ލިޔުނީ ކޯސަރ ޕެޕްޓައިޑްސް 
1 މަސް ކުރިން
މި ވެބްސައިޓުން ފޯރުކޮށްދޭ ހުރިހާ މާއްދާތަކާއި އުފެއްދުމުގެ މައުލޫމާތަކީ ހަމައެކަނި މައުލޫމާތު ފެތުރުމާއި ތައުލީމީ ބޭނުމުގައެވެ.
މި ވެބްސައިޓުގައި ފޯރުކޮށްދޭ އުފެއްދުންތަކަކީ ހަމައެކަނި އިން ވިޓްރޯ ރިސާޗަށް ޚާއްޞަ އުފެއްދުންތަކެކެވެ. އިން ވިޓްރޯ ރިސާޗް (ލެޓިން ބަހުން: *އިން ގްލާސް*، މާނައަކީ ބިއްލޫރި ތަކެތީގައި) އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުން ބޭރުގައި ކުރިއަށް ގެންދެއެވެ. މި އުފެއްދުންތަކަކީ ބޭސްތަކެއް ނޫން ކަމަށާއި، އެމެރިކާގެ ފުޑް އެންޑް ޑްރަގް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަން (އެފްޑީއޭ) އިން ފާސްކޮށްފައިވާ އުފެއްދުންތަކެއް ނޫން ކަމަށާއި، އެއްވެސް ސިއްހީ ހާލަތެއް، ބައްޔެއް، ނުވަތަ ބައްޔެއް ހުއްޓުވުމަށް، ފަރުވާ ދިނުމަށް، ނުވަތަ ފަރުވާ ކުރުމަށް ބޭނުންކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. މި އުފެއްދުންތައް އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑަށް ނުވަތަ ޖަނަވާރުގެ ހަށިގަނޑަށް އެއްވެސް ގޮތަކަށް ތައާރަފް ކުރުމަކީ ގާނޫނުން ވަރަށް ބޮޑަށް މަނާ ކަމެކެވެ.
އޯވަރވިއު
މި ލިޔުމުގައި އަލްޒައިމާ ބަލި (އޭޑީ) ފެށުމާއި ކުރިއަރައި ދިއުމަށް މުސްކުޅި ސެލްތަކުން ޙިއްޞާކުރާ މެކޭނިޒަމްތައް ތަޙުޤީޤުކޮށްފައިވެއެވެ. އަލްޒައިމާ ބައްޔަކީ މުސްކުޅިންނަށް މުހިންމު ގޮތެއްގައި އަސަރުކުރާ އާންމު ނިއުރޯޑިޖެނެރޭޓިވް ޑިސްއޯޑަރެއް ކަމަށާއި، އޭގެ ސިފައަކީ ޕްރޮގްރެސިވް ކޮގްނިޓިވް އިމްޕެއަރމަންޓާއި ބިހޭވިއަރަލް ޑެފިސިޓްސް އެވެ. ދުނިޔޭގެ އާބާދީ މުސްކުޅިވަމުންދާ ވަރަކަށް އޭޑީގެ ހާލަތު އަހަރަކު އެއްފަހަރު އިތުރުވެ، މުޖުތަމަޢަށާއި އާއިލާތަކަށް ބޮޑު ބުރައެއް އުފުލައެވެ. އޭޑީ ރިސާޗްތަކުގައި ބޮޑެތި ކުރިއެރުންތަކެއް ލިބިފައިވީނަމަވެސް، ސީދާ އެޓިއޮލޮޖީއާއި ޕެތޯޖެނެސިސް އަދިވެސް ސާފެއް ނުވެއެވެ. އޭޑީ އަށް ދިމާވާ އެއް ޕްރައިމަރީ ރިސްކް ފެކްޓަރގެ ގޮތުގައި ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް އަށް އޭޑީގެ ޕެތޯޖެނެސިސްގައި އަދާކުރާ ދައުރަށް ފާއިތުވި އަހަރުތަކުގައި އިތުރު ސަމާލުކަމެއް ލިބިފައިވެއެވެ. ހަށިގަނޑުގައި މުސްކުޅި ސެލްތައް ޖަމާވުމަކީ އުމުރާ ގުޅުންހުރި ތަފާތު ބަލިތައް ފެށުމާއި ކުރިއެރުމާއި ވަރަށް ގާތުން ގުޅިފައިވާ ކަމެކެވެ. އޭޑީގެ ޕެތޮލޮޖިކަލް ޕްރޮސެސްގައި ސެނެސެންޓް ސެލްތަކަކީ ވަރަށް މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރާ ސެލްތަކެއް ކަމަށާއި، އެ ސެލްތަކުގެ އަމަލުކުރާ މެކޭނިޒަމްތައް ސާފުކުރުމަކީ އޭޑީއަށް އާ ފަރުވާތައް އުފެއްދުމަށް ވަރަށް މުހިންމު ކަމެކެވެ.
ފޮޓޯ 1. އަލްޒައިމާ ބަލީގެ ޕެތޯޖެނިކް ޕްރޮޓީންތަކަކީ ސިކުނޑީގެ ސެލްތައް މުސްކުޅިވުމަށް ބާރުއަޅާ އެއްޗެކެވެ. (އ) ސިކުނޑީގެ މުސްކުޅި ސެލްތަކާއި އެމިލޮއިޑް ޕްލެކްސް އާއި ޕެތޯޖެނިކް ޓާއު އާއި ދެމެދު ހިނގާ މުއާމަލާތުގެ އޯވަރވިއު. (ބ–އީ) ލިޓަރޭޗަރގައި ރިޕޯޓްކޮށްފައިވާ ކޮންމެ ސެލް ވައްތަރަކާއި މުސްކުޅިވުމާ ގުޅުންހުރި ސިފަތަކުގެ ތަފްސީލީ މަންޒަރު: (ބ) ނިއުރޯން، (ގ) މައިކްރޯގްލިއާ، (ޑ) އޮލިގޯޑެންޑްރޯސައިޓް/އޮލިގޯޑެންޑްރޯސައިޓް ޕްރިކަސަރ ސެލް، (ށ) އެސްޓްރޯސައިޓް، އަދި (ފ) އެންޑޯތެލިއަލް ސެލްތަކާއި، ޕެރިސައިޓްތަކާއި، އެސްޓްރޯސައިޓްތައް ހިމެނޭ ލޭ-ސިކުނޑި ބެރިއަރ (BBB)، ދައްކުވައިދެއެވެ އޭޑީގައި ބީބީބީ އިންޓެގްރިޓީ ކޮމްޕްރޮމައިޒް ވެއްޖެއެވެ.
ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގެ އޯވަރވިއު
(1) މުސްކުޅި ސެލްތަކުގެ މާނައާއި ސިފަތައް
ސެނެސެންސް އަށް ނިސްބަތްވަނީ ވަކި އަދަދެއްގެ ބައިބައިވުމަށްފަހު ނުވަތަ އެކިއެކި ސްޓްރެސް ފެކްޓަރސް (އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް، ޑީއެންއޭ އަށް ގެއްލުން، ޓެލޯމިއަރ ކުރުވުން ފަދަ) ސެލްތައް ރިވަރސިބަލް ގްރޯތް އެރެސްޓް ވުމަށެވެ. މުސްކުޅި ސެލްތަކުގައި ޚާއްޞަ ފީނޯޓައިޕިކް ސިފަތަކެއް ފެންނައިރު، ސެލް ވޮލިއުމް އިތުރުވުމާއި، ފަށަލަ ފަޅާވުމާއި، މުސްކުޅި ސެލްތައް ދެނެގަތުމަށް އާންމުކޮށް ބޭނުންކުރާ ބަޔޮލޮޖިކަލް މާކެރެއް ކަމަށްވާ β-ގެލެކްޓޯސައިޑޭޒް (β-gal) އެކްޓިވިޓީ މަތިވުން ހިމެނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގައި ސައިކްލިން ޑިޕެންޑެންޓް ކިނާޒް އިންހިބިޓަރސް (p16INK4a އަދި p21Cip1 ފަދަ) ގެ އަޕްރެގްޔުލޭޝަން ފެނިގެންދާއިރު، މިއީ ސެލް ސައިކަލް ޕްރޮގްރެޝަން ހުއްޓުވައި، ޖީ1 ފޭސް ނުވަތަ ޖީ2/އެމް ފޭސްގައި ސެލްތައް ބަންދުވެ، އިތުރަށް ބައިބައިވުން ހުއްޓުވައެވެ.
ސެނެސެންޓް ސެލް ފޯރމޭޝަންގެ މެކޭނިޒަމްސް
1. އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް އަދި ޑީއެންއޭ އަށް ގެއްލުން ދިނުން: އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް އަކީ ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުމުގެ މުހިއްމު އިންޑައުސަރެކެވެ. އާދައިގެ ފިޒިއޮލޮޖިކަލް ހާލަތްތަކުގައި ސެލްތަކުގެ ތެރޭގައި ރިއެކްޓިވް އޮކްސިޖަން ސްޕީޝީސް (ROS) އުފެއްދުމާއި ސާފުވުން ހުންނަނީ ޑައިނަމިކް އިކުއިލިބިލިޓީގައެވެ. ނަމަވެސް މުސްކުޅިވުމާއެކު ނުވަތަ ވަކި ޕެތޮލޮޖިކަލް ހާލަތްތަކެއްގައި އާރްއޯއެސް އުފެއްދުން އިތުރުވުމުން ޑީއެންއޭ އަށް ގެއްލުން ލިބެއެވެ. ޑީއެންއޭ އަށް ގެއްލުން ވަކި މިންވަރަކަށް ޖަމާވެ، ފައިދާހުރި ގޮތެއްގައި މަރާމާތު ނުކުރެވޭ ވަގުތުތަކުގައި، p53-p21 އަދި p16-Rb ސިގްނަލިންގ މަގުތައް ފަދަ ސިގްނަލިންގ މަގުތަކުގެ ސިލްސިލާއެއް އެކްޓިވޭޓްވެ، ސެލްތައް މުސްކުޅި ހާލަތަކަށް ވަނުމަށް ބާރުއަޅައެވެ. އަލްޒައިމާ ބަލީގެ ބަލިމީހުންގެ ސިކުނޑީގެ ޓިޝޫތަކުގައި އޮކްސިޑޭޓިވް ސްޓްރެސް ލެވެލް ވަރަށް ބޮޑަށް މަތިވެ، ނިއުރޯންތަކާއި ގްލިއަލް ސެލްތަކުގައި ޑީއެންއޭ އަށް ގެއްލުން އިތުރުވެ، ސެލްތަކުގެ މުސްކުޅިވުން ކުރިމަތިވެއެވެ.
2. ޓެލޯމިއަރ ކުރުވުން: ޓެލޯމިއަރ އަކީ ސެލް ބައިބައިވުމާއެކު މަޑުމަޑުން ކުރުވާ ކްރޮމޯސޯމްތަކުގެ ކޮޅުތަކުގައި ތަކުރާރުވާ ޑީއެންއޭ ސިކުއެންސްތަކެކެވެ. ޓެލޯމިއަރސް ވަކި ދިގުމިނަކަށް ކުރުވުމުން ސެނެސެންސް ސިގްނަލްތައް އުފެދެއެވެ. ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތަކުގައި ޓެލޯމިއާ ކުރުވުމަކީ މުސްކުޅިވުން ފެށުމާ ވަރަށް ގާތުން ގުޅިފައިވާ ކަމެއް ކަމަށާއި، މިއީ ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތަކުގެ އަމިއްލަ ނަފްސު އާކުރުމާއި ތަފާތުވުމުގެ ޤާބިލުކަމަށް ގެއްލުން ލިބި، ނާރުތަކުގެ އާދައިގެ ތަރައްޤީއާއި ވަޒީފާއަށް އަސަރުކުރާ ކަމެކެވެ.
އަލްޒައިމާ ބަލީގައި ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގެ އަމަލުކުރާ މެކޭނިޒަމް
(1) ނިއުރޯއިންފްލެމޭޝަން އިންޑަކްޝަން
1. ސެނެސެންސް އެސޯސިއޭޓެޑް ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕް (SASP) ގެ ދައުރު: ސެނެސެންސް ސެލްތަކުގައި ސެނެސެންސް އެސޯސިއޭޓެޑް ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕް (SASP) ގެ ނަމުން މަޝްހޫރު ޚާއްޞަ ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕް އެއް ފެނެއެވެ. ސާސްޕްގައި ހިމެނެނީ އެކި ސައިޓޮކިންސް، ކީމޯކިންސް، ގްރޯތް ފެކްޓަރސް، އަދި ޕްރޮޓީއޭޒްސް ކަމަށްވާ އިންޓަރލިއުކިން-6 (IL-6)، އިންޓަރލިއުކިން-8 (IL-8)، އަދި ޓިއުމަރ ނެކްރޮސިސް ފެކްޓަރ-α (TNF-α) އެވެ. އަލްޒައިމާ ބަލީގެ ބަލިމީހުންގެ ސިކުނޑީގެ ޓިޝޫގައި ސެނެސެންޓް ގްލިއަލް ސެލްތަކާއި ނިއުރޯންތަކުން ގިނަ އަދަދަކަށް ސާސްޕީ ފެކްޓަރސް ނިކުމެ، ވަށައިގެންވާ ދިފާއީ ސެލްތައް އެކްޓިވޭޓްކޮށް، ދިގުދެމިގެންދާ އިންފްލެމޭޓަރީ ރިސްޕޮންސްތައް އުފެދިދާނެ އެވެ. އައިއެލް-6 އަދި ޓީއެންއެފް-α އިން މައިކްރޯގްލިއާ އެކްޓިވޭޓް ކުރުމަށް މަގުފަހިކޮށްދީ، ކުއީސްސެންޓް ސްޓޭޓުން ޕްރޯ އިންފްލެމެޓަރީ ސްޓޭޓަކަށް ބަދަލުވެ، އިތުރު އިންފްލެމެޓަރީ މީޑިއޭޓަރުތައް ދޫކޮށްލައި، ނިއުރޯއިންފްލެމޭޝަން އިތުރަށް ގޯސްކޮށްދެއެވެ. މި ދިގުދެމިގެންދާ އިންފްލެމޭޓަރީ މާހައުލުން ނިއުރޯންތަކަށް ގެއްލުންދީ، ސިނެޕްޓިކް ފަންކްޝަން ދަށްވެ، ކޮގްނިޓިވް ޑިސްފެންޝަން އަށް މަގުފަހިވެއެވެ.
2. ގްލިއަލް ސެލްތަކަށް ކުރާ އަސަރު: އެސްޓްރޯސައިޓްސް އާއި މައިކްރޯގްލިއާ މުސްކުޅިވުމަކީ އޭޑީ ނިއުރޯއިންފްލެމޭޝަން ގައި މުހިއްމު ދައުރެއް އަދާކުރާ އެއްޗެކެވެ. މުސްކުޅިވަމުން އަންނަ އެސްޓްރޯސައިޓްތަކުން β-އެމިލޮއިޑް (Aβ) ގެ އެގްރިގޭޝަން އަދި ޑިޕޮސިޝަން ޕްރޮމޯޓް ކުރާ ސާސްޕް ފެކްޓަރސް ސެކްރެޓް ކުރާއިރު، އޭގެ ކްލިއަރެންސް ހުއްޓުވައެވެ. މައިކްރޯގްލިއާ މުސްކުޅިވުމުން އެމީހުންގެ އޭބީ ފޭގޯސައިޓޯޒް ކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ދަށްވެ، ސިކުނޑީގައި ހުންނަ އޭބީ ޕްލެކްސްތައް ފައިދާހުރި ގޮތެއްގައި ސާފުވުން ހުއްޓުވައެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެމީހުން އިތުރު އިންފްލެމޭޓަރީ ފެކްޓަރސް ދޫކޮށް، ނިއުރޯއިންފްލެމޭޝަން އަދި ނިއުރޯޑިޖެނެރޭޝަން އިތުރަށް ގޯސްކޮށްދޭ ވިޝިއަސް ސައިކަލެއް އުފައްދައެވެ.
ފޮޓޯ 2 އޭޑީގެ ޓޯއޮޕެތީ މޮޑެލްކުރާ hTau މަސްތަކުގެ ސިކުނޑީގައި ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސްގެ މާކެރސް އިތުރުވެއެވެ.
(2) ނިއުރޯޑިޖެނެރޭޝަން ކުރިއެރުވުން
1. ނިއުރޯންތަކަށް ސީދާ ގެއްލުން: މުސްކުޅިވާ ސެލްތަކުން ނިކުންނަ ބައެއް ސައިޓޮކިންސް އާއި ޕްރޮޓީއޭޒް ތަކުގެ ސަބަބުން ސީދާ ނިއުރޯންތަކަށް ގެއްލުން ލިބިދާނެ އެވެ. މެޓްރިކްސް މެޓަލޯޕްރޮޓީނޭޒް (MMPs) އަކީ ސެނެސެންސް އެސޯސިއޭޓެޑް ސެކްރެޓޯމް (SASP) ގެ އެއް މާއްދާ ކަމަށާއި، މިއީ އެކްސްޓްރާސެލިއުލަރ މެޓްރިކްސް އާއި ނިއުރޯޓްރާންސްމިޓަރ އާއި ގުޅުންހުރި ޕްރޮޓީންތައް ގެއްލި، ނިއުރޯންތަކުގެ އޮނިގަނޑާއި ވަޒީފާއަށް ބުރޫއަރާ އެއްޗެކެވެ. އަދި މުސްކުޅި ސެލްތަކުން އުފައްދާ އާރ.އޯ.އެސް އިން ނިއުރޯންތަކަށް އޮކްސިޑޭޓިވް ގެއްލުން ލިބި، ނިއުރޯނަލް އެޕޮޕްޓޮސިސް އާއި މަރުވުން ފަދަ ކަންކަން މެދުވެރިވެދާނެއެވެ. އޭޑީ ބަލިމީހުންގެ ސިކުނޑީގެ ޓިޝޫގައި ނިއުރޯނަލް ސެނެސެންސް އަކީ ސެލް މަރުވުމާ ވަރަށް ގާތުން ގުޅިފައިވާ ކަމެއް ކަމަށާއި، މިއީ ކޮގްނިޓިވް ޑިސްފެންޝަން އަށް މެދުވެރިވާ މުހިއްމު އެއް ސަބަބަކަށް ވެދާނެ ކަމަށެވެ.
2. ނިއުރޯޓްރާންސްމިޓަރ ޓްރާންސްމިޝަނަށް ހުރަސްއެޅުން: ސެނެސެންޓް ސެލްތައް ހުރުމުން ވެސް ނިއުރޯޓްރާންސްމިޓަރސް ސިންތެސިސް، ރިލީޒް، އަދި ޓްރާންސްމިޝަން އަށް ހުރަސްއެޅިދާނެއެވެ. އިންފްލެމެޓަރީ ފެކްޓަރސް ގެ ސަބަބުން އާދައިގެ ކޮގްނިޓިވް ފަންކްޝަން ދެމެހެއްޓުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ ނިއުރޯޓްރާންސްމިޓަރެއް ކަމަށްވާ އެސިޓައިލްކޮލިން ސިންތެސިސް ހުއްޓުވޭނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުން ނިކުންނަ ވަކި ކަންތައްތަކެއް ނިއުރޯޓްރާންސްމިޓަރ ރިސެޕްޓަރސްގެ އެކްސްޕްރެޝަނާއި ފުންކްޝަނަށް އަސަރުކޮށް، އާދަޔާ ހިލާފު ނިއުރޯޓްރާންސްމިޓަރ ސިގްނަލިންގ އަށް މަގުފަހިވެ، ނިއުރޯންތަކުގެ މެދުގައި މުވާޞަލާތާއި މަޢުލޫމާތު ޕްރޮސެސް ކުރުމަށް އިތުރަށް ގެއްލުން ލިބި، ކޮގްނިޓިވް އިމްޕެއަރމަންޓްސް އުފެދިދާނެއެވެ.
(3) އިންޓަރސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަނަށް އަންނަ ބަދަލުތައް
1. އާދަޔާޚިލާފު ޕެރަކްރައިން ސިގްނަލިންގ: މުސްކުޅިވެފައިވާ ސެލްތައް ވަށައިގެންވާ ސެލްތަކާ މުޢާމަލާތު ކުރަނީ ޕެރަކްރައިން ސިގްނަލިންގ މެދުވެރިކޮށެވެ. މި ކަންތައްތަކުގެ ސަބަބުން އަވަށްޓެރި ސެލްތަކުގެ ވަޒީފާއާއި ނަސީބަށް އަސަރުކޮށް، އިންޓަރސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަން ނެޓްވޯކް އަށް ބުރޫއަރާފާނެއެވެ. އޭޑީ ބަލިމީހުންގެ ސިކުނޑީގެ ޓިޝޫގައި ސެނެސެންޓް ގްލިއަލް ސެލްތަކުން ނިކުންނަ ސާސްޕީ ފެކްޓަރސް ނިއުރޯނަލް ގްރޯތް، ސަރވައިވް، އަދި ޑިފެރެންޝިއޭޝަނަށް އަސަރުކުރާއިރު، ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތަކުގެ މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓަށް ވެސް ނުފޫޒު ފޯރުވައި، އެ ސެލްތަކުގެ ޕްރޮލިފަރޭޝަން އަދި ޑިފެރެންޝިއޭޝަން ހުއްޓުވައި، ނިއުރަލް ރިޖެނެރޭޝަން އަދި ރިޕޭއަރ ޕްރޮސެސްތަކަށް އަސަރުކުރެއެވެ.
2.ސެލްއުލަރ ކަނެކްޝަންތަކަށް ބުރޫއެރުން: ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުން އިންޓަރސެލިއުލަރ ކަނެކްޝަން ސްޓްރަކްޗަރސް ފަދަ ޓައިޓް ޖަންކްޝަންސް އަދި ގޭޕް ޖަންކްޝަންސް އަށް ވެސް ބުރޫއަރާފާނެއެވެ. ލޭ-ސިކުނޑީގެ ހުރަސްގައި އެންޑޯތެލިއަލް ސެލްތައް މުސްކުޅިވުމުން ޓައިޓް ޖަންކްޝަން ޕްރޮޓީންތަކުގެ އެކްސްޕްރެޝަން ދަށްވެ، ލޭ-ސިކުނޑި ހުރަސްގެ ޕާމިއޭބިލިޓީ އިތުރުވެ، ގެއްލުން ހުރި މާއްދާތައް ފަސޭހައިން ސިކުނޑީގެ ޓިޝޫތަކަށް ވަދެ، ނިއުރޯއިންފްލެމޭޝަން އަދި ނިއުރޯޑިޖެނެރޭޝަން ގޯސްވެއެވެ. ނިއުރޯންތަކުގެ މެދުގައި ހުންނަ ގޭޕް ޖަންކްޝަންތަކަކީ އިލެކްޓްރިކަލް ސިގްނަލްތައް ފޯރުކޮށްދިނުމާއި ނިއުރޯންތަކުގެ މެދުގައި މެޓަބޮލިކް ކޯޑިނޭޝަން އަށް ވަރަށް މުހިންމު އެއްޗެކެވެ. ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުން ނިކުންނަ ކަންތައްތަކުގެ ސަބަބުން ގޭޕް ޖަންކްޝަންތަކުގެ މަސައްކަތް ބުރޫއަރައި، ސިންކްރޮނައިޒްޑް އެކްޓިވިޓީއާއި ނިއުރޯންތަކުގެ މެދުގައި މައުލޫމާތު ފޯރުކޮށްދިނުމަށް އަސަރުކޮށްފާނެއެވެ.
(4) ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތަކުގެ މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓަށް ކުރާ އަސަރުތައް
1. ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލް ޕްރޮލިފަރޭޝަން އަދި ޑިފެރެންޝިއޭޝަން ހުއްޓުވުން: ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތައް ބޮޑެތި މެމަލްތަކުގެ ސިކުނޑީގައި ހުންނައިރު، އަމިއްލައަށް އާވެ ނިއުރޯން، އެސްޓްރޯސައިޓްސް، އަދި އޮލިގޯޑެންޑްރޯސައިޓްސް އަށް ތަފާތުވުމުގެ ޤާބިލުކަން ހުރެއެވެ. ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުން ނިކުންނަ ސާސްޕީ ފެކްޓަރސް ތަކުގެ ސަބަބުން ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތަކުގެ މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓަށް ބަދަލު އައިސް، އެ ސެލްތައް ގިނަވުމާއި ތަފާތުވުން ހުއްޓުވައެވެ. ސާސްޕްގައި ހިމެނޭ ބައެއް ސައިޓޮކިންސް އިން ސައިކްލިން ޑިޕެންޑެންޓް ކިނާޒް އިންހިބިޓަރސްގެ އެކްސްޕްރެޝަން އަޕްރެގްޔުލޭޓްކޮށް، ސެލް ސައިކަލްގެ ވަކި މަރުހަލާތަކުގައި ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތައް ހައްޔަރުވެ، އާދައިގެ ބައިބައިވުމާއި ތަފާތުވުން ކުރިއަށް ނުދެއެވެ. ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުން ނިކުންނަ އިންފްލެމެޓަރީ ފެކްޓަރސް ތަކުން ވެސް ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތަކުގެ ޑިފެރެންޝިއޭޝަން ޑިރެކްޝަނަށް އަސަރުކޮށް، ނިއުރޯންތަކަށްވުރެ ބޮޑަށް ގްލިއަލް ސެލްތަކަށް ޑިފެރެންސްވެ، ނިއުރަލް ރިޖެނެރޭޝަނާއި މަރާމާތަށް އަސަރުކޮށްފާނެއެވެ.
2. ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލް މައިގްރޭޝަނަށް ކުރާ އަސަރު: ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލް މައިގްރޭޝަން އަކީ އެތަކެތި ރަނގަޅަށް ލޮކަލައިޒް ވުމާއި ސިކުނޑީގެ ތެރޭގައި ފަންކްޝަނަލް އެކްޓިވިޓީ އަށް ވަރަށް މުހިންމު ކަމެކެވެ. ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުން ނިކުންނަ ވަކި ކަންތައްތަކެއް ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލް މައިގްރޭޝަނަށް ހުރަސްއަޅައި، މަރާމާތު ކުރަން ޖެހޭ ސަރަހައްދުތަކަށް ހިޖުރަ ނުކުރެވިދާނެ އެވެ. ކިމޯކައިންސް އާދަޔާ ހިލާފަށް އެކްސްޕްރެޝަން ވުމުން ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތަކުގެ މައިގްރޭޝަން މިސްރާބަށް ބަދަލު އައިސް، މަރާމާތު ކުރުމަށްޓަކައި އަނިޔާ ލިބުނު ތަނަށް ނުފޯރުވައި، ނާރުތަކުގެ ނިޒާމުގެ އަމިއްލައަށް މަރާމާތު ކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ދަށްވެދާނެއެވެ.
އަލްޒައިމާ ބައްޔަށް ފަރުވާ ދިނުމުގެ ސްޓްރެޓެޖީތައް މުސްކުޅިވެފައިވާ ސެލްތަކަށް އަމާޒުކޮށްގެން
(1) ސެނޮލައިޓިކްސް
1. ޢަމަލުކުރާ މެކޭނިޒަމް: ސެނޮލައިޓިކްސް އަކީ މުސްކުޅިވެފައިވާ ސެލްތައް ޚިޔާރުކޮށްގެން ނައްތާލެވޭ ކޮމްޕައުންޑްތަކުގެ ކްލާހެކެވެ. އެމީހުންގެ އަމަލުކުރާ މެކޭނިޒަމްތަކުގެ ތެރޭގައި މުހިންމު ގޮތެއްގައި ހިމެނެނީ ސެނެސެންޓް ސެލް އެޕޮޕްޓޮސިސް އުފެއްދުމާއި ސެނެސެންޓް ސެލް އެންޓި-އެޕޮޕްޓޮޓިކް ސިގްނަލިންގ މަގުތައް ހުއްޓުވުމެވެ. ޑަސަޓިނިބް އާއި ކުއެރްސެޓިން އަކީ މިހާރު އެންމެ ގިނައިން ދިރާސާކޮށްފައިވާ ސެނޮލައިޓިކްސް އެއްކޮށްގެން އުފައްދާފައިވާ އެއްޗެކެވެ. ޑަސަޓިނިބް އިން މުސްކުޅި ސެލްތަކުގައި ހުންނަ އޯވަރއެކްޓިވޭޓް ކިނާޒް ސިގްނަލިންގ މަގުތައް ހުއްޓުވާއިރު، ކުއެރްސެޓިން އިން ޑަސަޓިނިބްގެ އަސަރުތައް އިތުރުކޮށްދެއެވެ. އެއްކޮށް ބޭނުން ކުރާއިރު، ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގައި އެޕޮޕްޓޮސިސް ޚިޔާރުކޮށް އުފައްދައި، ހަށިގަނޑުގައި ޖަމާވުން މަދުކޮށްދެއެވެ.
2.ޖަނަވާރުތަކުގެ ތަޖުރިބާތަކާއި ކްލިނިކަލް ދިރާސާތަކުގައި ކުރިއެރުން: ޖަނަވާރުތަކުގެ ތަޖުރިބާތަކުގައި އޭޑީ މޮޑެލް މަސްތަކަށް ސެނެސެންޓް ސެލް ކްލިއަރެންސް އެޖެންޓްސް ދިނުމުން ސިކުނޑީގައި ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގެ އަދަދު ވަރަށް ބޮޑަށް މަދުވެ، ނިއުރޯއިންފްލެމޭޝަން ލެވެލް ދަށްވެ، ކޮގްނިޓިވް ފަންކްޝަން ރަނގަޅުވެއެވެ. ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި އޭޑީ މޮޑެލް މަސްތަކަށް ޑަސަޓިނިބް އަދި ކުއެރްސެޓިން ކޮމްބިނޭޝަން ތެރަޕީ ދިނުމަށްފަހު ސިކުނޑީގައި ހުންނަ އޭބީ ޕްލެކްސްގެ މިންވަރު މަދުވެ، ނިއުރޯނަލްތަކަށް ލިބޭ ގެއްލުން މަދުވެ، ސްޕޭޝަލް ލާރނިންގ އަދި މެމޮރީ ޤާބިލުކަން ރަނގަޅުވެއެވެ.
ފޮޓޯ 3 ޞިއްޙަތު ރަނގަޅު މުސްކުޅިވުމާއި އޭޑީގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް.
(2) ސެނެސެންސް އާއި ގުޅުންހުރި ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕް މޮޑިއުލޭޓަރސް (Senomorphics) .
1. ޢަމަލުކުރާ މެކޭނިޒަމް: ސެނޯމޯރފިކްސްގެ މަޤްޞަދަކީ މުސްކުޅި ސެލްތަކުން ސާސްޕް ފެކްޓަރސް ސެކްރެޝަން ރެގިއުލޭޓްކޮށް، ވަށައިގެންވާ ސެލްތަކަށް ކުރާ ގެއްލުން ކުޑަކުރުމެވެ. ބައެއް އެންޓި-އިންފްލެމެޓަރީ ބޭސްތަކުން ސާސްޕްގައި އިންފްލެމެޓަރީ ފެކްޓަރސް އެކްސްޕްރެޝަން އާއި ސެކްރެޝަން ހުއްޓުވައި، ނިއުރޯއިންފްލެމޭޝަން ލުއިކޮށްދެއެވެ. ބައެއް ކުދި މޮލިކިއުލް ކޮމްޕައުންޑްތަކުން ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުގެ މެޓަބޮލިކް މަގުތައް ރެގިއުލޭޓްކޮށް، ވަށައިގެންވާ ސެލްތަކަށް ކުރާ ގެއްލުން ހުރި އަސަރުތައް ބަލިކަށިކުރުމަށްޓަކައި ސާސްޕްގެ އެކުލެވުން ބަދަލުކޮށްދެ އެވެ.
2.ޕޮޓެންޝަލް އެޕްލިކޭޝަން ޕްރޮސްޕެކްޓްސް: ސެނެސެންސް އެސޯސިއޭޓެޑް ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕް މޮޑިއުލޭޓަރސްގެ ފައިދާ އޮތީ ސީދާ ނައްތާލުމުގެ ބަދަލުގައި ސެނެސެންސް ސެލްތަކުގެ ސެކްރެޓަރީ ފަންކްޝަން ރެގިއުލޭޓްކޮށްގެން ޓިޝޫ މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓް ރަނގަޅު ކުރުމުގެ ޤާބިލުކަމެވެ. މިއީ އާދައިގެ ސެލްތަކަށް ވަކި ނޫން ގެއްލުންތަކެއް ލިބޭ ފަދަ ސެނެސެންޓް ސެލް ކްލިއަރެންސް އެޖެންޓްތަކާ ގުޅިގެން ކުރިމަތިވެދާނެ ބައެއް ނުރައްކާތަކުން ސަލާމަތްވެވޭނެ ކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން ސެނެސެންސް އާއި ގުޅުންހުރި ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕް މޮޑިއުލޭޓަރސް ތަކަކީ ފުޅާ އެޕްލިކޭޝަން ޕްރޮސްޕެކްޓްސް އެއް ހިފަހައްޓާ އެއްޗެހި ކަމުން އޭޑީ އަށް އާ ތަރުބިއްޔަތު ސްޓްރެޓެޖީއެއްގެ ގޮތުގައި އުފެދިދާނެއެވެ.
ނިންމުން
އަލްޒައިމާ ބަލި ފެށުމާއި ކުރިއެރުމުގައި މުސްކުޅި ސެލްތަކަކީ ގިނަ ފަރާތްތަކެއްގެ ދައުރެއް އަދާކުރާ ސެލްތަކެކެވެ. ނިއުރޯއިންފްލެމޭޝަން އުފެއްދުމާއި، ނިއުރޯޑިޖެނެރޭޝަން ކުރިއެރުވުމާއި، އިންޓަރސެލިއުލަރ ކޮމިއުނިކޭޝަން ބަދަލުކުރުމާއި، ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތަކުގެ މައިކްރޯއެންވަޔަރަންމަންޓަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުން ފަދަ މެކޭނިޒަމްތަކުގެ ތެރެއިން ސެނެސެންޓް ސެލްތަކުން އޭޑީގެ ޕެތޮލޮޖިކަލް ޕްރޮސެސް އިތުރަށް ގޯސްވެއެވެ. ސެނެސެންޓް ސެލްތަކަށް އަމާޒުކޮށްގެން ފަރުވާ ދިނުމުގެ ސްޓްރެޓެޖީތައް ކަމަށްވާ ސެނެސެންޓް ސެލް ކްލިއަރެންސް އެޖެންޓްސް އާއި ސެނެސެންސް އެސޯސިއޭޓެޑް ސެކްރެޓަރީ ފީނޯޓައިޕް މޮޑިއުލޭޓަރސް އުފެއްދުން ފަދަ ކަންކަމުން އޭޑީއަށް ފަރުވާ ދިނުމަށް އާ ގޮތްތަކެއް ލިބިގެންދެއެވެ.
މަސްދަރުތައް
[1] ހަޑްސަން އެޗްއާރް، ސަން އެކްސް، އޮރ އެމް އީ.އަލްޒައިމާ ބަލީގައި ސެނެސެންޓް ބްރެއިން ސެލް ޓައިޕްސް: ޕެތޮލޮޖިކަލް މެކޭނިޒަމްސް އެންޑް ތެރަޕީޓިކް އޮޕޮޗުނިޓީސް[ޖޭ]. ނިއުރޯތެރަޕިއުޓިކްސް، 2025،22(3):e519.DOI:https://doi.org/10.1016/j.neurot.2024.e00519.
[2] ސިންގް އެސް، ބަޓް އެލް ކޭ.ޓާގެޓިންގ ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް: އެ ޕޮޓެންޝަލް ތެރަޕިއުޓިކް އެޕްރޯޗް ފޯރ އަލްޒައިމާ ޑިޒީޒް[ޖޭ]. ކަރަންޓް މޮލިކިއުލަރ ފާމަކޯލޮޖީ، 2024،17(1):e2033282951.DOI:10.2174/ 18744672176 66230601113430.
[3] ލީ އާރ، ލީ ވައި، ޒޫއޯ އެޗް، އެޓް އަލް. އަލްޒައިމާގެ އެމިލޮއިޑް-$ބީޓާ$ އިން ސެލް ސެނެސެންސް އަވަސްކޮށްދީ، ހިއުމަން ނިއުރަލް ސްޓެމް ސެލްތަކުގައި SIRT1 ދަމަހައްޓައިދެއެވެ[J]. ބަޔޯމޮލިކިއުލްސް، 2024،14. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:267505532 ގައި ޑރ
[4] ގައިކުވާޑް އެސް، ސެނަޕަތީ އެސް، ހާކް އެމް، އެޓް އަލް. އަލްޒައިމާ ބަލީގައި މުސްކުޅިވުމާއި، ސިކުނޑި ދުޅަވުމާއި، އޮލިގޯމެރިކް ޓާއު ޑްރައިވް ކޮގްނިޓިވް ޑީކްލައިން: ކްލިނިކަލް އަދި ޕްރީކްލިނިކަލް ދިރާސާތަކުން ލިބިފައިވާ ހެކިތައް[J]. އަލްޒައިމާސް އެންޑް ޑިމެންޝިއާ، 2023،20.ޑީއޯއައި:10.1002/އަލްޒް.13490.
[5] ޑޮރިގަޓީ އޭއޯ، ރިއޯޑަން އާރ، ޔޫ ޒެޑް، އެޓް އަލް. އަލްޒައިމާ ބަލީގެ މައުސް މޮޑެލްތަކުގައި ސިކުނޑީގެ ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް[J]. ޖެރޯސައިންސް، 2022،44(2):1157-1168.ޑީއޯއައި:10.1007/s11357-022-00531-5.
[6] ޓެކަލްކޯ-ކްރޫޒް އޭސީ، ޒެޕެޑާ-ސަރވަންޓޭސް ޖޭ، ލޮޕެޒް-ކެނޮވާސް އެލް، އެޓް އަލް. ސެލްއުލަރ ސެނެސެންސް އެންޑް އެޕޯއީ4: އަލްޒައިމާ ޑިޒީޒްގައި އެމީހުންގެ ރިޕަރކަޝަންސް[J]. ސީއެންއެސް އެންޑް ނިއުރޮލޮޖިކަލް ޑިސްއޯޑަރސް-ޑްރަގް ޓާގެޓްސް، 2021،20(9):778-785.ޑީއޯއައި:10.2174/ 18715273206 66210628102721.
[7] ވަންގް އީ، ލީ އެސް.ސެނޮލައިޓިކްސް އިން އަ މޮޑެލް އޮފް އަލްޒައިމާ ޑިޒީޒް[ޖޭ]. އިނޮވޭޝަން އިން އެޖިންގ، 2021،5(ސަޕްލިމެންޓް_1):637.DOI:10.1093/geroni/igab046.2420.
[8] އަމްރަމް އެސް، އީރަމް ޓީ، ލާޒްޑަން އީ، އެޓް އަލް. އަލްޒައިމާ ބަލީގެ މައުސް މޮޑެލްއެއްގައި އެސްޓްރޯސައިޓް ސެނެސެންސް މެދުވެރިވަނީ TGF-$eta$1 ގެ ސަބަބުން ކަމަށާއި އޭގެ ސަބަބުން ނިއުރޯޓޮކްސިސިޓީ އުފެދެއެވެ[J]. ބައޮރކްސިވް، 2019. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:203896370
[9] ޕެރޭޒް ވީ އައި.ރެޕަމައިސިންގެ އެންޓި-ސެލް ސެނެސެންޓް އިފެކްޓްސް އާއި އަލްޒައިމާ ހިމެނޭ ބަލިތަކުގައި އޭގެ ދައުރު [ޖޭ]. އިނޮވޭޝަން އިން އެޖިންގ، 2019،3(ސަޕްލިމެންޓް_1):S370.DOI:10.1093/geroni/igz038.1352.
