करतात तातूंत जायते संकेत मार्ग आसतात. तातूंत mTOR (रॅपामायसीनचें यंत्रीक लक्ष्य) संकेत मार्ग टेलोमेर आनी ऑटोफेजी हांकां जोडपी एक मुखेल पूल म्हूण काम करता. mTOR हो सेरीन/थ्रेओनायन प्रथिन काइनेझ आसून तो कोशिकेभितरल्या पोशक तत्वांची स्थिती, उर्जेची पातळी आनी वाडीच्या घटकाच्या संकेतांचो जाणविकाय करता आनी ताका लागून वाड, प्रसार आनी ऑटोफेजी ह्या कोशिकीय प्रक्रियांचें नियंत्रण करता. टेलोमेरेजाचो उत्प्रेरक उपखंड TERT (telomerase reverse transcriptase) हो mTOR कडेन संपर्क सादून mTOR संकुल 1 (mTORC1) च्या काइनेझ क्रियाशीलतेक आडावंक शकता अशें संशोधनांतल्यान दिसून आयलां. सामान्य परिस्थितींत mTORC1 सक्रिय अवस्थेंत आसता आनी ताका लागून ऑटोफेजीची घडणूक आडावप जाता. पूण जेन्ना टेलोमेर ल्हान जातात वा TERT अभिव्यक्ती असामान्य आसता तेन्ना mTORC1 चेर TERT चो प्रतिबंधात्मक परिणाम वाडटा आनी ताका लागून mTORC1 ची क्रियाशीलता उणी जाता आनी ताका लागून ऑटोफेजीचेर आशिल्ली प्रतिबंध उखलून ताची सुरवात जाता.
तेभायर ऑटोफेजीच्या टेलोमेर नियंत्रणांत p53 संकेत मार्गाचीय म्हत्वाची भुमिका आसता. टेलोमेर ल्हान जाल्ल्यान p53 संकेत मार्ग सक्रिय जाता आनी p53 ऑटोफेजी संबंदीत जनुकांच्या अभिव्यक्तीचें प्रत्यक्ष संयोजन करून वा mTOR संकेत मार्गाचेर अप्रत्यक्ष परिणाम करून ऑटोफेजीचें नियंत्रण करूंक शकता. खासा करून p53 LC3 आनी Beclin1 ह्या ऑटोफेजी संबंदीत जंतूच्या अभिव्यक्तीचें अपरेग्युलेशन करून ऑटोफॅगोझोम तयार करपाक चालना दिवंक शकता आनी ताका लागून ऑटोफेजी प्रेरीत करपाक शकता.
४.३ टेलोमेर स्थिरतायेचेर ऑटोफेजीचो परिणाम
टेलोमेर स्थिरतायेचेर ऑटोफेजीचो परिणाम मुखेलपणान कोशिकेभितरल्या वातावरणांत होमियोस्टॅसिस दवरून मेळटा. ऑटोफेजी कोशिकांतली एकठांय जाल्लीं प्रतिक्रियाशील ऑक्सिजन जाती (ROS) निवळ करूं येता, जाका लागून टेलोमेर डीएनएचें ऑक्सिडीभवन ताण हानी उणी जाता. आरओएस हे कोशिकीय चयापचयाच्या वेळार तयार जाल्ले चड प्रतिक्रियाशील रेणू आसून चड आरओएस केल्यार डीएनएचें ऑक्सिडीभवन नुकसान जावंक शकता, तातूंत टेलोमेर डीएनएचें नुकसान जावं येता. तशेंच ऑटोफेजीक लागून पेशींभितरल्या इबाडिल्ल्या मायटोकॉंड्रियाचें विघटन जावंक शकता, जाका लागून मायटोकॉंड्रियल विकृततायेक लागून जावपी चड प्रमाणांत आरओएस उत्पादन जावंक पावना. तेभायर ऑटोफेजी डीएनए हानी दुरुस्ती प्रथिनां आनी टेलोमेर सांबाळपाक संबंदीत आशिल्लीं हेर प्रथिनां चुकीचीं गुठलायल्लीं वा एकठांय केल्लीं रुपां निवळ करूं येतात, जाका लागून तांचें सामान्य कार्य सुनिश्चीत जाता आनी ताका लागून टेलोमेर स्थिरताय तिगून उरता. अभ्यासांतल्यान अशें दिसून आयलां की ऑटोफेजी दोश आशिल्ल्या पेशींनी टेलोमेर डीएनएचें नुकसान वाडटा आनी टेलोमेर ल्हान जावपाक गती मेळटा, जाल्यार ऑटोफेजी प्रेरीत केल्यार ह्यो घडणुको सुदारूं येतात.
पिरायेच्या विरोधांत संशोधनांत टेलोमेर सिध्दांताचे उपेग
५.१ टेलोमेरेज सक्रिय करपाची रणनिती
टेलोमेर ल्हान जावपाचो पिरायेच्या वाडपाकडेन लागींचो संबंद आशिल्ल्यान टेलोमेरेज सक्रिय करून टेलोमेराची लांबाय सांबाळप ही पिरायेच्या विरोधी संशोधनांत म्हत्वाची दिका जाल्या. टेलोमेरेज हें आरएनए आनी प्रथिनां हांचेपसून तयार जाल्लें रायबोन्युक्लिओप्रोटीन संकुल आसून तें स्वताच्या आरएनएचो साचा म्हणून उपेग करून टेलोमेर डीएनए संश्लेशण करून गुणसुत्रांच्या तोंकांक जोडूंक शकता आनी ताका लागून टेलोमेर लांबाय वाडटा. कांय अभ्यासांत टेलोमेरेज सक्रिय करपाखातीर ल्हान अणुकेंद्रीय संयुगांचो उपेग केला. टीए-६५ हें अॅस्ट्रॅगॅलसांतल्यान काडिल्लें ल्हान रेणूचें संयुग आसून ताचो टेलोमेरेज सक्रिय करपी परिणाम जाल्ल्याचें सांगलां. जनावरांच्या प्रयोगांत टीए-६५ दिल्या उपरांत मुयांची टेलोमेर लांबाय कांय प्रमाणांत वाडली आनी कात पातळ जावप, केंस पातळ जावप अशा कांय पिरायेप्रमाण फेनोटायपांतय सुदारणा जाली.
५.२ ऑटोफेजी नियंत्रण रणनिती
कोशिकीय होमियोस्टॅसिस सांबाळपाक आनी टेलोमेरांची राखण करपाक ऑटोफेजीची म्हत्वाची भुमिका पळयल्यार ऑटोफेजीचें नियंत्रण करप हीय पिरायेच्या विरोधी रणनीतीची संभाव्य रणनीती जाल्या. एके वटेन वखदां वा पोशण हस्तक्षेपावरवीं ऑटोफेजी प्रेरीत करूं येता. रॅपामायसीन हो एक अभिजात mTOR प्रतिबंधक आसून तो mTORC1 च्या क्रियाशीलतेक आळाबंदा हाडून ऑटोफेजी प्रेरीत करता. जनावरांच्या प्रयोगांत रॅपामायसीन उपचारा वरवीं मुयाचें आयुश्य वाडलें आनी पिरायेप्रमाण शारिरीक कार्यांत सुदारणा जाली. रेस्वेराट्रॉल आनी कर्क्यूमिन ह्या कांय सैमीक उत्पादनांक लागूनय ऑटोफेजी जाता अशें सांगलां. हे सैमीक उत्पादन SIRT1 (silent information regulator 1) सारकिल्या संकेत मार्गांक सक्रिय करून ऑटोफेजीचें नियंत्रण करपाक शकतात. ऑटोफेजी कार्यांत इबाडिल्ल्या पेशींखातीर वा व्यक्तींखातीर जीन उपचारावरवीं ऑटोफेजी कार्य परतून मेळोवंक मेळटा. कोशिकीय ऑटोफेजी क्षमता वाडोवपाखातीर ऑटोफेजी संबंदीत जीन जीन वाहकावरवीं पेशींत घालूंक मेळटात.
5.3 एकत्रीत हस्तक्षेप रणनिती
टेलोमेर, पिराय वाडप आनी ऑटोफेजी हांचेमदलो गुंतागुंतीचो परस्पर क्रियाकलाप पळयल्यार टेलोमेर आनी ऑटोफेजी ह्या दोनूय प्रकारांक लक्ष्य करून एकत्रीत हस्तक्षेप चड प्रभावी पिरायेच्या विरोधांतली रणनिती दाखोवंक शकता. टेलोमेरेज सक्रिय करपी आनी ऑटोफेजी प्रेरक एकाच वेळार वापरूं येतात: टेलोमेरेझ सक्रिय करपी टेलोमेराची लांबाय वाडयतात, जाल्यार ऑटोफेजी प्रेरक इबाडिल्ले कोशिकीय घटक निवळ करून कोशिकीय होमियोस्टॅसिस सांबाळटात आनी समन्वयात्मक रितीन पिरायेच्या विरोधांत परिणाम करतात. जनावरांच्या प्रयोगांत टेलोमेरेज सक्रिय करपी आनी ऑटोफेजी प्रेरक हांच्या एकत्रीत वापरांतल्यान फकत खंयच्याय एका घटकापरस चड म्हत्वाचे पिरायेच्या विरोधांत परिणाम दिसून आयले, जशे की पिरायेप्रमाण जावपी शारिरीक कार्यांत बरी सुदारणा आनी जनावरांचें आयुश्य वाडप.
निश्कर्श
पिरायेच्या आनी ऑटोफेजीच्या प्रक्रियेंत टेलोमेरांची म्हत्वाची भुमिका आसता. टेलोमेर ल्हान जावप, पिरायेचो एक मुखेल निशाण म्हूण, डीएनए हानी प्रतिसाद मार्ग सक्रिय करप आनी मायटोकॉंड्रियल कार्याचेर परिणाम करप अशा यंत्रणेवरवीं कोशिकीय पिराय वाडप आनी वेगवेगळ्या पिरायेच्या संबंदीत रोगांक सुरवात करता. टेलोमेर आनी ऑटोफेजी हांचेमदीं एक जटिल परस्पर नियंत्रण आसता. टेलोमेर mTOR आनी p53 ह्या संकेत मार्गांतल्यान ऑटोफेजीचें नियंत्रण करूंक शकतात, जाल्यार ऑटोफेजी कोशिकेभितरले पर्यावरणीय होमियोस्टॅसिस सांबाळून टेलोमेर स्थिरतायेची राखण करता. टेलोमेर सिध्दांताचेर आदारिल्ल्या पिरायेच्या विरोधांत संशोधनांतल्यान, जशें टेलोमेरेज सक्रियता रणनिती, ऑटोफेजी नियंत्रण रणनिती आनी एकत्रीत हस्तक्षेप रणनिती, पिरायेच्या वाडपाक कळाव करपाची आनी पिरायेकडेन संबंदीत आशिल्ल्या रोगांचेर उपचार करपाची व्यापक संभावना दिता.
स्रोत
[1] बोकार्डी वी, कारी एल, नोसेन्टिनी जी, इ. पिरायेच्या मनशांत टेलोमेर चडांत चड विकृत संरचना तयार करतात[J]. जर्नल्स ऑफ जेरोन्टोलॉजी सीरीज ए-बायोलॉजिकल सायन्सेस आनी मेडिकल सायन्सेस, 2020,75 (2):230-235.DOI:10.1093/gerona/gly257.
[2] ग्रीन पीडी, शर्मा एनके, सांतोस जे एच.टेलोमेरेज मायटोकॉंड्रियल आरओएस-मध्यस्थीत ऑटोफेजीच्या नियंत्रणा वरवीं ऑक्सिडीभवन ताणांतल्यान कोशिकीय प्रतिसादाचेर परिणाम करता[जे]. आंतरराष्ट्रीय आणवीय विज्ञान जर्नल, 2019,20.
[3] झू वाय, लियू एक्स, डिंग एक्स, इ. टेलोमेर आनी पिरायेच्या मार्गांत ताची भुमिका: टेलोमेर ल्हान जावप, पेशी वृद्धावस्था आनी मायटोकॉंड्रियाची विकृतताय[J]. बायोजेरोन्टोलॉजी, 2019, 20 (1): 1-16.डीओआई: 10.1007 / एस10522-018-9769-1.
[4] अली एम, देवकोटा एस, रोह जे, इ. टेलोमेरेज रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेज mTORC1 वरवीं बेसल आनी अॅमिनो अॅसिड उपाशीपणाक लागून जावपी ऑटोफेजी प्रेरीत करता.[J]. जैव रसायनीक आनी जैव भौतिक संशोधन संचारण, 2016,478 3:1198-1204.
[5] वैसरमन ए, क्रास्निएंकोव डी. जैविक युगाचो निशाण म्हणून टेलोमेर लांबाय: अत्याधुनीक, उक्ते प्रस्न आनी फुडाराचे नदर[जे]. आनुवंशिकींतली शिमो,खंड 11 - 2020.
