لەلایەن Cocer Peptides 
27 ڕۆژ لەمەوبەر
هەموو ئەو بابەت و زانیارییە بەرهەمانەی کە لەم ماڵپەڕەدا پێشکەش دەکرێن تەنیا بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و مەبەستی پەروەردەییە.
ئەو بەرهەمانەی لەم ماڵپەڕەدا دابینکراون تەنها بۆ لێکۆڵینەوە لە ناو ئامێری پشکنیندا دانراون. توێژینەوەکانی ناو ئامێری پشکنینی دەرەکی (بە لاتینی: *لە شووشەدا*، واتە لە کەلوپەلی شووشەدا) لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرهەمانە دەرمان نین، لەلایەن ئیدارەی خۆراک و دەرمانی ئەمریکا (FDA) پەسەند نەکراون و نابێت بۆ ڕێگریکردن، چارەسەرکردن، یان چارەسەرکردنی هیچ حاڵەتێکی پزیشکی، نەخۆشی، یان نەخۆشییەک بەکاربهێنرێن. بە پێی یاسا بە توندی قەدەغەیە کە ئەم بەرهەمانە بە هەر شێوەیەک بێت بخرێتە ناو جەستەی مرۆڤ یان ئاژەڵەوە.
تێڕوانینێکی گشتی
کەمی هۆرمۆنی گەشە (GHD) تێکچوونی گەشەکردن و گەشەکردنە کە بەهۆی دەردانی کەم یان تێکچوونی کارکردنی هۆرمۆنی گەشە (GH) دروست دەبێت. GH، هۆرمۆنێکی پێپتیدە کە لەلایەن ڕژێنی پێشەوەی هێلکەدانەوە دەردرێت، ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە گەشەکردن و گەشەکردنی منداڵان. چارەسەری جێگرەوەی پێپتید، وەک چارەسەری سەرەتایی بۆ GHD، بە شێوەیەکی بەرفراوان لە پراکتیکی کلینیکیدا وەرگیراوە.
وێنەی یەکەم کاریگەری هۆرمۆنی گەشە و هۆرمۆنەکانی تر لەسەر ئێسک.
ئەرکە فیزیۆلۆژییەکانی هۆرمۆنی گەشەکردن
(1) پێشخستنی گەشەکردن و گەشەپێدان
گەشەی ئێسکەپەیکەر: GH ڕاستەوخۆ کار لەسەر پلێتەکانی گەشەی ئێسکەکان دەکات، هاندەری زیادبوون و جیاکردنەوەی خانەکانی ئیسقانەکانە، پەرە بە دروستکردن و کالیسیفیکاسیۆنی ماتریکسی ئیسقانەکان دەدات، بەمەش گەشەی درێژخایەنی ئێسکەکان ئاسان دەکات. بۆ نموونە لە کاتی گەشەکردنی ئێسکە درێژەکاندا، GH پەرە بە دابەشبوونی بەردەوامی خانەکانی ئیسقانەکانی ئێپیفیز دەدات، ژمارەی خانەکانی ئیسقانەکان زیاد دەکات و بەمەش درێژبوونەوەی ئێسکەکان دەباتە پێشەوە.
گەشەی ئەندامەکان: هەروەها GH یارمەتی گەشەی شانە و ئەندامە جیاوازەکان دەدات لە سەرتاسەری جەستەدا. هاندەری زیادبوونی خانەکانی ماسولکە و دروستکردنی پڕۆتین، زیادکردنی بارستەی ماسولکە؛ گەشەکردن و گەشەکردنی ئەندامەکانی ناوەوەی وەک جگەر و گورچیلە، پاراستنی ئەرکە ئاساییەکانیان. بۆ نموونە لە شانەکانی ماسولکەدا، GH دەربڕینی جینە پەیوەندیدارەکان بەرز دەکاتەوە، ئەمەش گەشەکردن و زیادبوونی ڕیشاڵی ماسولکەکان بەرەوپێش دەبات.
(2) ڕێکخستنی پرۆسەکانی میتابۆلیک
میتابۆلیزمی گلوکۆز: ڕێکخستنی GH بۆ میتابۆلیزمی گلوکۆز تاڕادەیەک ئاڵۆزە. دەتوانێت ڕێگری بکات لە وەرگرتنی شانەکانی دەوروبەر و بەکارهێنانی گلوکۆز، کە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی گلوکۆزی خوێن؛ هەروەها دەتوانێت یارمەتی تێکچوونی گلایکۆجینی جگەر بدات، کە ئاستی گلوکۆزی خوێن زیاتر زیاد دەکات. کارکردنی درێژخایەنی GH دەتوانێت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ هەستیاری ئەنسۆلین بەرز بکاتەوە بە پێشخستنی دەردانی فاکتەری گەشەی هاوشێوەی ئەنسۆلین-1 (IGF-1)، بەمەش ئاستی گلوکۆزی خوێن دادەبەزێت.
میتابۆلیزمی چەوری: GH یارمەتی تێکچوونی چەوری دەدات، دەردانی ترشە چەورییە ئازادەکان زیاد دەکات بۆ دابینکردنی وزە بۆ لەش. هەروەها کەڵەکەبوونی شانەکانی چەوری کەمدەکاتەوە، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ پاراستنی دابەشبوونی چەوری لەش بە شێوەیەکی ئاسایی. لە هەندێک لێکۆڵینەوەدا، ئەو منداڵانەی کەمی هۆرمۆنی گەشە (GHD)یان هەیە، دوای وەرگرتنی چارەسەری جێگرەوەی GH، کەمبوونەوەی بەرچاویان لە ڕێژەی چەوری جەستەدا هەبووە، کە پەیوەندییەکی نزیک بە ڕۆڵی GH هەیە لە بەرەوپێشبردنی میتابۆلیزمی چەوری.
میتابۆلیزمی پڕۆتین: GH ڕێکخەرێکی گرنگی دروستکردنی پڕۆتینە. یارمەتی چوونە ژوورەوەی ترشە ئەمینییەکان دەدات بۆ ناو خانەکان و دروستکردنی پڕۆتین خێراتر دەکات و ڕێگری لە تێکچوونی پڕۆتینەکان دەکات، بەمەش ڕێژەی پڕۆتینەکانی لەش زیاد دەکات. لە کاتی گەشەکردن و گەشەکردنی منداڵیدا ئەم کاریگەرییە یارمەتی پاراستنی گەشەی ئاسایی و چاککردنەوەی شانەکانی وەک ماسولکە و ئێسکەکان دەدات.
کەمی هۆرمۆنی گەشە لە منداڵاندا
(1) دروستبوونی نەخۆشی
هۆکاری زگماکی: هەندێک لە نەخۆشانی GHD بەهۆی هۆکاری بۆماوەییەوە دروست دەبن. هەندێک گۆڕانکاری جینەکان دەتوانن کاریگەری لەسەر دروستکردن، دەردانی GH، یان پرۆسەکانی کردار هەبێت. کەموکوڕییە بۆماوەییە باوەکان بریتین لە گۆڕانکاری لە جینی هۆرمۆنی گەشە (GH1)، کە دەتوانێت ببێتە هۆی تێکچوونی دروستکردنی GH؛ گۆڕانکاری لە جینەکانی پەیوەست بە گەشەکردنی هێلکەدان، وەک PROP1 و POU1F1، دەتوانێت کاریگەری لەسەر گەشەکردنی ئاسایی ڕژێنی پێشەوەی هێلکەدان هەبێت، کە لە ئەنجامدا دەردانی GH بەس دەبێت.
هۆکارە بەدەست هێنراوەکان: هۆکارە بەدەست هێنراوەکانی وەک وەرەمی مێشک، هەوکردن و زەبر و زەنگیش دەتوانن ببنە هۆی GHD. وەرەمەکانی مێشک، وەکو وەرەمی سەری قوڕگ، دەتوانن ڕژێنی هێلکەدان یان هیپۆتالاموس پاڵپێوە بنێن، ئەمەش کاریگەری لەسەر دەردانی GH دەبێت؛ هەوکردنی ناو سەر وەک هەوکردنی مێشک یان هەوکردنی پەردەی مێشک دەتوانێت زیان بە خانەکانی دەمارە هێلکەدانەکانی ڕژێنی هێلکەدان یان هیپۆتالاموس بگەیەنێت، کە دەبێتە هۆی دەردانی نائاسایی GH؛ زەبر و زەنگی سەر، بە تایبەت ئەوانەی کە زیان بە چەقۆی هێلکەدان یان هیپۆتالاموس دەگرێتەوە، لەوانەیە ڕێڕەوی ڕێکخستنی دەردانی GH تێکبدات، کە دەبێتە هۆی GHD.
هۆکارەکانی ئیدیۆپاتیک: بەشێک لە نەخۆشانی GHD هیچ هۆکارێکی دەستنیشانکراویان نییە و وەک تووشبوو بە GHD ئیدیۆپاتیک پۆلێن دەکرێن. ئەم نەخۆشانە لەوانەیە نائاسایییەکی سووکیان هەبێت لە کارکردنی هایپۆتالامیک-هیپۆفیس، بەڵام ئەم نائاساییانە ئەوەندە توند نین کە گەرەنتی دەستنیشانکردنی یەکلاکەرەوە بکەن. لە ئێستادا پێدەچێت کە GHD ئیدیۆپاتیک لەوانەیە پەیوەندی هەبێت بە تێکچوونی گواستەرە دەمارییەکانی هیپۆتالامیک یان کارکردنی ڕێکخەری دەمار.
(2) دەرکەوتە کلینیکیەکان
دواکەوتنی گەشەکردن: ئەمە دیارترین دەرکەوتنی کلینیکی GHD یە. ڕێژەی گەشەی باڵای منداڵ بە شێوەیەکی بەرچاو خاوترە لە چاو هاوتەمەنەکانی، ڕێژەی گەشەی ساڵانە زۆرجار کەمترە لە ٥ سم. لەگەڵ تەمەنی منداڵەکەدا، جیاوازی باڵای هاوتەمەنەکانی وردە وردە زیاد دەکات و باڵای کورتیش زیاتر دەردەکەوێت. بۆ نموونە، لە کاتێکدا منداڵانی ئاسایی نزیکەی 5-7 سم لە ساڵێکدا پێش باڵغبوون گەشە دەکەن، نەخۆشانی GHD لەوانەیە تەنها 2-3 سم گەشە بکەن.
هەرچەندە گەشەکردنی جەستەی ڕێژەیی: منداڵانی تووشبوو بە GHD باڵایان کورتە، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی گەشەکردنی جەستەیان ڕێژەیی دەبێت. ئەمە جیاوازە لە باڵای کورتی خێزانیی، کە منداڵان لەوانەیە درێژی ئەندامی ناڕێژەیی پیشان بدەن. زۆرجار منداڵانی تووشبوو بە GHD ڕوخسارێکی منداڵانەیان هەیە، سەرێکی تاڕادەیەک گەورەیان هەیە کە ناڕێژەیی لەگەڵ قەبارەی جەستەیاندا نییە. هەروەها هەندێک لە منداڵانی تووشبوو بە GHD لەوانەیە نائاسایی گۆڕانکاری خۆراکیان هەبێت، وەک زیادبوونی ڕێژەی چەوری جەستە و کەمبوونەوەی بارستەی ماسولکەکان؛ ڕەنگە هەندێکیان تووشی دواکەوتنی گەشەکردنی سێکسی ببن، کە بە دواکەوتنی دەستپێکردنی باڵغبوون و دواکەوتنی گەشەکردنی تایبەتمەندییە سێکسییە لاوەکییەکان تایبەتمەندە؛ سەرەڕای ئەوە، منداڵانی تووشبوو بە GHD لەوانەیە کێشەی دەماریان هەبێت وەک کێشەی فێربوون و کەمی سەرنج، کە پەیوەندییان بە کاریگەری هۆرمۆنی گەشەکردنەوە هەیە لەسەر گەشەکردنی دەمارەکان.
(٣) شێوازەکان
پشکنینی تاقیگەیی
تاقیکردنەوەی هاندانی هۆرمۆنی گەشە: بەو پێیەی GH لە پەپولەکاندا دەردرێت، نمونەگرتنی خوێنی هەڕەمەکی بۆ پێوانەکردنی ئاستی GH ناتوانێت بە وردی دۆخی دەردانی ڕەنگ بداتەوە. بۆیە پێویستە پشکنینی هاندانی هۆرمۆنی گەشە بکرێت. دەرمانی هاندانی کە بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێت بریتین لە ئەنسۆلین، ئارجینین و کلۆنیدین. بە بەڕێوەبردنی دەرمانی هاندەر، وەڵامی دەردانی GH چاودێری دەکرێت. بەگشتی، لوتکەی GH لە خوار 10 میکرۆگرام/لیتر ئاماژەیە بۆ کەمی بەشەکی GH، و لوتکەی GH لە خوار 5 میکرۆگرام/لیتر ئاماژەیە بۆ کەمی تەواوەتی GH.
پێوانەکردن: ئاستی IGF-1 و IGFBP-3 پەیوەندییەکی نزیکیان بە دەردانی GH هەیە و تاڕادەیەک جێگیرن، کاریگەرییان لەسەر دەردانی پەستانی نییە. لە منداڵانی تووشبوو بە GHD، ئاستی IGF-1 و IGFBP-3 بە شێوەیەکی گشتی لە خوار مەودای ئاساییەوەیە بۆ تەمەنیان. هەروەها ئاستی IGF-1 لە ژێر کاریگەری هۆکارەکانی وەک تەمەن و دۆخی خۆراکدایە، بۆیە ئەمانە دەبێت بە شێوەیەکی گشتگیر لەبەرچاو بگیرێن لە کاتی دەستنیشانکردندا.
چارەسەری گۆڕینی پێپتید
هەڵبژاردنی دەرمان بۆ چارەسەری جێگرەوەی هۆرمۆنی گەشە
هۆرمۆنی گەشەی مرۆڤی پێکەوەلکاو (rhGH): لە ئێستادا rhGH زۆرترین دەرمانی پێپتیدە کە بەکاردەهێنرێت بۆ چارەسەرکردنی GHD لە پراکتیکی کلینیکیدا. بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای ئەندازیاری بۆماوەیی بەرهەم دەهێنرێت، کە زنجیرەی ترشە ئەمینییەکەی هاوشێوەی GH سروشتییە. rhGH بە فۆرمولاسیۆنی جۆراوجۆر بەردەستە، لەوانە دەرزی پاودەری بەستوو و دەرزی بنەمای ئاو. لە هەندێک لێکۆڵینەوەدا، بەکارهێنانی گیراوەی ئاوی هۆرمۆنی گەشەی مرۆڤی پێکەوەلکاو بۆ چارەسەرکردنی منداڵانی تووشبوو بە GHD دەرئەنجامی چارەسەری باشی بەدەستهێناوە، لەگەڵ زیادبوونی بەرچاو لە ڕێژەی گەشەی باڵا لە نەخۆشەکاندا.
هۆرمۆنی گەشەی کارکردنی درێژخایەن: بۆ باشترکردنی پابەندبوونی نەخۆش، هۆرمۆنی گەشەی کارکردنی درێژخایەن پەرەی پێدرا. هۆرمۆنەکانی گەشەکردنی درێژخایەن بە دەستکاریکردنی کیمیایی rhGH بەرهەم دەهێنرێن بۆ درێژکردنەوەی نیوە تەمەنی لە جەستەدا، بەمەش فرێکوێنسیی دەرزی لێدان کەم دەبێتەوە. هۆرمۆنی گەشەی مرۆڤی دەستکاریکراوی پۆلی ئیتیلێن گلایکۆڵ (PEG-rhGH) تەنها پێویستی بە یەک دەرزی هەیە لە هەفتەیەکدا، ئەمەش بارگرانی دەرزیکردن لەسەر نەخۆشەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەمدەکاتەوە. PEG-rhGH کاریگەری و سەلامەتی هاوشێوەی دەرزی ڕۆژانەی rhGH لە چارەسەرکردنی منداڵانی تووشبوو بە GHD نیشان دەدات.
پێشکەوتنی توێژینەوە لەسەر دەرمانە پێپتیدەکانی تر: جگە لە rhGH و فۆرمولاسیۆنە درێژخایەنەکانی، چەندین دەرمانی پێپتیدی نوێ لە ئێستادا لە قۆناغی پەرەپێداندان. بۆ نموونە، هەندێک مادەی پێپتید کە دەردانی GH بەرەوپێش دەبەن یان کارکردنی GH بەرز دەکەنەوە لەوانەیە وەک بژاردەی چارەسەری نوێ بۆ GHD سەرهەڵبدەن.
(2) دەرئەنجامی چارەسەرکردن
زیادبوونی باڵا: زیادبوونی باڵا ڕاستەوخۆترین نیشاندەرە بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەری چارەسەری جێگرەوەی هۆرمۆنی گەشە. بە پێوانی بەردەوامی باڵای منداڵ و حیسابکردنی ڕێژەی گەشەی باڵا و بەراوردکردنی لەگەڵ ئاستی پێش چارەسەرکردن. بەگشتی، لە ماوەی 6-12 مانگی یەکەمی چارەسەرکردندا، ڕێژەی گەشەی باڵا بە شێوەیەکی بەرچاو خێراتر دەبێت، دواتر وردە وردە جێگیر دەبێت. لە توێژینەوەکاندا، ئەو نەخۆشانەی GHD کە بە هۆرمۆنی گەشە چارەسەرکراون بۆ ماوەی ٦ مانگ، ڕێژەی گەشەی باڵایان لە ٣ سم لە ساڵێکدا پێش چارەسەرکردن بۆ ٨ سم لە ساڵێکدا بەرزبووەتەوە.
گۆڕانی تەمەنی ئێسک: تەمەنی ئێسک نیشاندەرێکی گرنگە بۆ پێگەیشتنی ئێسکەپەیکەرەکان. چارەسەری هۆرمۆنی گەشەکردن ڕەنگە کاریگەرییەکی دیاریکراوی لەسەر تەمەنی ئێسک هەبێت. لە کاتی چارەسەرکردندا پێویستە بە بەردەوامی تەمەنی ئێسک بپێورێت بۆ ئەوەی ڕێژەی گەشەی تەمەنی ئێسکەکان چاودێری بکرێت. گەشەی تەمەنی ئێسک دەبێت لەگەڵ گەشەی باڵادا هاوتەریب بێت بۆ ئەوەی پێشوەختە پێشکەوتنی تەمەنی ئێسک نەبێت کە دەبێتە هۆی زوو داخستنی پلێتەکانی گەشەکردن، کە دەتوانێت کاریگەری لەسەر باڵای کۆتایی گەورەساڵان هەبێت.
ئاستی IGF-1: ئاستی IGF-1 نیشاندەرێکی بایۆکیمیایی گرنگە بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەری چارەسەری هۆرمۆنی گەشە. دوای چارەسەری هۆرمۆنی گەشە، ئاستی IGF-1 بە شێوەیەکی گشتی زیاد دەکات و پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ کاریگەری چارەسەرکردن هەیە. بەگشتی، پاراستنی ئاستی IGF-1 لە سنووری سەرەوەی مەودای ئاسایی یان کەمێک لە سەرووی مەودای ئاساییەوە ئاماژەیە بۆ کاریگەری باشی چارەسەرکردن.
جگە لە چاودێریکردنی گۆڕانکارییەکانی نیشاندەری جەستەیی، کاریگەری چارەسەری هۆرمۆنی گەشەکردن لەسەر کوالیتی ژیانی منداڵەکەش دەبێت هەڵسەنگێندرێت. ئەمەش باری دەروونی منداڵ و لێهاتوویی کۆمەڵایەتی و ئەدای خوێندن دەگرێتەوە. دوای چارەسەری هۆرمۆنی گەشەی کاریگەر، متمانەی منداڵ بەخۆی باشتر دەبێت، چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان زیاد دەکات، ئەدای خوێندن باشتر دەبێت، کوالیتی ژیانیش بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز دەبێتەوە.
ئەنجام
کەمی هۆرمۆنی گەشەکردن لە منداڵاندا حاڵەتێکی جددییە کە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر گەشەکردن و گەشەکردن هەیە، لەگەڵ میکانیزمە بنەڕەتییە ئاڵۆزەکان و دەرکەوتنی کلینیکی جۆراوجۆر. چارەسەری جێگرەوەی پێپتید، بە تایبەتی چارەسەری جێگرەوەی هۆرمۆنی گەشە، بووەتە چارەسەری سەرەکی بۆ GHD.
سەرچاوەکان
[1] ڤێریکۆ ئەی، کرۆکۆ م، کاسالینی ئی، و هاوکارانی. ئێڵ جی جی-٤٠. جێگرتنەوەی هۆرمۆنی گەشەکردن لە منداڵانی چارەسەرکردن بە ڤێمورافینیب بۆ گلیۆمای پلە نزم[J]. دەمار-ئۆنکۆلۆژی، 2022،24(تەواوکەر_1):i97.DOI:10.1093/neuonc/noac079.352.
[2] ساڤێنداڵ ل، باتێلینۆ ت، هۆجبی ئاڕ ئێم، و هاوکارانی. جێگرتنەوەی کاریگەرانەی GH بە سۆماپاسیتان هەفتانە جارێک بەرامبەر بە GHی ڕۆژانە لە منداڵانی تووشبوو بە GHD: ئەنجامەکانی 3 ساڵە لە REAL 3[J]. گۆڤاری کلینیکی هێلکەدان و میتابۆلیزم، 2022،107(5):1357-1367.DOI:10.1210/clinem/dgab928.
[3] کابالێرۆ-ڤیلاراسۆ ج، ئاگوادۆ ڕ، کانێتێ ئێم دی، و هاوکارانی. چارەسەری جێگرەوەی هۆرمۆن لە منداڵانی تووشبوو بە کەمی هۆرمۆنی گەشە: کاریگەری لەسەر پرۆفایلی بەرگری [J]. ئەرشیفی فیزیۆلۆژی و بایۆکیمیا، 2021،127(3):245-249.DOI:10.1080/13813455.2019.1628070.
[4] وانگ سی، هوانگ ه، ژاو سی، و هاوکارانی. کاریگەری چارەسەری جێگرەوەی هۆرمۆنی گەشەی مرۆڤی پێکەوەلکاو بە پێگیل لەسەر گلوکۆز و میتابۆلیزمی چەوری لە منداڵانی کەمی هۆرمۆنی گەشەکردندا [J]. ساڵنامەی پزیشکی پاڵاتیڤ، 2021، 10(2):1809-1814.DOI:10.21037/apm-20-871.
[5] ویتکۆڤسکا-سادێک ئی، ستێلماسچیک-ئێمێل ئەی، کوچارسکا ئەی ئێم، و هاوکارانی. پەیوەندی نێوان ڤیتامین D و تێلۆپێپتیدی پەیوەندیدار بە کاربۆکسی-کۆتایی جۆری I لە منداڵاندا لە کاتی چارەسەری جێگرەوەی هۆرمۆنی گەشەکردندا.[J]. پێشکەوتن لە پزیشکی تاقیکاری و بایۆلۆجی، 2018،1047:53-60. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:27770255. ئەم لینکە تایبەتە بە فیلمی https://api.semanticscholar.org/CorpusID.
